География, 9-сынып: ББЖМ

Сеймология институты Сейсмикалық қатерді бағалаудың өзекті мәселелерін шешу және сейсмикалық қауіпті аймақтарда жер сілкіністерін болжаудың әдістемелік негіздерін жетілдіру мақсатында 1976 жылы Геология ғылымдар институты мен Математика және механика институтының лабораториялары негізінде Сейсмология институты ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта институт құрамында сейсмологияның негізгі мәселелері бойынша іргелі зерттеулер жүргізетін 6 ғылыми лаборатория: жер сілкіністерін болжау; Жер қыртысының физикасы; Жер қыртысының серпімділік процестері; Жер қыртысының флюидтік режимдері; сейсмобиология; жер сілкіністерінен келетін зиянды болжау және физикалық процестер мен табиғат құбылыстарының мониторингін жүзеге асыратын сейсмологиялық әдістемелік-тәжірибелік экспедиция жұмыс істейді.

Сеймология институты Сейсмикалық қатерді бағалаудың өзекті мәселелерін шешу және сейсмикалық қауіпті аймақтарда жер сілкіністерін болжаудың әдістемелік негіздерін жетілдіру мақсатында 1976 жылы Геология ғылымдар институты мен Математика және механика институтының лабораториялары негізінде Сейсмология институты ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта институт құрамында сейсмологияның негізгі мәселелері бойынша іргелі зерттеулер жүргізетін 6 ғылыми лаборатория: жер сілкіністерін болжау; Жер қыртысының физикасы; Жер қыртысының серпімділік процестері; Жер қыртысының флюидтік режимдері; сейсмобиология; жер сілкіністерінен келетін зиянды болжау және физикалық процестер мен табиғат құбылыстарының мониторингін жүзеге асыратын сейсмологиялық әдістемелік-тәжірибелік экспедиция жұмыс істейді.

Сеймология институты Сейсмикалық қатерді бағалаудың өзекті мәселелерін шешу және сейсмикалық қауіпті аймақтарда жер сілкіністерін болжаудың әдістемелік негіздерін жетілдіру мақсатында 1976 жылы Геология ғылымдар институты мен Математика және механика институтының лабораториялары негізінде Сейсмология институты ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта институт құрамында сейсмологияның негізгі мәселелері бойынша іргелі зерттеулер жүргізетін 6 ғылыми лаборатория: жер сілкіністерін болжау; Жер қыртысының физикасы; Жер қыртысының серпімділік процестері; Жер қыртысының флюидтік режимдері; сейсмобиология; жер сілкіністерінен келетін зиянды болжау және физикалық процестер мен табиғат құбылыстарының мониторингін жүзеге асыратын сейсмологиялық әдістемелік-тәжірибелік экспедиция жұмыс істейді.

Сеймология институты Сейсмикалық қатерді бағалаудың өзекті мәселелерін шешу және сейсмикалық қауіпті аймақтарда жер сілкіністерін болжаудың әдістемелік негіздерін жетілдіру мақсатында 1976 жылы Геология ғылымдар институты мен Математика және механика институтының лабораториялары негізінде Сейсмология институты ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта институт құрамында сейсмологияның негізгі мәселелері бойынша іргелі зерттеулер жүргізетін 6 ғылыми лаборатория: жер сілкіністерін болжау; Жер қыртысының физикасы; Жер қыртысының серпімділік процестері; Жер қыртысының флюидтік режимдері; сейсмобиология; жер сілкіністерінен келетін зиянды болжау және физикалық процестер мен табиғат құбылыстарының мониторингін жүзеге асыратын сейсмологиялық әдістемелік-тәжірибелік экспедиция жұмыс істейді.

Мемлкеттердің әкімшілік-аумақтық құрылымы бөлінеді: Унитарлық (лат. unitas — біртұтас, біріккен) құрылыста саяси билік бір орталыққа бағынады, мемлекет ішінде өз алдына бөлек басқа құрылымға жол берілмейді. Оның территориясы, конституциясы бір болады. Мемлекеттік биліктің жоғары органдар жүйесі, азаматтығы ортақ. Мысалы, Италия, Франция, Қазақстан т.б. осы түрге жатады. Федерация (лат. foederatio — одақ, бірлестік) — белгілі бір саяси тәуелсіздігі бар, бірнеше мемлекеттік құрылымдардың бірігіп одақтық жаңа бір мемлекетті құруы. Федерация мен оған кіретін субъектілердің міндеттері арасындағы айырмашылықтар жалпымемлекеттік конституциямен реттеледі. Әр субъектінің өзінің жоғарғы билеу (заң шығарушы, атқарушы, сот органдары болады). Мұндай мемлекеттерге АҚШ, Албания, Малайзия, т.б. жатады.

Мемлкеттердің әкімшілік-аумақтық құрылымы бөлінеді: Унитарлық (лат. unitas — біртұтас, біріккен) құрылыста саяси билік бір орталыққа бағынады, мемлекет ішінде өз алдына бөлек басқа құрылымға жол берілмейді. Оның территориясы, конституциясы бір болады. Мемлекеттік биліктің жоғары органдар жүйесі, азаматтығы ортақ. Мысалы, Италия, Франция, Қазақстан т.б. осы түрге жатады. Федерация (лат. foederatio — одақ, бірлестік) — белгілі бір саяси тәуелсіздігі бар, бірнеше мемлекеттік құрылымдардың бірігіп одақтық жаңа бір мемлекетті құруы. Федерация мен оған кіретін субъектілердің міндеттері арасындағы айырмашылықтар жалпымемлекеттік конституциямен реттеледі. Әр субъектінің өзінің жоғарғы билеу (заң шығарушы, атқарушы, сот органдары болады). Мұндай мемлекеттерге АҚШ, Албания, Малайзия, т.б. жатады.

Мемлкеттердің әкімшілік-аумақтық құрылымы бөлінеді: Унитарлық (лат. unitas — біртұтас, біріккен) құрылыста саяси билік бір орталыққа бағынады, мемлекет ішінде өз алдына бөлек басқа құрылымға жол берілмейді. Оның территориясы, конституциясы бір болады. Мемлекеттік биліктің жоғары органдар жүйесі, азаматтығы ортақ. Мысалы, Италия, Франция, Қазақстан т.б. осы түрге жатады. Федерация (лат. foederatio — одақ, бірлестік) — белгілі бір саяси тәуелсіздігі бар, бірнеше мемлекеттік құрылымдардың бірігіп одақтық жаңа бір мемлекетті құруы. Федерация мен оған кіретін субъектілердің міндеттері арасындағы айырмашылықтар жалпымемлекеттік конституциямен реттеледі. Әр субъектінің өзінің жоғарғы билеу (заң шығарушы, атқарушы, сот органдары болады). Мұндай мемлекеттерге АҚШ, Албания, Малайзия, т.б. жатады.

Қара топырақ типі республиканың солтүстігінде тараған. Бұл зона Солтүстік Қазақстан облысын түгелімен, Қостанай облысының көп жерін, Ақмола, Павлодар, Ақтөбе, Батыс Қазақстан облыстарының солтүстік бөліктерін камтиды. Республика аумағының 25,5 млн гектар жерін немесе 9,5%-ын алып жатыр. Қара топырақтың 3 түрі сілтісізденген қара топырақ - орманды дала табиғат зонасының оңтүстігінде аз ғана бөлігін; кәдімгі қара топырақ және оңтүстіктегі қуаң даланың қара топырағы - дала зонасына тән. Құнарлылығы жағынан кәдімгі, сілтісізденген қара топырақ гумусы (қара шіріндісі) 6-8%, оңтүстіктің қара топырағының қара шіріндісі 4-6% болады. Қара топырақты зона ылғалмен қамтамасыз етілген жазық далада тараған.

Қара топырақ типі республиканың солтүстігінде тараған. Бұл зона Солтүстік Қазақстан облысын түгелімен, Қостанай облысының көп жерін, Ақмола, Павлодар, Ақтөбе, Батыс Қазақстан облыстарының солтүстік бөліктерін камтиды. Республика аумағының 25,5 млн гектар жерін немесе 9,5%-ын алып жатыр. Қара топырақтың 3 түрі сілтісізденген қара топырақ - орманды дала табиғат зонасының оңтүстігінде аз ғана бөлігін; кәдімгі қара топырақ және оңтүстіктегі қуаң даланың қара топырағы - дала зонасына тән. Құнарлылығы жағынан кәдімгі, сілтісізденген қара топырақ гумусы (қара шіріндісі) 6-8%, оңтүстіктің қара топырағының қара шіріндісі 4-6% болады. Қара топырақты зона ылғалмен қамтамасыз етілген жазық далада тараған.

Қара топырақ типі республиканың солтүстігінде тараған. Бұл зона Солтүстік Қазақстан облысын түгелімен, Қостанай облысының көп жерін, Ақмола, Павлодар, Ақтөбе, Батыс Қазақстан облыстарының солтүстік бөліктерін камтиды. Республика аумағының 25,5 млн гектар жерін немесе 9,5%-ын алып жатыр. Қара топырақтың 3 түрі сілтісізденген қара топырақ - орманды дала табиғат зонасының оңтүстігінде аз ғана бөлігін; кәдімгі қара топырақ және оңтүстіктегі қуаң даланың қара топырағы - дала зонасына тән. Құнарлылығы жағынан кәдімгі, сілтісізденген қара топырақ гумусы (қара шіріндісі) 6-8%, оңтүстіктің қара топырағының қара шіріндісі 4-6% болады. Қара топырақты зона ылғалмен қамтамасыз етілген жазық далада тараған.

Қазақстанның ішкі суларына өзендер, көлдер, жерасты сулары, бөгендер, каналдар және мұздықтар жатады. Қазақстанның ішкі сулары мемлекетіміздің материктің орталығында орналасуына, жер бедерінің алуан түрлілігіне, жауын-шашынның біркелкі түспеуіне, ауа температурасының жаз айларында жоғары болуына байланысты біркелкі таралмаған. Қазақстан аумағында ірілі –ұсақты 85 мың өзен бар.Олардың ішінде 7 өзеннің ұзындығы 1000 км-ден асады.Республиканың барлық өзендері Солтүстік мұзды мұхит және ішкі тұйық көлдер алаптарына құяды. Қазақстан өзендері негізінен қар,жаңбыр,мұздық және жер асты суымен қоректенеді.Қар-жаңбыр суымен қоректенетін өзендерге орманды дала,дала зоналарының өзендері жатады Қазақстан аумағында 48 мыңға жуық көл бар. Шығу тегі бойынша көл бассейндерінің 5 тобы ажыратылады. Тектоникалық,вулканикалық,мұздық (мореналық),карст,бөгет көлдер.

Қазақстанның ішкі суларына өзендер, көлдер, жерасты сулары, бөгендер, каналдар және мұздықтар жатады. Қазақстанның ішкі сулары мемлекетіміздің материктің орталығында орналасуына, жер бедерінің алуан түрлілігіне, жауын-шашынның біркелкі түспеуіне, ауа температурасының жаз айларында жоғары болуына байланысты біркелкі таралмаған. Қазақстан аумағында ірілі –ұсақты 85 мың өзен бар.Олардың ішінде 7 өзеннің ұзындығы 1000 км-ден асады.Республиканың барлық өзендері Солтүстік мұзды мұхит және ішкі тұйық көлдер алаптарына құяды. Қазақстан өзендері негізінен қар,жаңбыр,мұздық және жер асты суымен қоректенеді.Қар-жаңбыр суымен қоректенетін өзендерге орманды дала,дала зоналарының өзендері жатады Қазақстан аумағында 48 мыңға жуық көл бар. Шығу тегі бойынша көл бассейндерінің 5 тобы ажыратылады. Тектоникалық,вулканикалық,мұздық (мореналық),карст,бөгет көлдер.

Қазақстан Республикасы қоңыржай белдеудің оңтүстігінде орналасқан, сондықтан мұнда күн сәулесінің түсу ұзақтығы жоғары болып, жылына орта есеппен 2000–3000 сағатты құрайды. Ел аумағында бұлттылық деңгейі жалпы алғанда төмен, әсіресе жылдың жылы мезгілінде. Жазық аймақтарда бұлттылықпен тығыз байланысты түрде ашық және бұлтты күндердің заңды таралуы байқалады, яғни тікелей және шашыранды радиацияның арақатынасы қалыптасады. Ашық күндердің саны солтүстікте жылына шамамен 120 күннен оңтүстікте 260 күнге дейін артады, ал бұлтты күндер саны солтүстікте 60 күннен оңтүстікте 10 күнге дейін азаяды (Балқаш қазаншұңқырында). Қыста бұлттылық батыстан шығысқа қарай азаяды, ал жазда солтүстіктен оңтүстікке қарай кемиді. Ел аумағының басым бөлігінде бұлттылықтың ең жоғары мөлшері суық кезеңге сәйкес келеді, тек Алтай тауларында ғана бұл көрсеткіш жаз мезгілінде байқалады. Бұлттылықтың тәуліктік өзгерісі де айқын: түнде және таңертең бұлт мөлшері күндізгі және кешкі уақытпен салыстырғанда 2–3 есе аз болады. Ірі су айдындарының жағалауларында ауа райы режимінің қалыптасуына бриз желдері маңызды рөл атқарады. Олар жылдың жылы кезеңінде күшейіп, ауаның ылғалдылығы мен бұлттылықтың артуына ықпал етеді.

Қазақстан Республикасы қоңыржай белдеудің оңтүстігінде орналасқан, сондықтан мұнда күн сәулесінің түсу ұзақтығы жоғары болып, жылына орта есеппен 2000–3000 сағатты құрайды. Ел аумағында бұлттылық деңгейі жалпы алғанда төмен, әсіресе жылдың жылы мезгілінде. Жазық аймақтарда бұлттылықпен тығыз байланысты түрде ашық және бұлтты күндердің заңды таралуы байқалады, яғни тікелей және шашыранды радиацияның арақатынасы қалыптасады. Ашық күндердің саны солтүстікте жылына шамамен 120 күннен оңтүстікте 260 күнге дейін артады, ал бұлтты күндер саны солтүстікте 60 күннен оңтүстікте 10 күнге дейін азаяды (Балқаш қазаншұңқырында). Қыста бұлттылық батыстан шығысқа қарай азаяды, ал жазда солтүстіктен оңтүстікке қарай кемиді. Ел аумағының басым бөлігінде бұлттылықтың ең жоғары мөлшері суық кезеңге сәйкес келеді, тек Алтай тауларында ғана бұл көрсеткіш жаз мезгілінде байқалады. Бұлттылықтың тәуліктік өзгерісі де айқын: түнде және таңертең бұлт мөлшері күндізгі және кешкі уақытпен салыстырғанда 2–3 есе аз болады. Ірі су айдындарының жағалауларында ауа райы режимінің қалыптасуына бриз желдері маңызды рөл атқарады. Олар жылдың жылы кезеңінде күшейіп, ауаның ылғалдылығы мен бұлттылықтың артуына ықпал етеді.

Минералдық-шикізат ресурстарының саны мен алуан түрлілігі жағынан Қазақстан әлемдегі ең бай елдердің қатарына жатады. «EconRus» елтанулық каталогының мәліметіне сәйкес, Қазақстан табиғи ресурстар қоры бойынша Ресей, Қытай, Аустралия, АҚШ және Бразилиямен қатар әлемдегі жетекші орындардың бірін алады. Ресми деректер бойынша, Менделеевтің периодтық жүйесіндегі 118 элементтің 99-ы Қазақстан жер қойнауында анықталған, 70 элемент бойынша қорлары барланған, ал 60-тан астам элемент өндірісте пайдаланылуда. Қазақстандағы пайдалы қазбалардың бар қорына жүргізілген геологиялық-экономикалық бағалау нәтижелері бойынша экономикалық маңызы ең жоғары ресурстарға көмір, мұнай, темір, қорғасын, мырыш, хромиттер, алтын және марганец жатады. Қазіргі уақытта минералдық-шикізат өнімдері Қазақстан экспорты мен валюталық түсімдерінің негізгі бөлігін құрайды. Минералдық кен орындары ел аумағында біркелкі орналаспаған. Мұнай мен газ қоры еліміздің батыс өңірінде шоғырланған, ал көмір, қара және түсті металдардың кендері орталық және шығыс аймақтарда орналасқан. Қазақстанның көптеген өңірлері геологтар тарапынан әлі толық зерттелмеген. Соның салдарынан ескі кен орындары біртіндеп сарқылып, жаңа кен орындарын ашу үшін уақыт пен қаржы қажет.

Минералдық-шикізат ресурстарының саны мен алуан түрлілігі жағынан Қазақстан әлемдегі ең бай елдердің қатарына жатады. «EconRus» елтанулық каталогының мәліметіне сәйкес, Қазақстан табиғи ресурстар қоры бойынша Ресей, Қытай, Аустралия, АҚШ және Бразилиямен қатар әлемдегі жетекші орындардың бірін алады. Ресми деректер бойынша, Менделеевтің периодтық жүйесіндегі 118 элементтің 99-ы Қазақстан жер қойнауында анықталған, 70 элемент бойынша қорлары барланған, ал 60-тан астам элемент өндірісте пайдаланылуда. Қазақстандағы пайдалы қазбалардың бар қорына жүргізілген геологиялық-экономикалық бағалау нәтижелері бойынша экономикалық маңызы ең жоғары ресурстарға көмір, мұнай, темір, қорғасын, мырыш, хромиттер, алтын және марганец жатады. Қазіргі уақытта минералдық-шикізат өнімдері Қазақстан экспорты мен валюталық түсімдерінің негізгі бөлігін құрайды. Минералдық кен орындары ел аумағында біркелкі орналаспаған. Мұнай мен газ қоры еліміздің батыс өңірінде шоғырланған, ал көмір, қара және түсті металдардың кендері орталық және шығыс аймақтарда орналасқан. Қазақстанның көптеген өңірлері геологтар тарапынан әлі толық зерттелмеген. Соның салдарынан ескі кен орындары біртіндеп сарқылып, жаңа кен орындарын ашу үшін уақыт пен қаржы қажет.

Қазақстан Республикасы қоңыржай белдеудің оңтүстігінде орналасқан, сондықтан мұнда күн сәулесінің түсу ұзақтығы жоғары болып, жылына орта есеппен 2000–3000 сағатты құрайды. Ел аумағында бұлттылық деңгейі жалпы алғанда төмен, әсіресе жылдың жылы мезгілінде. Жазық аймақтарда бұлттылықпен тығыз байланысты түрде ашық және бұлтты күндердің заңды таралуы байқалады, яғни тікелей және шашыранды радиацияның арақатынасы қалыптасады. Ашық күндердің саны солтүстікте жылына шамамен 120 күннен оңтүстікте 260 күнге дейін артады, ал бұлтты күндер саны солтүстікте 60 күннен оңтүстікте 10 күнге дейін азаяды (Балқаш қазаншұңқырында). Қыста бұлттылық батыстан шығысқа қарай азаяды, ал жазда солтүстіктен оңтүстікке қарай кемиді. Ел аумағының басым бөлігінде бұлттылықтың ең жоғары мөлшері суық кезеңге сәйкес келеді, тек Алтай тауларында ғана бұл көрсеткіш жаз мезгілінде байқалады. Бұлттылықтың тәуліктік өзгерісі де айқын: түнде және таңертең бұлт мөлшері күндізгі және кешкі уақытпен салыстырғанда 2–3 есе аз болады. Ірі су айдындарының жағалауларында ауа райы режимінің қалыптасуына бриз желдері маңызды рөл атқарады. Олар жылдың жылы кезеңінде күшейіп, ауаның ылғалдылығы мен бұлттылықтың артуына ықпал етеді.

Қазақстан Республикасы қоңыржай белдеудің оңтүстігінде орналасқан, сондықтан мұнда күн сәулесінің түсу ұзақтығы жоғары болып, жылына орта есеппен 2000–3000 сағатты құрайды. Ел аумағында бұлттылық деңгейі жалпы алғанда төмен, әсіресе жылдың жылы мезгілінде. Жазық аймақтарда бұлттылықпен тығыз байланысты түрде ашық және бұлтты күндердің заңды таралуы байқалады, яғни тікелей және шашыранды радиацияның арақатынасы қалыптасады. Ашық күндердің саны солтүстікте жылына шамамен 120 күннен оңтүстікте 260 күнге дейін артады, ал бұлтты күндер саны солтүстікте 60 күннен оңтүстікте 10 күнге дейін азаяды (Балқаш қазаншұңқырында). Қыста бұлттылық батыстан шығысқа қарай азаяды, ал жазда солтүстіктен оңтүстікке қарай кемиді. Ел аумағының басым бөлігінде бұлттылықтың ең жоғары мөлшері суық кезеңге сәйкес келеді, тек Алтай тауларында ғана бұл көрсеткіш жаз мезгілінде байқалады. Бұлттылықтың тәуліктік өзгерісі де айқын: түнде және таңертең бұлт мөлшері күндізгі және кешкі уақытпен салыстырғанда 2–3 есе аз болады. Ірі су айдындарының жағалауларында ауа райы режимінің қалыптасуына бриз желдері маңызды рөл атқарады. Олар жылдың жылы кезеңінде күшейіп, ауаның ылғалдылығы мен бұлттылықтың артуына ықпал етеді.

Миграция (лат. migratio — көші-қон, қоныс аудару) — адамдардың белгілі бір аумақтарда ұзақ уақытқа немесе уақытша қоныс тебу процесі. Миграция сыртқы және ішкі деп бөлінеді. Ӏшкі көші-қон ел халқының санын өзгертпейді, сыртқы көші-қон әлем елдеріндегі халық санының өзгеруіне ықпал етеді. Түрлеріне қарай ерікті, мәжбүрлі, заңсыз көші-қон болып бөлінеді. Көші-қонның себептеріне қарай жіктелуі: экономикалық, әлеуметтік, әскери, демографиялық (отбасы бірлесуі, некелік миграция), мәдени, саяси, діни және этникалық. Қазіргі кезде жоғары білікті мамандар Шығыс Еуропа елдерінен АҚШ-қа, Канадаға, Батыс Еуропаның елдеріне бағытталып, жаппай көшіп-қонуын, "ақылдың ағылуы" деп атайды. Халықтың көші-қоны жекелеген елдердің, аймақтардың және жалпы әлемнің экономикалық-демографиялық дамуына елеулі әсер етеді. БҰҰ экономикалық және әлеуметтік мәселелері департаментінің 2013 жылдың 11 қыркүйегіндегі мәліметі бойынша дүниежүзі мигранттары 232 млн адамды немесе әлем халқының 3,2%-ын құрады. Әлемдегі ең ірі миграциялық дәлізі Мексика - АҚШ 13 млн адамға жеткен. Ресей-Украина 3,5 млн адамға, Украина-Ресей 2,9 млн адамға, Қазақстан-Ресей 2,5 млн-ға жетті. 2050 жылы мигранттар саны 405 млн-ға жетеді деген болжам бар.

Миграция (лат. migratio — көші-қон, қоныс аудару) — адамдардың белгілі бір аумақтарда ұзақ уақытқа немесе уақытша қоныс тебу процесі. Миграция сыртқы және ішкі деп бөлінеді. Ӏшкі көші-қон ел халқының санын өзгертпейді, сыртқы көші-қон әлем елдеріндегі халық санының өзгеруіне ықпал етеді. Түрлеріне қарай ерікті, мәжбүрлі, заңсыз көші-қон болып бөлінеді. Көші-қонның себептеріне қарай жіктелуі: экономикалық, әлеуметтік, әскери, демографиялық (отбасы бірлесуі, некелік миграция), мәдени, саяси, діни және этникалық. Қазіргі кезде жоғары білікті мамандар Шығыс Еуропа елдерінен АҚШ-қа, Канадаға, Батыс Еуропаның елдеріне бағытталып, жаппай көшіп-қонуын, "ақылдың ағылуы" деп атайды. Халықтың көші-қоны жекелеген елдердің, аймақтардың және жалпы әлемнің экономикалық-демографиялық дамуына елеулі әсер етеді. БҰҰ экономикалық және әлеуметтік мәселелері департаментінің 2013 жылдың 11 қыркүйегіндегі мәліметі бойынша дүниежүзі мигранттары 232 млн адамды немесе әлем халқының 3,2%-ын құрады. Әлемдегі ең ірі миграциялық дәлізі Мексика - АҚШ 13 млн адамға жеткен. Ресей-Украина 3,5 млн адамға, Украина-Ресей 2,9 млн адамға, Қазақстан-Ресей 2,5 млн-ға жетті. 2050 жылы мигранттар саны 405 млн-ға жетеді деген болжам бар.

Миграция (лат. migratio — көші-қон, қоныс аудару) — адамдардың белгілі бір аумақтарда ұзақ уақытқа немесе уақытша қоныс тебу процесі. Миграция сыртқы және ішкі деп бөлінеді. Ӏшкі көші-қон ел халқының санын өзгертпейді, сыртқы көші-қон әлем елдеріндегі халық санының өзгеруіне ықпал етеді. Түрлеріне қарай ерікті, мәжбүрлі, заңсыз көші-қон болып бөлінеді. Көші-қонның себептеріне қарай жіктелуі: экономикалық, әлеуметтік, әскери, демографиялық (отбасы бірлесуі, некелік миграция), мәдени, саяси, діни және этникалық. Қазіргі кезде жоғары білікті мамандар Шығыс Еуропа елдерінен АҚШ-қа, Канадаға, Батыс Еуропаның елдеріне бағытталып, жаппай көшіп-қонуын, "ақылдың ағылуы" деп атайды. Халықтың көші-қоны жекелеген елдердің, аймақтардың және жалпы әлемнің экономикалық-демографиялық дамуына елеулі әсер етеді. БҰҰ экономикалық және әлеуметтік мәселелері департаментінің 2013 жылдың 11 қыркүйегіндегі мәліметі бойынша дүниежүзі мигранттары 232 млн адамды немесе әлем халқының 3,2%-ын құрады. Әлемдегі ең ірі миграциялық дәлізі Мексика - АҚШ 13 млн адамға жеткен. Ресей-Украина 3,5 млн адамға, Украина-Ресей 2,9 млн адамға, Қазақстан-Ресей 2,5 млн-ға жетті. 2050 жылы мигранттар саны 405 млн-ға жетеді деген болжам бар.

Тау жыныстары Тау жыныстары — жер қыртысында минералдардың немесе органикалық заттың қатқан немесе қатпаған жиынтығы. Тау жыныстары шығу тегіне қарай 3 бөлінеді: магмалық, шөгінді, метаморфтық тау жыныстары. Магмалық және метаморфтық тау жыныстары жер қыртысының шамамен 90% құрайды, бірақ материктердің қазіргі бетінде олардың таралу аймақтары салыстырмалы түрде аз. Қалған 10 % жер бетінің 75% алып жатқан шөгінді жыныстардың үлесіне жатады. Алайда, адам қызметінің әсер ету саласында шөгінді жыныстар жиі кездеседі.

Тау жыныстары Тау жыныстары — жер қыртысында минералдардың немесе органикалық заттың қатқан немесе қатпаған жиынтығы. Тау жыныстары шығу тегіне қарай 3 бөлінеді: магмалық, шөгінді, метаморфтық тау жыныстары. Магмалық және метаморфтық тау жыныстары жер қыртысының шамамен 90% құрайды, бірақ материктердің қазіргі бетінде олардың таралу аймақтары салыстырмалы түрде аз. Қалған 10 % жер бетінің 75% алып жатқан шөгінді жыныстардың үлесіне жатады. Алайда, адам қызметінің әсер ету саласында шөгінді жыныстар жиі кездеседі.

Мұғалжар тауы Ақтөбе облысы аумағында солтүстіктен оңтүстікке қарай 400 км-ге, ені 200 км созылған аласа тау. Орташа биіктігі 300 м, ең биік жері 657 м – Үлкен Боқтыбай. Солтүстігінде жіңішке бұйрат түрінде басталып, әрі қарай бір-біріне жарыса орналасқан екі қатар тізбекке бөлінеді. Олардың арасын беті сәл белесті ені 15 – 20 км ойыс бөледі. Жоталар кей жерлерде бір-бірімен төбелер жүйесі арқылы жалғасады. Батыс Мұғалжар меридиан бағытында созылып жеке қырқалар тізбегін түзеді. Оңтүстік бөлігі биік және қатты тілімденген. Шығыс Мұғалжар жотасы төбесі тегіс шоқылар тізбегі аласа. Климаты тым континентті, қысы суық, қар жамылғысы жұқа.

Мұғалжар тауы Ақтөбе облысы аумағында солтүстіктен оңтүстікке қарай 400 км-ге, ені 200 км созылған аласа тау. Орташа биіктігі 300 м, ең биік жері 657 м – Үлкен Боқтыбай. Солтүстігінде жіңішке бұйрат түрінде басталып, әрі қарай бір-біріне жарыса орналасқан екі қатар тізбекке бөлінеді. Олардың арасын беті сәл белесті ені 15 – 20 км ойыс бөледі. Жоталар кей жерлерде бір-бірімен төбелер жүйесі арқылы жалғасады. Батыс Мұғалжар меридиан бағытында созылып жеке қырқалар тізбегін түзеді. Оңтүстік бөлігі биік және қатты тілімденген. Шығыс Мұғалжар жотасы төбесі тегіс шоқылар тізбегі аласа. Климаты тым континентті, қысы суық, қар жамылғысы жұқа.

Мұғалжар тауы Ақтөбе облысы аумағында солтүстіктен оңтүстікке қарай 400 км-ге, ені 200 км созылған аласа тау. Орташа биіктігі 300 м, ең биік жері 657 м – Үлкен Боқтыбай. Солтүстігінде жіңішке бұйрат түрінде басталып, әрі қарай бір-біріне жарыса орналасқан екі қатар тізбекке бөлінеді. Олардың арасын беті сәл белесті ені 15 – 20 км ойыс бөледі. Жоталар кей жерлерде бір-бірімен төбелер жүйесі арқылы жалғасады. Батыс Мұғалжар меридиан бағытында созылып жеке қырқалар тізбегін түзеді. Оңтүстік бөлігі биік және қатты тілімденген. Шығыс Мұғалжар жотасы төбесі тегіс шоқылар тізбегі аласа. Климаты тым континентті, қысы суық, қар жамылғысы жұқа.

Мұғалжар тауы Ақтөбе облысы аумағында солтүстіктен оңтүстікке қарай 400 км-ге, ені 200 км созылған аласа тау. Орташа биіктігі 300 м, ең биік жері 657 м – Үлкен Боқтыбай. Солтүстігінде жіңішке бұйрат түрінде басталып, әрі қарай бір-біріне жарыса орналасқан екі қатар тізбекке бөлінеді. Олардың арасын беті сәл белесті ені 15 – 20 км ойыс бөледі. Жоталар кей жерлерде бір-бірімен төбелер жүйесі арқылы жалғасады. Батыс Мұғалжар меридиан бағытында созылып жеке қырқалар тізбегін түзеді. Оңтүстік бөлігі биік және қатты тілімденген. Шығыс Мұғалжар жотасы төбесі тегіс шоқылар тізбегі аласа. Климаты тым континентті, қысы суық, қар жамылғысы жұқа.

Топографиялық шартты белгілер — жер беті бедерін топографиялық карталар мен пландарға түсіруде қолданылатын жергілікті заттардың шартты (сызықтық, әріптік, контурлық, цифрлык) белгілері. Топографиялық белгілер — жергілікті заттардың топографиялық карталардағы шартты (графикалық, әріптік, сандық) белгілері. Жергілікті заттардың шартты белгілері карталарда стандартты түрде болады. Олар масштабтық, масштабтан тыс және түсіндірмелі болып 3 негізгі топқа бөлінеді. Масштабты шартты белгілері өз өлшемі бойынша карта масштабында көрсетілетін заттар (орман, көл, т.б.) бейнеленеді. Масштабтан тыс шартты белгілер карта масштабында өлшемі шағын болғандықтан көрінбей қалатын жергілікті заттарды бейнелеуде қолданылады. Түсіндірмелі шартты белгілер масштабты, масштабтан тыс шартты белгілермен бірге, жергілікті заттарға қосымша сипатын (орман түрін көрсететін белгі, өзеннің ағу бағытын көрсететін белгі) беру үшін колданылады. Жергілікті заттардың шартты белгілерінің қасына нысанның аты көрсетіліп, түсініктеме берілуі мүмкін.