География, 9-сынып: ББЖМ

Минералдық-шикізат ресурстарының саны мен алуан түрлілігі жағынан Қазақстан әлемдегі ең бай елдердің қатарына жатады. «EconRus» елтанулық каталогының мәліметіне сәйкес, Қазақстан табиғи ресурстар қоры бойынша Ресей, Қытай, Аустралия, АҚШ және Бразилиямен қатар әлемдегі жетекші орындардың бірін алады. Ресми деректер бойынша, Менделеевтің периодтық жүйесіндегі 118 элементтің 99-ы Қазақстан жер қойнауында анықталған, 70 элемент бойынша қорлары барланған, ал 60-тан астам элемент өндірісте пайдаланылуда. Қазақстандағы пайдалы қазбалардың бар қорына жүргізілген геологиялық-экономикалық бағалау нәтижелері бойынша экономикалық маңызы ең жоғары ресурстарға көмір, мұнай, темір, қорғасын, мырыш, хромиттер, алтын және марганец жатады. Қазіргі уақытта минералдық-шикізат өнімдері Қазақстан экспорты мен валюталық түсімдерінің негізгі бөлігін құрайды. Минералдық кен орындары ел аумағында біркелкі орналаспаған. Мұнай мен газ қоры еліміздің батыс өңірінде шоғырланған, ал көмір, қара және түсті металдардың кендері орталық және шығыс аймақтарда орналасқан. Қазақстанның көптеген өңірлері геологтар тарапынан әлі толық зерттелмеген. Соның салдарынан ескі кен орындары біртіндеп сарқылып, жаңа кен орындарын ашу үшін уақыт пен қаржы қажет.

Геологиялық жыл санау Жер қыртысының даму тарихындағы эралар үзақ кезеңдерге топтастырылған. Жер тарихы 5 эраға бөлінеді. Ең алғашқы тіршілік бастамасы - Жердің көне тарихына байланысты. Эралардың грек тілінен мағынасы төмендегідей: архей (гр. «археос» - көне тіршілік) протерозой (гр.«протерос» - алғашқы), палеозой (гр.«палеос» - көне), мезозой (гр.«мезос» - орта), кайнозой (гр.«кайнос» - жаңа) болып бөлінеді. Геохронологиялық кестедегі кезеңдердің атаулары шөгінді жыныстардың алғашқы табылған орындарына қарай, жергілікті жер атауларына (кембрий, девон, пермь, юра) немесе халықтардың атына (ордовик, силур), жыныстарының құрамына (тас көмір, бор) байланысты аталады. Хронологиялық кестенің жүйелерін ажырата білу үшін шартты белгілер қабылданған.

Географияның зерттеу нысаны География - жер беті табиғаты, халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттерін жердің қойнауларын, жер бедері мен климатты, мұхиттар мен теңіздерді, топырақтарды, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің таралуы, халықтың қоныстану заңдылықтарын, дүниежүзі шаруашылығын зерттейтін ғылым. Географияның зерттеу нысаны - әртүрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдылықтары болып табылады. География көптеген нысандарды зерттейтінін анықтадық: климат, топырақ, бедер, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері. География ғылымының зерттеу нысаны

Қазақстан халқының көші-қоны Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін көші-қон үдерісі белсенді түрде жүрді.Алғашқы онжылдықта саны жөнінен үлкен теріс сальдомен сырқы көші-қон басым болды.Екінші онжылдықта көші-қон сипаты өзгеріп оң сальдоға ауысты. Бұл үдеріс демографиялық жағдайды жақсартты.

Қазақстан халқының көші-қоны Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін көші-қон үдерісі белсенді түрде жүрді.Алғашқы онжылдықта саны жөнінен үлкен теріс сальдомен сырқы көші-қон басым болды.Екінші онжылдықта көші-қон сипаты өзгеріп оң сальдоға ауысты. Бұл үдеріс демографиялық жағдайды жақсартты.

Қазақстан халқының көші-қоны Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін көші-қон үдерісі белсенді түрде жүрді.Алғашқы онжылдықта саны жөнінен үлкен теріс сальдомен сырқы көші-қон басым болды.Екінші онжылдықта көші-қон сипаты өзгеріп оң сальдоға ауысты. Бұл үдеріс демографиялық жағдайды жақсартты.

Геологиялық жыл санау Жер қыртысының даму тарихындағы эралар үзақ кезеңдерге топтастырылған. Жер тарихы 5 эраға бөлінеді. Ең алғашқы тіршілік бастамасы - Жердің көне тарихына байланысты. Эралардың грек тілінен мағынасы төмендегідей: архей (гр. «археос» - көне тіршілік) протерозой (гр.«протерос» - алғашқы), палеозой (гр.«палеос» - көне), мезозой (гр.«мезос» - орта), кайнозой (гр.«кайнос» - жаңа) болып бөлінеді. Геохронологиялық кестедегі кезеңдердің атаулары шөгінді жыныстардың алғашқы табылған орындарына қарай, жергілікті жер атауларына (кембрий, девон, пермь, юра) немесе халықтардың атына (ордовик, силур), жыныстарының құрамына (тас көмір, бор) байланысты аталады. Хронологиялық кестенің жүйелерін ажырата білу үшін шартты белгілер қабылданған.

Қазақстан халқының көші-қоны Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін көші-қон үдерісі белсенді түрде жүрді.Алғашқы онжылдықта саны жөнінен үлкен теріс сальдомен сырқы көші-қон басым болды.Екінші онжылдықта көші-қон сипаты өзгеріп оң сальдоға ауысты. Бұл үдеріс демографиялық жағдайды жақсартты.

Геологиялық жыл санау Жер қыртысының даму тарихындағы эралар үзақ кезеңдерге топтастырылған. Жер тарихы 5 эраға бөлінеді. Ең алғашқы тіршілік бастамасы - Жердің көне тарихына байланысты. Эралардың грек тілінен мағынасы төмендегідей: архей (гр. «археос» - көне тіршілік) протерозой (гр.«протерос» - алғашқы), палеозой (гр.«палеос» - көне), мезозой (гр.«мезос» - орта), кайнозой (гр.«кайнос» - жаңа) болып бөлінеді. Геохронологиялық кестедегі кезеңдердің атаулары шөгінді жыныстардың алғашқы табылған орындарына қарай, жергілікті жер атауларына (кембрий, девон, пермь, юра) немесе халықтардың атына (ордовик, силур), жыныстарының құрамына (тас көмір, бор) байланысты аталады. Хронологиялық кестенің жүйелерін ажырата білу үшін шартты белгілер қабылданған.

Қара топырақ типі республиканың солтүстігінде тараған. Бұл зона Солтүстік Қазақстан облысын түгелімен, Қостанай облысының көп жерін, Ақмола, Павлодар, Ақтөбе, Батыс Қазақстан облыстарының солтүстік бөліктерін камтиды. Республика аумағының 25,5 млн гектар жерін немесе 9,5%-ын алып жатыр. Қара топырақтың 3 түрі сілтісізденген қара топырақ - орманды дала табиғат зонасының оңтүстігінде аз ғана бөлігін; кәдімгі қара топырақ және оңтүстіктегі қуаң даланың қара топырағы - дала зонасына тән. Құнарлылығы жағынан кәдімгі, сілтісізденген қара топырақ гумусы (қара шіріндісі) 6-8%, оңтүстіктің қара топырағының қара шіріндісі 4-6% болады. Қара топырақты зона ылғалмен қамтамасыз етілген жазық далада тараған.

Миграция (лат. migratio — көші-қон, қоныс аудару) — адамдардың белгілі бір аумақтарда ұзақ уақытқа немесе уақытша қоныс тебу процесі. Миграция сыртқы және ішкі деп бөлінеді. Ӏшкі көші-қон ел халқының санын өзгертпейді, сыртқы көші-қон әлем елдеріндегі халық санының өзгеруіне ықпал етеді. Түрлеріне қарай ерікті, мәжбүрлі, заңсыз көші-қон болып бөлінеді. Көші-қонның себептеріне қарай жіктелуі: экономикалық, әлеуметтік, әскери, демографиялық (отбасы бірлесуі, некелік миграция), мәдени, саяси, діни және этникалық. Қазіргі кезде жоғары білікті мамандар Шығыс Еуропа елдерінен АҚШ-қа, Канадаға, Батыс Еуропаның елдеріне бағытталып, жаппай көшіп-қонуын, "ақылдың ағылуы" деп атайды. Халықтың көші-қоны жекелеген елдердің, аймақтардың және жалпы әлемнің экономикалық-демографиялық дамуына елеулі әсер етеді. БҰҰ экономикалық және әлеуметтік мәселелері департаментінің 2013 жылдың 11 қыркүйегіндегі мәліметі бойынша дүниежүзі мигранттары 232 млн адамды немесе әлем халқының 3,2%-ын құрады. Әлемдегі ең ірі миграциялық дәлізі Мексика - АҚШ 13 млн адамға жеткен. Ресей-Украина 3,5 млн адамға, Украина-Ресей 2,9 млн адамға, Қазақстан-Ресей 2,5 млн-ға жетті. 2050 жылы мигранттар саны 405 млн-ға жетеді деген болжам бар.

Мемлкеттердің әкімшілік-аумақтық құрылымы бөлінеді: Унитарлық (лат. unitas — біртұтас, біріккен) құрылыста саяси билік бір орталыққа бағынады, мемлекет ішінде өз алдына бөлек басқа құрылымға жол берілмейді. Оның территориясы, конституциясы бір болады. Мемлекеттік биліктің жоғары органдар жүйесі, азаматтығы ортақ. Мысалы, Италия, Франция, Қазақстан т.б. осы түрге жатады. Федерация (лат. foederatio — одақ, бірлестік) — белгілі бір саяси тәуелсіздігі бар, бірнеше мемлекеттік құрылымдардың бірігіп одақтық жаңа бір мемлекетті құруы. Федерация мен оған кіретін субъектілердің міндеттері арасындағы айырмашылықтар жалпымемлекеттік конституциямен реттеледі. Әр субъектінің өзінің жоғарғы билеу (заң шығарушы, атқарушы, сот органдары болады). Мұндай мемлекеттерге АҚШ, Албания, Малайзия, т.б. жатады.

Геологиялық жыл санау Жер қыртысының даму тарихындағы эралар үзақ кезеңдерге топтастырылған. Жер тарихы 5 эраға бөлінеді. Ең алғашқы тіршілік бастамасы - Жердің көне тарихына байланысты. Эралардың грек тілінен мағынасы төмендегідей: архей (гр. «археос» - көне тіршілік) протерозой (гр.«протерос» - алғашқы), палеозой (гр.«палеос» - көне), мезозой (гр.«мезос» - орта), кайнозой (гр.«кайнос» - жаңа) болып бөлінеді. Геохронологиялық кестедегі кезеңдердің атаулары шөгінді жыныстардың алғашқы табылған орындарына қарай, жергілікті жер атауларына (кембрий, девон, пермь, юра) немесе халықтардың атына (ордовик, силур), жыныстарының құрамына (тас көмір, бор) байланысты аталады. Хронологиялық кестенің жүйелерін ажырата білу үшін шартты белгілер қабылданған.

Географияның зерттеу нысаны География - жер беті табиғаты, халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттерін жердің қойнауларын, жер бедері мен климатты, мұхиттар мен теңіздерді, топырақтарды, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің таралуы, халықтың қоныстану заңдылықтарын, дүниежүзі шаруашылығын зерттейтін ғылым. Географияның зерттеу нысаны - әртүрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдылықтары болып табылады. География көптеген нысандарды зерттейтінін анықтадық: климат, топырақ, бедер, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері. География ғылымының зерттеу нысаны

Қазақстанда 130 - дан астам ұлттар тұрады. Мемлекетте халықтың табиғи жолмен азайып кетуін депопуляция деп атайды. Елден көшіп кеткен халықтың қайта оралуын репатриация деп атайды. Қазақтар Қызылорда облысында - 95%, Атырау облысында - 89%, Маңғыстауда - 79%, Оңтүстік Қазақстанда - 68%-ды құрап отыр. Қазақстанда негізінен таралған ұлттар: қазақ, орыс, өзбек, украин, неміс, ұйғыр, татар. Мемлекетімізде саны жағынан көп диаспора - орыстар. Диаспора дегеніміз - саны жағынан аз ұлт өкілдерінің өз елінен тысқары жерде өмір сүруі. Қазақ диаспорасы саны дүниежүзінде 15.5 млн-ды құрап отыр. 2021 жылғы жүргізілген халық санағы мәліметінен алынған

Топографиялық шартты белгілер — жер беті бедерін топографиялық карталар мен пландарға түсіруде қолданылатын жергілікті заттардың шартты (сызықтық, әріптік, контурлық, цифрлык) белгілері. Топографиялық белгілер — жергілікті заттардың топографиялық карталардағы шартты (графикалық, әріптік, сандық) белгілері. Жергілікті заттардың шартты белгілері карталарда стандартты түрде болады. Олар масштабтық, масштабтан тыс және түсіндірмелі болып 3 негізгі топқа бөлінеді. Масштабты шартты белгілері өз өлшемі бойынша карта масштабында көрсетілетін заттар (орман, көл, т.б.) бейнеленеді. Масштабтан тыс шартты белгілер карта масштабында өлшемі шағын болғандықтан көрінбей қалатын жергілікті заттарды бейнелеуде қолданылады. Түсіндірмелі шартты белгілер масштабты, масштабтан тыс шартты белгілермен бірге, жергілікті заттарға қосымша сипатын (орман түрін көрсететін белгі, өзеннің ағу бағытын көрсететін белгі) беру үшін колданылады. Жергілікті заттардың шартты белгілерінің қасына нысанның аты көрсетіліп, түсініктеме берілуі мүмкін.

Географияның зерттеу нысаны География - жер беті табиғаты, халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттерін жердің қойнауларын, жер бедері мен климатты, мұхиттар мен теңіздерді, топырақтарды, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің таралуы, халықтың қоныстану заңдылықтарын, дүниежүзі шаруашылығын зерттейтін ғылым. Географияның зерттеу нысаны - әртүрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдылықтары болып табылады. География көптеген нысандарды зерттейтінін анықтадық: климат, топырақ, бедер, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері. География ғылымының зерттеу нысаны

Географияның зерттеу нысаны География - жер беті табиғаты, халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттерін жердің қойнауларын, жер бедері мен климатты, мұхиттар мен теңіздерді, топырақтарды, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің таралуы, халықтың қоныстану заңдылықтарын, дүниежүзі шаруашылығын зерттейтін ғылым. Географияның зерттеу нысаны - әртүрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдылықтары болып табылады. География көптеген нысандарды зерттейтінін анықтадық: климат, топырақ, бедер, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері. География ғылымының зерттеу нысаны

Қазақстанда 130 - дан астам ұлттар тұрады. Мемлекетте халықтың табиғи жолмен азайып кетуін депопуляция деп атайды. Елден көшіп кеткен халықтың қайта оралуын репатриация деп атайды. Қазақтар Қызылорда облысында - 95%, Атырау облысында - 89%, Маңғыстауда - 79%, Оңтүстік Қазақстанда - 68%-ды құрап отыр. Қазақстанда негізінен таралған ұлттар: қазақ, орыс, өзбек, украин, неміс, ұйғыр, татар. Мемлекетімізде саны жағынан көп диаспора - орыстар. Диаспора дегеніміз - саны жағынан аз ұлт өкілдерінің өз елінен тысқары жерде өмір сүруі. Қазақ диаспорасы саны дүниежүзінде 15.5 млн-ды құрап отыр. 2021 жылғы жүргізілген халық санағы мәліметінен алынған