Оқу сауаттылығы, 9-сынып: ББЖМ

Қандай халықтың болсын өзіне тән, өзгеден ерекшелендіріп тұратын салт-дәстүрлері, дағдылары бар. Соның бірі – бауырына салу дәстүрі. Бауырына салу – қазаққа ғана тән. Тұңғыш немерені міндетті түрде атасы мен әжесі бауырына салған. Бала сол үйдің кенжесі болып өседі. Бұл, бір жағынан, жас отбасына деген қамқорлық болса керек. Екіншіден, баланы тәрбиелеуде өздері әлі ұл мен келіннің тәжірибесінің аздығын білгендіктен де немерені бауырына салған, яғни бауырына салу – немерені уызына жаритындай етіп тәрбиелеуге атсалысу. Өйткені ата мен әже – көпті көрген, өмірдің талай белестерінен өткен, тәжірибесі мол адамдар. Ата-әже тәрбиелеген баланың тілі ерте шығады. Себебі үлкен кісілер әрбір сөзді анық айтады, баламен үлкен адамша сөйлеседі. Бала жүре бастағаннан-ақ өздерімен үнемі ертіп жүретін болған. Бала кішкентайынан үлкендердің әңгімесін тыңдап өседі. Қонаққа барған балаға, әдетте, құлақ беріп жатамыз. Бұл да негізсіз емес. «Жақсы сөзге құлағы түрік болсын», «жақсы сөзді көп естісін», «ұғымтал әрі зерек болсын» деген ниет жатыр мұның астарында. Содан да болар, атасына еріп қонаққа барған бала да міндетті түрде құлақ күтіп отыратын болған. Қалай десек те, үлкен кісілердің сөздері орнықты, олар күнделікті күйбең тірліктің айналасындағы әңгіме айта бермейді. Өздері бас қосқан кезде өткен-кеткен шежіреден, тарихтан әңгіме қозғайды. Ел ішіндегі әртүрлі түйіткілді мәселелер, сол қоғамдағы болып жатқан жағдайлар үлкен кісілер арқылы баланың құлағына сіңеді. Ата мен әже көрген бала мейірімді, адал, тілалғыш болып, үлкенді сыйлап өседі. Әжесінің бауырында өскен бала әңгімешіл, сөзді тауып айтады, нықтап айтады. Қазақтың кез келген баласын тек өз ата-әжесі емес, бүкіл ауылдың абыз аталары мен өнегелі әжелері қамқорлығына алған. Ауыл ақсақалдары мен әжелері «пәленшенің баласы ғой», «түгеншенің немересі ғой» деп еркелеткен. Тіпті баланың өз ата-әжесі өмірден өтіп кеткеннен соң да баланың әлдебір тентектігіне «ой, пәленшенің еркесі еді ғой, еркелегені шығар», «ата-әжесінің көзін көрген біз бармыз ғой, еркелігі басылар» дейді. Ата-әжесінің көзін көргендер сырттай қамқорлығын білдіріп, көрген кезде ақыл-кеңесін айтып, арқасынан қағып, маңдайынан сүйіп жатады. Қарап тұрсаңыз, мұның өзі – тәрбие. Кейбір отбасылар ағайын-туғанның баласын алатын болған. Мұны «бауырына салу» емес, «асырап алу» деп атайды. Аты қойылған бала болса, атын өзгертіп қойып, қолына асықты жілік ұстатып, той жасап, етегіне түсіріп асырап алған жағдайлар қазақ отбасыларында болған. Жақынына баласын бергендер ол баланы қайтарып алмайды. Бауырына салған бала өз ата-анасын біледі, ал асырап алған бала қайтпайды, ол – сол үйдің атын шығарып, сол шаңырақты ұстап қалатын бала. Немере баққан ата-әжелердің өмір жасы мейлінше «ұзарып» отырған. Олай дейтіні, бір жағынан періштедей пәк сәбиден атасы мен әжесіне жақсы энергия тарайды, екіншіден, үлкендерді үміт атты үлкен күш жетелейді. «Ойпырым-ай, осы шырағымның атқа мінгенін, мектепке барғанын, азамат болғанын, үйленгенін көрсем...» деп армандап, алға қарай үміт сүйреу арқылы қазақтың ата-әжелері ұзақ жасаған.

Қандай халықтың болсын өзіне тән, өзгеден ерекшелендіріп тұратын салт-дәстүрлері, дағдылары бар. Соның бірі – бауырына салу дәстүрі. Бауырына салу – қазаққа ғана тән. Тұңғыш немерені міндетті түрде атасы мен әжесі бауырына салған. Бала сол үйдің кенжесі болып өседі. Бұл, бір жағынан, жас отбасына деген қамқорлық болса керек. Екіншіден, баланы тәрбиелеуде өздері әлі ұл мен келіннің тәжірибесінің аздығын білгендіктен де немерені бауырына салған, яғни бауырына салу – немерені уызына жаритындай етіп тәрбиелеуге атсалысу. Өйткені ата мен әже – көпті көрген, өмірдің талай белестерінен өткен, тәжірибесі мол адамдар. Ата-әже тәрбиелеген баланың тілі ерте шығады. Себебі үлкен кісілер әрбір сөзді анық айтады, баламен үлкен адамша сөйлеседі. Бала жүре бастағаннан-ақ өздерімен үнемі ертіп жүретін болған. Бала кішкентайынан үлкендердің әңгімесін тыңдап өседі. Қонаққа барған балаға, әдетте, құлақ беріп жатамыз. Бұл да негізсіз емес. «Жақсы сөзге құлағы түрік болсын», «жақсы сөзді көп естісін», «ұғымтал әрі зерек болсын» деген ниет жатыр мұның астарында. Содан да болар, атасына еріп қонаққа барған бала да міндетті түрде құлақ күтіп отыратын болған. Қалай десек те, үлкен кісілердің сөздері орнықты, олар күнделікті күйбең тірліктің айналасындағы әңгіме айта бермейді. Өздері бас қосқан кезде өткен-кеткен шежіреден, тарихтан әңгіме қозғайды. Ел ішіндегі әртүрлі түйіткілді мәселелер, сол қоғамдағы болып жатқан жағдайлар үлкен кісілер арқылы баланың құлағына сіңеді. Ата мен әже көрген бала мейірімді, адал, тілалғыш болып, үлкенді сыйлап өседі. Әжесінің бауырында өскен бала әңгімешіл, сөзді тауып айтады, нықтап айтады. Қазақтың кез келген баласын тек өз ата-әжесі емес, бүкіл ауылдың абыз аталары мен өнегелі әжелері қамқорлығына алған. Ауыл ақсақалдары мен әжелері «пәленшенің баласы ғой», «түгеншенің немересі ғой» деп еркелеткен. Тіпті баланың өз ата-әжесі өмірден өтіп кеткеннен соң да баланың әлдебір тентектігіне «ой, пәленшенің еркесі еді ғой, еркелегені шығар», «ата-әжесінің көзін көрген біз бармыз ғой, еркелігі басылар» дейді. Ата-әжесінің көзін көргендер сырттай қамқорлығын білдіріп, көрген кезде ақыл-кеңесін айтып, арқасынан қағып, маңдайынан сүйіп жатады. Қарап тұрсаңыз, мұның өзі – тәрбие. Кейбір отбасылар ағайын-туғанның баласын алатын болған. Мұны «бауырына салу» емес, «асырап алу» деп атайды. Аты қойылған бала болса, атын өзгертіп қойып, қолына асықты жілік ұстатып, той жасап, етегіне түсіріп асырап алған жағдайлар қазақ отбасыларында болған. Жақынына баласын бергендер ол баланы қайтарып алмайды. Бауырына салған бала өз ата-анасын біледі, ал асырап алған бала қайтпайды, ол – сол үйдің атын шығарып, сол шаңырақты ұстап қалатын бала. Немере баққан ата-әжелердің өмір жасы мейлінше «ұзарып» отырған. Олай дейтіні, бір жағынан періштедей пәк сәбиден атасы мен әжесіне жақсы энергия тарайды, екіншіден, үлкендерді үміт атты үлкен күш жетелейді. «Ойпырым-ай, осы шырағымның атқа мінгенін, мектепке барғанын, азамат болғанын, үйленгенін көрсем...» деп армандап, алға қарай үміт сүйреу арқылы қазақтың ата-әжелері ұзақ жасаған.

Қандай халықтың болсын өзіне тән, өзгеден ерекшелендіріп тұратын салт-дәстүрлері, дағдылары бар. Соның бірі – бауырына салу дәстүрі. Бауырына салу – қазаққа ғана тән. Тұңғыш немерені міндетті түрде атасы мен әжесі бауырына салған. Бала сол үйдің кенжесі болып өседі. Бұл, бір жағынан, жас отбасына деген қамқорлық болса керек. Екіншіден, баланы тәрбиелеуде өздері әлі ұл мен келіннің тәжірибесінің аздығын білгендіктен де немерені бауырына салған, яғни бауырына салу – немерені уызына жаритындай етіп тәрбиелеуге атсалысу. Өйткені ата мен әже – көпті көрген, өмірдің талай белестерінен өткен, тәжірибесі мол адамдар. Ата-әже тәрбиелеген баланың тілі ерте шығады. Себебі үлкен кісілер әрбір сөзді анық айтады, баламен үлкен адамша сөйлеседі. Бала жүре бастағаннан-ақ өздерімен үнемі ертіп жүретін болған. Бала кішкентайынан үлкендердің әңгімесін тыңдап өседі. Қонаққа барған балаға, әдетте, құлақ беріп жатамыз. Бұл да негізсіз емес. «Жақсы сөзге құлағы түрік болсын», «жақсы сөзді көп естісін», «ұғымтал әрі зерек болсын» деген ниет жатыр мұның астарында. Содан да болар, атасына еріп қонаққа барған бала да міндетті түрде құлақ күтіп отыратын болған. Қалай десек те, үлкен кісілердің сөздері орнықты, олар күнделікті күйбең тірліктің айналасындағы әңгіме айта бермейді. Өздері бас қосқан кезде өткен-кеткен шежіреден, тарихтан әңгіме қозғайды. Ел ішіндегі әртүрлі түйіткілді мәселелер, сол қоғамдағы болып жатқан жағдайлар үлкен кісілер арқылы баланың құлағына сіңеді. Ата мен әже көрген бала мейірімді, адал, тілалғыш болып, үлкенді сыйлап өседі. Әжесінің бауырында өскен бала әңгімешіл, сөзді тауып айтады, нықтап айтады. Қазақтың кез келген баласын тек өз ата-әжесі емес, бүкіл ауылдың абыз аталары мен өнегелі әжелері қамқорлығына алған. Ауыл ақсақалдары мен әжелері «пәленшенің баласы ғой», «түгеншенің немересі ғой» деп еркелеткен. Тіпті баланың өз ата-әжесі өмірден өтіп кеткеннен соң да баланың әлдебір тентектігіне «ой, пәленшенің еркесі еді ғой, еркелегені шығар», «ата-әжесінің көзін көрген біз бармыз ғой, еркелігі басылар» дейді. Ата-әжесінің көзін көргендер сырттай қамқорлығын білдіріп, көрген кезде ақыл-кеңесін айтып, арқасынан қағып, маңдайынан сүйіп жатады. Қарап тұрсаңыз, мұның өзі – тәрбие. Кейбір отбасылар ағайын-туғанның баласын алатын болған. Мұны «бауырына салу» емес, «асырап алу» деп атайды. Аты қойылған бала болса, атын өзгертіп қойып, қолына асықты жілік ұстатып, той жасап, етегіне түсіріп асырап алған жағдайлар қазақ отбасыларында болған. Жақынына баласын бергендер ол баланы қайтарып алмайды. Бауырына салған бала өз ата-анасын біледі, ал асырап алған бала қайтпайды, ол – сол үйдің атын шығарып, сол шаңырақты ұстап қалатын бала. Немере баққан ата-әжелердің өмір жасы мейлінше «ұзарып» отырған. Олай дейтіні, бір жағынан періштедей пәк сәбиден атасы мен әжесіне жақсы энергия тарайды, екіншіден, үлкендерді үміт атты үлкен күш жетелейді. «Ойпырым-ай, осы шырағымның атқа мінгенін, мектепке барғанын, азамат болғанын, үйленгенін көрсем...» деп армандап, алға қарай үміт сүйреу арқылы қазақтың ата-әжелері ұзақ жасаған.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

Қандай халықтың болсын өзіне тән, өзгеден ерекшелендіріп тұратын салт-дәстүрлері, дағдылары бар. Соның бірі – бауырына салу дәстүрі. Бауырына салу – қазаққа ғана тән. Тұңғыш немерені міндетті түрде атасы мен әжесі бауырына салған. Бала сол үйдің кенжесі болып өседі. Бұл, бір жағынан, жас отбасына деген қамқорлық болса керек. Екіншіден, баланы тәрбиелеуде өздері әлі ұл мен келіннің тәжірибесінің аздығын білгендіктен де немерені бауырына салған, яғни бауырына салу – немерені уызына жаритындай етіп тәрбиелеуге атсалысу. Өйткені ата мен әже – көпті көрген, өмірдің талай белестерінен өткен, тәжірибесі мол адамдар. Ата-әже тәрбиелеген баланың тілі ерте шығады. Себебі үлкен кісілер әрбір сөзді анық айтады, баламен үлкен адамша сөйлеседі. Бала жүре бастағаннан-ақ өздерімен үнемі ертіп жүретін болған. Бала кішкентайынан үлкендердің әңгімесін тыңдап өседі. Қонаққа барған балаға, әдетте, құлақ беріп жатамыз. Бұл да негізсіз емес. «Жақсы сөзге құлағы түрік болсын», «жақсы сөзді көп естісін», «ұғымтал әрі зерек болсын» деген ниет жатыр мұның астарында. Содан да болар, атасына еріп қонаққа барған бала да міндетті түрде құлақ күтіп отыратын болған. Қалай десек те, үлкен кісілердің сөздері орнықты, олар күнделікті күйбең тірліктің айналасындағы әңгіме айта бермейді. Өздері бас қосқан кезде өткен-кеткен шежіреден, тарихтан әңгіме қозғайды. Ел ішіндегі әртүрлі түйіткілді мәселелер, сол қоғамдағы болып жатқан жағдайлар үлкен кісілер арқылы баланың құлағына сіңеді. Ата мен әже көрген бала мейірімді, адал, тілалғыш болып, үлкенді сыйлап өседі. Әжесінің бауырында өскен бала әңгімешіл, сөзді тауып айтады, нықтап айтады. Қазақтың кез келген баласын тек өз ата-әжесі емес, бүкіл ауылдың абыз аталары мен өнегелі әжелері қамқорлығына алған. Ауыл ақсақалдары мен әжелері «пәленшенің баласы ғой», «түгеншенің немересі ғой» деп еркелеткен. Тіпті баланың өз ата-әжесі өмірден өтіп кеткеннен соң да баланың әлдебір тентектігіне «ой, пәленшенің еркесі еді ғой, еркелегені шығар», «ата-әжесінің көзін көрген біз бармыз ғой, еркелігі басылар» дейді. Ата-әжесінің көзін көргендер сырттай қамқорлығын білдіріп, көрген кезде ақыл-кеңесін айтып, арқасынан қағып, маңдайынан сүйіп жатады. Қарап тұрсаңыз, мұның өзі – тәрбие. Кейбір отбасылар ағайын-туғанның баласын алатын болған. Мұны «бауырына салу» емес, «асырап алу» деп атайды. Аты қойылған бала болса, атын өзгертіп қойып, қолына асықты жілік ұстатып, той жасап, етегіне түсіріп асырап алған жағдайлар қазақ отбасыларында болған. Жақынына баласын бергендер ол баланы қайтарып алмайды. Бауырына салған бала өз ата-анасын біледі, ал асырап алған бала қайтпайды, ол – сол үйдің атын шығарып, сол шаңырақты ұстап қалатын бала. Немере баққан ата-әжелердің өмір жасы мейлінше «ұзарып» отырған. Олай дейтіні, бір жағынан періштедей пәк сәбиден атасы мен әжесіне жақсы энергия тарайды, екіншіден, үлкендерді үміт атты үлкен күш жетелейді. «Ойпырым-ай, осы шырағымның атқа мінгенін, мектепке барғанын, азамат болғанын, үйленгенін көрсем...» деп армандап, алға қарай үміт сүйреу арқылы қазақтың ата-әжелері ұзақ жасаған.

Қандай халықтың болсын өзіне тән, өзгеден ерекшелендіріп тұратын салт-дәстүрлері, дағдылары бар. Соның бірі – бауырына салу дәстүрі. Бауырына салу – қазаққа ғана тән. Тұңғыш немерені міндетті түрде атасы мен әжесі бауырына салған. Бала сол үйдің кенжесі болып өседі. Бұл, бір жағынан, жас отбасына деген қамқорлық болса керек. Екіншіден, баланы тәрбиелеуде өздері әлі ұл мен келіннің тәжірибесінің аздығын білгендіктен де немерені бауырына салған, яғни бауырына салу – немерені уызына жаритындай етіп тәрбиелеуге атсалысу. Өйткені ата мен әже – көпті көрген, өмірдің талай белестерінен өткен, тәжірибесі мол адамдар. Ата-әже тәрбиелеген баланың тілі ерте шығады. Себебі үлкен кісілер әрбір сөзді анық айтады, баламен үлкен адамша сөйлеседі. Бала жүре бастағаннан-ақ өздерімен үнемі ертіп жүретін болған. Бала кішкентайынан үлкендердің әңгімесін тыңдап өседі. Қонаққа барған балаға, әдетте, құлақ беріп жатамыз. Бұл да негізсіз емес. «Жақсы сөзге құлағы түрік болсын», «жақсы сөзді көп естісін», «ұғымтал әрі зерек болсын» деген ниет жатыр мұның астарында. Содан да болар, атасына еріп қонаққа барған бала да міндетті түрде құлақ күтіп отыратын болған. Қалай десек те, үлкен кісілердің сөздері орнықты, олар күнделікті күйбең тірліктің айналасындағы әңгіме айта бермейді. Өздері бас қосқан кезде өткен-кеткен шежіреден, тарихтан әңгіме қозғайды. Ел ішіндегі әртүрлі түйіткілді мәселелер, сол қоғамдағы болып жатқан жағдайлар үлкен кісілер арқылы баланың құлағына сіңеді. Ата мен әже көрген бала мейірімді, адал, тілалғыш болып, үлкенді сыйлап өседі. Әжесінің бауырында өскен бала әңгімешіл, сөзді тауып айтады, нықтап айтады. Қазақтың кез келген баласын тек өз ата-әжесі емес, бүкіл ауылдың абыз аталары мен өнегелі әжелері қамқорлығына алған. Ауыл ақсақалдары мен әжелері «пәленшенің баласы ғой», «түгеншенің немересі ғой» деп еркелеткен. Тіпті баланың өз ата-әжесі өмірден өтіп кеткеннен соң да баланың әлдебір тентектігіне «ой, пәленшенің еркесі еді ғой, еркелегені шығар», «ата-әжесінің көзін көрген біз бармыз ғой, еркелігі басылар» дейді. Ата-әжесінің көзін көргендер сырттай қамқорлығын білдіріп, көрген кезде ақыл-кеңесін айтып, арқасынан қағып, маңдайынан сүйіп жатады. Қарап тұрсаңыз, мұның өзі – тәрбие. Кейбір отбасылар ағайын-туғанның баласын алатын болған. Мұны «бауырына салу» емес, «асырап алу» деп атайды. Аты қойылған бала болса, атын өзгертіп қойып, қолына асықты жілік ұстатып, той жасап, етегіне түсіріп асырап алған жағдайлар қазақ отбасыларында болған. Жақынына баласын бергендер ол баланы қайтарып алмайды. Бауырына салған бала өз ата-анасын біледі, ал асырап алған бала қайтпайды, ол – сол үйдің атын шығарып, сол шаңырақты ұстап қалатын бала. Немере баққан ата-әжелердің өмір жасы мейлінше «ұзарып» отырған. Олай дейтіні, бір жағынан періштедей пәк сәбиден атасы мен әжесіне жақсы энергия тарайды, екіншіден, үлкендерді үміт атты үлкен күш жетелейді. «Ойпырым-ай, осы шырағымның атқа мінгенін, мектепке барғанын, азамат болғанын, үйленгенін көрсем...» деп армандап, алға қарай үміт сүйреу арқылы қазақтың ата-әжелері ұзақ жасаған.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

Дәрілік өсімдіктердің бірі – жалбыз. Ол – хош иісті, көп жылдық шөптесін өсімдік. Солтүстік қоңыржай ендікте көп тараған. Қазақстанда жалбыздың тоғыз түрі өседі. Сабағы тік, жапырақтары қарама-қарсы орналасқан. Оның дала жалбызы, су жалбызы, бұйра жалбыз, кермек немесе бұрыш жалбыз секілді маңызды түрлері бар. Дала жалбызы суармалы жерлерде, өзен, көл, бұлақ маңында, шалғындықтар мен тоғайларда, арық бойында өседі. Оны сабынның иісін жақсарту үшін пайдаланады, дәрілік те маңызы бар. Ал кермек жалбыздың жапырағы мен гүл шоғынан жалбыз эфир майы алынады. Бұл майдың негізгі құрам бөлігі – ментол. Ментол парфюмерия, косметика, кондитер, тамақ өнеркәсібінде, сондай-ақ тіс порошогі мен пастасын жасауда пайдаланылады. Жүрек тамыр жүйесі ауруларына қарсы қолданылатын дәрі валидол осы ментолдан алынады. Биіктігі – 80-100 см, сабағы төрт қырлы күрең күлгін түсті. Жапырағы ұзынша, жұмыртқа пішінді, қысқа сағақты, тақтасының жиектері ара тісті иректелген жай жапырақты. Жапырағын саусақпен уқалағанда, жағымды иіс шығады. Себебі жапырағында 5% эфир майы болады. Маусым мен тамыз айларында гүлдейді. Жалбыздың емдік қасиеті ертеден мәлім. Оны халық мың да бір ауруға ем дейді. «Жалбызды жерде жан қалады, ерменді жерде ер өлмейді» деген мәтел бұл өсімдіктің осындай қасиетіне байланысты айтылған болса керек. Жалбыздың құрамында адам ағзасына пайдалы заттар мол. Оның екі қасығын араластырып, күніне бір шай қасықтан үш рет екі ай бойы ішсе, жүрек ауруының бәріне ем. Сондай-ақ оны бүйрек пен бүйрек түбекшесі, бауыр жолының қабынуына қарсы қолданады. Жалбыз ұнтағының осы мөлшерін бал орнына сары майға араластырып жоғарыдағыдай ретпен қабылдаса, демікпе сырқатын жазып, өкпенің тыныс алу жолдарын тазартады. Булығып жөтелгенді басып, қарлыққан дауысты ашады.

Қазақстанның аумағы кең және табиғи жағдайлар мен жануарлар дүниесінің ауқымы өте үлкен. Бірақ, өкінішке орай, браконьерлік және адамдардың тіршілік ету ортасындағы тым белсенділігінен көптеген жануар түрлері толықтай жойылу қаупіне ұшырады. Бүгінде Қазақстанның Қызыл кітабына 40 жануар кірген. Жоғалу, саны азаюына байланысты оларды бірнеше санатқа бөлген: І санат – жоғалып бара жатқан немесе мүлдем жоғалып кеткен; ІІ санат – апатты түрде саны қысқарып бара жатқан; III санат – сирек кездесетін, саны аз табылған; IV санат – белгісіз (толық зерттелмеген); V санаты – тұрақты бақылауды қажет ететін жерсіндірілген жануарлар. Сирек кездесетін жануарлардың бірі – қарақұйрық. Қарақұйрықтардың кейбір аудандарда саны азайып, мекендейтін жерлері тарылуда. Олар бекітілген төбешік құмда, шақпатасты және сазбалшықты шөлдерде, ойлы-қырлы құрғақ аңғарларда, сексеуіл, жүзгін, теріскен басқан тоғайларда немесе тастақты, құмды, сазды топырақты шөлді аймақтарда мекендейді. 1930 жылдардың ортасында Қазақстанда қарақұйрықтардың саны 200 мыңға жуық болған. Соның ішінде Үстіртте және Маңғышлақта 100 мың басқа дейін жеткен. Қазір Қазақстанда жалпы саны 30-50 мың бас. Тянь-Шань тауы арқарының саны күрт төмендеуде. Олар негізінен теңіз деңгейінен 200-ден 4000 метр биіктікке дейінгі тегістелген таулы аймақтарда мекендейді. Қыс мезгілінде қорегі мол, қар аз түскен беткейлерде жүрсе, жазда орман шекарасынан жиі жоғары көтеріледі. Олар Торайғырда, Көксу, Үсек өзендері орналасқан Жоңғар Алатауының оңтүстік бөлігінде көп кездеседі. Қар барысы – саны мен таралуы азайып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Қар барысы Тянь-Шань, Қаржантау мен Өгем, Талас, Қырғыз, Іле, Күнгей, Теріскей, Кетмен, Жоңғар Алатауының шеткi сілемдері, Алтын Емел, Шолақ, Maнтай және Қайқан, сондай-ақ Тарбағатай, Сауыр мен Алтайдың биік жоталарында таралған. Олар жалпы таулардың альпі және субальпі белдеулерінде, құзды, жартасты жерлерді мекендейді. Қар барысының Қазақстанда жалпы саны 180-200 басқа жетеді деп есептеледі. Табиғатта пайда болған әрбір түр өзінше бірегей және ешқашан қайталанбайды, сондықтан да оның жойылуы – орны қайта толмайтын нәрсе. Бұл қауымдастықтың бүтіндігі мен табиғаттағы жалпы тепе-теңдіктің бұзылуына әкеп соғады. Сондықтан да қазіргі кезде табиғатты қорғау мәселесі дүниежүзілік мәселеге айналып отыр. Бұл мәселе бүкіл әлемде маңызды мемлекеттік мәселе ретінде қаралады.

Қазақстанның аумағы кең және табиғи жағдайлар мен жануарлар дүниесінің ауқымы өте үлкен. Бірақ, өкінішке орай, браконьерлік және адамдардың тіршілік ету ортасындағы тым белсенділігінен көптеген жануар түрлері толықтай жойылу қаупіне ұшырады. Бүгінде Қазақстанның Қызыл кітабына 40 жануар кірген. Жоғалу, саны азаюына байланысты оларды бірнеше санатқа бөлген: І санат – жоғалып бара жатқан немесе мүлдем жоғалып кеткен; ІІ санат – апатты түрде саны қысқарып бара жатқан; III санат – сирек кездесетін, саны аз табылған; IV санат – белгісіз (толық зерттелмеген); V санаты – тұрақты бақылауды қажет ететін жерсіндірілген жануарлар. Сирек кездесетін жануарлардың бірі – қарақұйрық. Қарақұйрықтардың кейбір аудандарда саны азайып, мекендейтін жерлері тарылуда. Олар бекітілген төбешік құмда, шақпатасты және сазбалшықты шөлдерде, ойлы-қырлы құрғақ аңғарларда, сексеуіл, жүзгін, теріскен басқан тоғайларда немесе тастақты, құмды, сазды топырақты шөлді аймақтарда мекендейді. 1930 жылдардың ортасында Қазақстанда қарақұйрықтардың саны 200 мыңға жуық болған. Соның ішінде Үстіртте және Маңғышлақта 100 мың басқа дейін жеткен. Қазір Қазақстанда жалпы саны 30-50 мың бас. Тянь-Шань тауы арқарының саны күрт төмендеуде. Олар негізінен теңіз деңгейінен 200-ден 4000 метр биіктікке дейінгі тегістелген таулы аймақтарда мекендейді. Қыс мезгілінде қорегі мол, қар аз түскен беткейлерде жүрсе, жазда орман шекарасынан жиі жоғары көтеріледі. Олар Торайғырда, Көксу, Үсек өзендері орналасқан Жоңғар Алатауының оңтүстік бөлігінде көп кездеседі. Қар барысы – саны мен таралуы азайып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Қар барысы Тянь-Шань, Қаржантау мен Өгем, Талас, Қырғыз, Іле, Күнгей, Теріскей, Кетмен, Жоңғар Алатауының шеткi сілемдері, Алтын Емел, Шолақ, Maнтай және Қайқан, сондай-ақ Тарбағатай, Сауыр мен Алтайдың биік жоталарында таралған. Олар жалпы таулардың альпі және субальпі белдеулерінде, құзды, жартасты жерлерді мекендейді. Қар барысының Қазақстанда жалпы саны 180-200 басқа жетеді деп есептеледі. Табиғатта пайда болған әрбір түр өзінше бірегей және ешқашан қайталанбайды, сондықтан да оның жойылуы – орны қайта толмайтын нәрсе. Бұл қауымдастықтың бүтіндігі мен табиғаттағы жалпы тепе-теңдіктің бұзылуына әкеп соғады. Сондықтан да қазіргі кезде табиғатты қорғау мәселесі дүниежүзілік мәселеге айналып отыр. Бұл мәселе бүкіл әлемде маңызды мемлекеттік мәселе ретінде қаралады.

Қазақстанның аумағы кең және табиғи жағдайлар мен жануарлар дүниесінің ауқымы өте үлкен. Бірақ, өкінішке орай, браконьерлік және адамдардың тіршілік ету ортасындағы тым белсенділігінен көптеген жануар түрлері толықтай жойылу қаупіне ұшырады. Бүгінде Қазақстанның Қызыл кітабына 40 жануар кірген. Жоғалу, саны азаюына байланысты оларды бірнеше санатқа бөлген: І санат – жоғалып бара жатқан немесе мүлдем жоғалып кеткен; ІІ санат – апатты түрде саны қысқарып бара жатқан; III санат – сирек кездесетін, саны аз табылған; IV санат – белгісіз (толық зерттелмеген); V санаты – тұрақты бақылауды қажет ететін жерсіндірілген жануарлар. Сирек кездесетін жануарлардың бірі – қарақұйрық. Қарақұйрықтардың кейбір аудандарда саны азайып, мекендейтін жерлері тарылуда. Олар бекітілген төбешік құмда, шақпатасты және сазбалшықты шөлдерде, ойлы-қырлы құрғақ аңғарларда, сексеуіл, жүзгін, теріскен басқан тоғайларда немесе тастақты, құмды, сазды топырақты шөлді аймақтарда мекендейді. 1930 жылдардың ортасында Қазақстанда қарақұйрықтардың саны 200 мыңға жуық болған. Соның ішінде Үстіртте және Маңғышлақта 100 мың басқа дейін жеткен. Қазір Қазақстанда жалпы саны 30-50 мың бас. Тянь-Шань тауы арқарының саны күрт төмендеуде. Олар негізінен теңіз деңгейінен 200-ден 4000 метр биіктікке дейінгі тегістелген таулы аймақтарда мекендейді. Қыс мезгілінде қорегі мол, қар аз түскен беткейлерде жүрсе, жазда орман шекарасынан жиі жоғары көтеріледі. Олар Торайғырда, Көксу, Үсек өзендері орналасқан Жоңғар Алатауының оңтүстік бөлігінде көп кездеседі. Қар барысы – саны мен таралуы азайып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Қар барысы Тянь-Шань, Қаржантау мен Өгем, Талас, Қырғыз, Іле, Күнгей, Теріскей, Кетмен, Жоңғар Алатауының шеткi сілемдері, Алтын Емел, Шолақ, Maнтай және Қайқан, сондай-ақ Тарбағатай, Сауыр мен Алтайдың биік жоталарында таралған. Олар жалпы таулардың альпі және субальпі белдеулерінде, құзды, жартасты жерлерді мекендейді. Қар барысының Қазақстанда жалпы саны 180-200 басқа жетеді деп есептеледі. Табиғатта пайда болған әрбір түр өзінше бірегей және ешқашан қайталанбайды, сондықтан да оның жойылуы – орны қайта толмайтын нәрсе. Бұл қауымдастықтың бүтіндігі мен табиғаттағы жалпы тепе-теңдіктің бұзылуына әкеп соғады. Сондықтан да қазіргі кезде табиғатты қорғау мәселесі дүниежүзілік мәселеге айналып отыр. Бұл мәселе бүкіл әлемде маңызды мемлекеттік мәселе ретінде қаралады.

Қазақстанның аумағы кең және табиғи жағдайлар мен жануарлар дүниесінің ауқымы өте үлкен. Бірақ, өкінішке орай, браконьерлік және адамдардың тіршілік ету ортасындағы тым белсенділігінен көптеген жануар түрлері толықтай жойылу қаупіне ұшырады. Бүгінде Қазақстанның Қызыл кітабына 40 жануар кірген. Жоғалу, саны азаюына байланысты оларды бірнеше санатқа бөлген: І санат – жоғалып бара жатқан немесе мүлдем жоғалып кеткен; ІІ санат – апатты түрде саны қысқарып бара жатқан; III санат – сирек кездесетін, саны аз табылған; IV санат – белгісіз (толық зерттелмеген); V санаты – тұрақты бақылауды қажет ететін жерсіндірілген жануарлар. Сирек кездесетін жануарлардың бірі – қарақұйрық. Қарақұйрықтардың кейбір аудандарда саны азайып, мекендейтін жерлері тарылуда. Олар бекітілген төбешік құмда, шақпатасты және сазбалшықты шөлдерде, ойлы-қырлы құрғақ аңғарларда, сексеуіл, жүзгін, теріскен басқан тоғайларда немесе тастақты, құмды, сазды топырақты шөлді аймақтарда мекендейді. 1930 жылдардың ортасында Қазақстанда қарақұйрықтардың саны 200 мыңға жуық болған. Соның ішінде Үстіртте және Маңғышлақта 100 мың басқа дейін жеткен. Қазір Қазақстанда жалпы саны 30-50 мың бас. Тянь-Шань тауы арқарының саны күрт төмендеуде. Олар негізінен теңіз деңгейінен 200-ден 4000 метр биіктікке дейінгі тегістелген таулы аймақтарда мекендейді. Қыс мезгілінде қорегі мол, қар аз түскен беткейлерде жүрсе, жазда орман шекарасынан жиі жоғары көтеріледі. Олар Торайғырда, Көксу, Үсек өзендері орналасқан Жоңғар Алатауының оңтүстік бөлігінде көп кездеседі. Қар барысы – саны мен таралуы азайып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Қар барысы Тянь-Шань, Қаржантау мен Өгем, Талас, Қырғыз, Іле, Күнгей, Теріскей, Кетмен, Жоңғар Алатауының шеткi сілемдері, Алтын Емел, Шолақ, Maнтай және Қайқан, сондай-ақ Тарбағатай, Сауыр мен Алтайдың биік жоталарында таралған. Олар жалпы таулардың альпі және субальпі белдеулерінде, құзды, жартасты жерлерді мекендейді. Қар барысының Қазақстанда жалпы саны 180-200 басқа жетеді деп есептеледі. Табиғатта пайда болған әрбір түр өзінше бірегей және ешқашан қайталанбайды, сондықтан да оның жойылуы – орны қайта толмайтын нәрсе. Бұл қауымдастықтың бүтіндігі мен табиғаттағы жалпы тепе-теңдіктің бұзылуына әкеп соғады. Сондықтан да қазіргі кезде табиғатты қорғау мәселесі дүниежүзілік мәселеге айналып отыр. Бұл мәселе бүкіл әлемде маңызды мемлекеттік мәселе ретінде қаралады.

Қазақстанның аумағы кең және табиғи жағдайлар мен жануарлар дүниесінің ауқымы өте үлкен. Бірақ, өкінішке орай, браконьерлік және адамдардың тіршілік ету ортасындағы тым белсенділігінен көптеген жануар түрлері толықтай жойылу қаупіне ұшырады. Бүгінде Қазақстанның Қызыл кітабына 40 жануар кірген. Жоғалу, саны азаюына байланысты оларды бірнеше санатқа бөлген: І санат – жоғалып бара жатқан немесе мүлдем жоғалып кеткен; ІІ санат – апатты түрде саны қысқарып бара жатқан; III санат – сирек кездесетін, саны аз табылған; IV санат – белгісіз (толық зерттелмеген); V санаты – тұрақты бақылауды қажет ететін жерсіндірілген жануарлар. Сирек кездесетін жануарлардың бірі – қарақұйрық. Қарақұйрықтардың кейбір аудандарда саны азайып, мекендейтін жерлері тарылуда. Олар бекітілген төбешік құмда, шақпатасты және сазбалшықты шөлдерде, ойлы-қырлы құрғақ аңғарларда, сексеуіл, жүзгін, теріскен басқан тоғайларда немесе тастақты, құмды, сазды топырақты шөлді аймақтарда мекендейді. 1930 жылдардың ортасында Қазақстанда қарақұйрықтардың саны 200 мыңға жуық болған. Соның ішінде Үстіртте және Маңғышлақта 100 мың басқа дейін жеткен. Қазір Қазақстанда жалпы саны 30-50 мың бас. Тянь-Шань тауы арқарының саны күрт төмендеуде. Олар негізінен теңіз деңгейінен 200-ден 4000 метр биіктікке дейінгі тегістелген таулы аймақтарда мекендейді. Қыс мезгілінде қорегі мол, қар аз түскен беткейлерде жүрсе, жазда орман шекарасынан жиі жоғары көтеріледі. Олар Торайғырда, Көксу, Үсек өзендері орналасқан Жоңғар Алатауының оңтүстік бөлігінде көп кездеседі. Қар барысы – саны мен таралуы азайып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Қар барысы Тянь-Шань, Қаржантау мен Өгем, Талас, Қырғыз, Іле, Күнгей, Теріскей, Кетмен, Жоңғар Алатауының шеткi сілемдері, Алтын Емел, Шолақ, Maнтай және Қайқан, сондай-ақ Тарбағатай, Сауыр мен Алтайдың биік жоталарында таралған. Олар жалпы таулардың альпі және субальпі белдеулерінде, құзды, жартасты жерлерді мекендейді. Қар барысының Қазақстанда жалпы саны 180-200 басқа жетеді деп есептеледі. Табиғатта пайда болған әрбір түр өзінше бірегей және ешқашан қайталанбайды, сондықтан да оның жойылуы – орны қайта толмайтын нәрсе. Бұл қауымдастықтың бүтіндігі мен табиғаттағы жалпы тепе-теңдіктің бұзылуына әкеп соғады. Сондықтан да қазіргі кезде табиғатты қорғау мәселесі дүниежүзілік мәселеге айналып отыр. Бұл мәселе бүкіл әлемде маңызды мемлекеттік мәселе ретінде қаралады.

Домбыра – қазақ халқының ең кең тараған екі ішекті, көп пернелі музыкалық аспабы. Ол – қазақтар өмірінде маңызды орын алатын, өзіндік музыкалық сипаты бар аспап. Алғаш эпикалық дәстүр шеңберінде жыр, толғау, термелерді сүйемелдеуге қолданылған домбыра кейін аспаптық шығарма – күй жанрының қалыптасуына ықпал еткен. Қазіргі кезде домбыра жеке әнді сүйемелдеуге, күй тартуға, халықтық-фольклорлық музыкада, классикалық шығармаларды орындауға қолданылатын, мүмкіндігі кең музыкалық аспап болып табылады. Домбыра – қазақтың халық аспабы. Домбыра – қазақ халқының әрбір үйінде болуы міндетті және қажетті аспап болып есептелген. Қазақ халқы домбыраны көне заманнан бері қуанышта да, қайғыда да бірдей қолданып келеді. Олар домбыраның сыңғырлаған үнімен халқымыздың тарихын, салт-дәстүрін, мызғымас құндылықтарын жеткізген. Ал домбырада ойнау өнері мен күйлер ұрпақтан-ұрпаққа аманат болып жалғасып отырған.Домбыраға деген қызығушылық әрі музыкалық аспаптың танымалдылығы ешқашан да тоқтаған емес. Ақын Қадыр Мырза Әлінің «Нағыз қазақ қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра» деген нақыл сөзінің зор мәні бар. Мұндай тұжырымның астарында қазақтың осынау киелі аспабын құрметтемеген, домбыра үніне елтімеген адамда қазақы қасиет жоқ деген ой жатыр. Мұндай жайтты өмірден көріп-біліп, ұшырастырып та жүрміз. Адамдардың бәрінің бірдей музыкалық қабілеті бола бермейді ғой. Ал қандай адам болсын музыканы сүйіп тыңдайды. Демек, музыка адамдардың рухани қорегі деуге болады. Ал өзге халықтар секілді қазақтар да өзінің ұлттық аспаптарын құрметтеп, ән-күйлерін тыңдап ләззат алады. Әсіресе, домбыраның үні естілгенде елеңдемейтін қазақ жоқ. XX ғасырдың 20-жылдары қазақтың ән-күйін жинақтаған А.Затаевич өзінің әйгілі «Қазақ халқының 1000 әні» кітабында: «Сырт көзге қарапайым көрінетін домбыра шебер орындаушының қолына тигенде өз шамасынан әлдеқайда асып түсіп, құлпырып шыға келетініне қайран қаласыз», – дейді.

Домбыра – қазақ халқының ең кең тараған екі ішекті, көп пернелі музыкалық аспабы. Ол – қазақтар өмірінде маңызды орын алатын, өзіндік музыкалық сипаты бар аспап. Алғаш эпикалық дәстүр шеңберінде жыр, толғау, термелерді сүйемелдеуге қолданылған домбыра кейін аспаптық шығарма – күй жанрының қалыптасуына ықпал еткен. Қазіргі кезде домбыра жеке әнді сүйемелдеуге, күй тартуға, халықтық-фольклорлық музыкада, классикалық шығармаларды орындауға қолданылатын, мүмкіндігі кең музыкалық аспап болып табылады. Домбыра – қазақтың халық аспабы. Домбыра – қазақ халқының әрбір үйінде болуы міндетті және қажетті аспап болып есептелген. Қазақ халқы домбыраны көне заманнан бері қуанышта да, қайғыда да бірдей қолданып келеді. Олар домбыраның сыңғырлаған үнімен халқымыздың тарихын, салт-дәстүрін, мызғымас құндылықтарын жеткізген. Ал домбырада ойнау өнері мен күйлер ұрпақтан-ұрпаққа аманат болып жалғасып отырған.Домбыраға деген қызығушылық әрі музыкалық аспаптың танымалдылығы ешқашан да тоқтаған емес. Ақын Қадыр Мырза Әлінің «Нағыз қазақ қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра» деген нақыл сөзінің зор мәні бар. Мұндай тұжырымның астарында қазақтың осынау киелі аспабын құрметтемеген, домбыра үніне елтімеген адамда қазақы қасиет жоқ деген ой жатыр. Мұндай жайтты өмірден көріп-біліп, ұшырастырып та жүрміз. Адамдардың бәрінің бірдей музыкалық қабілеті бола бермейді ғой. Ал қандай адам болсын музыканы сүйіп тыңдайды. Демек, музыка адамдардың рухани қорегі деуге болады. Ал өзге халықтар секілді қазақтар да өзінің ұлттық аспаптарын құрметтеп, ән-күйлерін тыңдап ләззат алады. Әсіресе, домбыраның үні естілгенде елеңдемейтін қазақ жоқ. XX ғасырдың 20-жылдары қазақтың ән-күйін жинақтаған А.Затаевич өзінің әйгілі «Қазақ халқының 1000 әні» кітабында: «Сырт көзге қарапайым көрінетін домбыра шебер орындаушының қолына тигенде өз шамасынан әлдеқайда асып түсіп, құлпырып шыға келетініне қайран қаласыз», – дейді.

Домбыра – қазақ халқының ең кең тараған екі ішекті, көп пернелі музыкалық аспабы. Ол – қазақтар өмірінде маңызды орын алатын, өзіндік музыкалық сипаты бар аспап. Алғаш эпикалық дәстүр шеңберінде жыр, толғау, термелерді сүйемелдеуге қолданылған домбыра кейін аспаптық шығарма – күй жанрының қалыптасуына ықпал еткен. Қазіргі кезде домбыра жеке әнді сүйемелдеуге, күй тартуға, халықтық-фольклорлық музыкада, классикалық шығармаларды орындауға қолданылатын, мүмкіндігі кең музыкалық аспап болып табылады. Домбыра – қазақтың халық аспабы. Домбыра – қазақ халқының әрбір үйінде болуы міндетті және қажетті аспап болып есептелген. Қазақ халқы домбыраны көне заманнан бері қуанышта да, қайғыда да бірдей қолданып келеді. Олар домбыраның сыңғырлаған үнімен халқымыздың тарихын, салт-дәстүрін, мызғымас құндылықтарын жеткізген. Ал домбырада ойнау өнері мен күйлер ұрпақтан-ұрпаққа аманат болып жалғасып отырған.Домбыраға деген қызығушылық әрі музыкалық аспаптың танымалдылығы ешқашан да тоқтаған емес. Ақын Қадыр Мырза Әлінің «Нағыз қазақ қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра» деген нақыл сөзінің зор мәні бар. Мұндай тұжырымның астарында қазақтың осынау киелі аспабын құрметтемеген, домбыра үніне елтімеген адамда қазақы қасиет жоқ деген ой жатыр. Мұндай жайтты өмірден көріп-біліп, ұшырастырып та жүрміз. Адамдардың бәрінің бірдей музыкалық қабілеті бола бермейді ғой. Ал қандай адам болсын музыканы сүйіп тыңдайды. Демек, музыка адамдардың рухани қорегі деуге болады. Ал өзге халықтар секілді қазақтар да өзінің ұлттық аспаптарын құрметтеп, ән-күйлерін тыңдап ләззат алады. Әсіресе, домбыраның үні естілгенде елеңдемейтін қазақ жоқ. XX ғасырдың 20-жылдары қазақтың ән-күйін жинақтаған А.Затаевич өзінің әйгілі «Қазақ халқының 1000 әні» кітабында: «Сырт көзге қарапайым көрінетін домбыра шебер орындаушының қолына тигенде өз шамасынан әлдеқайда асып түсіп, құлпырып шыға келетініне қайран қаласыз», – дейді.

Домбыра – қазақ халқының ең кең тараған екі ішекті, көп пернелі музыкалық аспабы. Ол – қазақтар өмірінде маңызды орын алатын, өзіндік музыкалық сипаты бар аспап. Алғаш эпикалық дәстүр шеңберінде жыр, толғау, термелерді сүйемелдеуге қолданылған домбыра кейін аспаптық шығарма – күй жанрының қалыптасуына ықпал еткен. Қазіргі кезде домбыра жеке әнді сүйемелдеуге, күй тартуға, халықтық-фольклорлық музыкада, классикалық шығармаларды орындауға қолданылатын, мүмкіндігі кең музыкалық аспап болып табылады. Домбыра – қазақтың халық аспабы. Домбыра – қазақ халқының әрбір үйінде болуы міндетті және қажетті аспап болып есептелген. Қазақ халқы домбыраны көне заманнан бері қуанышта да, қайғыда да бірдей қолданып келеді. Олар домбыраның сыңғырлаған үнімен халқымыздың тарихын, салт-дәстүрін, мызғымас құндылықтарын жеткізген. Ал домбырада ойнау өнері мен күйлер ұрпақтан-ұрпаққа аманат болып жалғасып отырған.Домбыраға деген қызығушылық әрі музыкалық аспаптың танымалдылығы ешқашан да тоқтаған емес. Ақын Қадыр Мырза Әлінің «Нағыз қазақ қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра» деген нақыл сөзінің зор мәні бар. Мұндай тұжырымның астарында қазақтың осынау киелі аспабын құрметтемеген, домбыра үніне елтімеген адамда қазақы қасиет жоқ деген ой жатыр. Мұндай жайтты өмірден көріп-біліп, ұшырастырып та жүрміз. Адамдардың бәрінің бірдей музыкалық қабілеті бола бермейді ғой. Ал қандай адам болсын музыканы сүйіп тыңдайды. Демек, музыка адамдардың рухани қорегі деуге болады. Ал өзге халықтар секілді қазақтар да өзінің ұлттық аспаптарын құрметтеп, ән-күйлерін тыңдап ләззат алады. Әсіресе, домбыраның үні естілгенде елеңдемейтін қазақ жоқ. XX ғасырдың 20-жылдары қазақтың ән-күйін жинақтаған А.Затаевич өзінің әйгілі «Қазақ халқының 1000 әні» кітабында: «Сырт көзге қарапайым көрінетін домбыра шебер орындаушының қолына тигенде өз шамасынан әлдеқайда асып түсіп, құлпырып шыға келетініне қайран қаласыз», – дейді.

Домбыра – қазақ халқының ең кең тараған екі ішекті, көп пернелі музыкалық аспабы. Ол – қазақтар өмірінде маңызды орын алатын, өзіндік музыкалық сипаты бар аспап. Алғаш эпикалық дәстүр шеңберінде жыр, толғау, термелерді сүйемелдеуге қолданылған домбыра кейін аспаптық шығарма – күй жанрының қалыптасуына ықпал еткен. Қазіргі кезде домбыра жеке әнді сүйемелдеуге, күй тартуға, халықтық-фольклорлық музыкада, классикалық шығармаларды орындауға қолданылатын, мүмкіндігі кең музыкалық аспап болып табылады. Домбыра – қазақтың халық аспабы. Домбыра – қазақ халқының әрбір үйінде болуы міндетті және қажетті аспап болып есептелген. Қазақ халқы домбыраны көне заманнан бері қуанышта да, қайғыда да бірдей қолданып келеді. Олар домбыраның сыңғырлаған үнімен халқымыздың тарихын, салт-дәстүрін, мызғымас құндылықтарын жеткізген. Ал домбырада ойнау өнері мен күйлер ұрпақтан-ұрпаққа аманат болып жалғасып отырған.Домбыраға деген қызығушылық әрі музыкалық аспаптың танымалдылығы ешқашан да тоқтаған емес. Ақын Қадыр Мырза Әлінің «Нағыз қазақ қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра» деген нақыл сөзінің зор мәні бар. Мұндай тұжырымның астарында қазақтың осынау киелі аспабын құрметтемеген, домбыра үніне елтімеген адамда қазақы қасиет жоқ деген ой жатыр. Мұндай жайтты өмірден көріп-біліп, ұшырастырып та жүрміз. Адамдардың бәрінің бірдей музыкалық қабілеті бола бермейді ғой. Ал қандай адам болсын музыканы сүйіп тыңдайды. Демек, музыка адамдардың рухани қорегі деуге болады. Ал өзге халықтар секілді қазақтар да өзінің ұлттық аспаптарын құрметтеп, ән-күйлерін тыңдап ләззат алады. Әсіресе, домбыраның үні естілгенде елеңдемейтін қазақ жоқ. XX ғасырдың 20-жылдары қазақтың ән-күйін жинақтаған А.Затаевич өзінің әйгілі «Қазақ халқының 1000 әні» кітабында: «Сырт көзге қарапайым көрінетін домбыра шебер орындаушының қолына тигенде өз шамасынан әлдеқайда асып түсіп, құлпырып шыға келетініне қайран қаласыз», – дейді.

«Шынықсаң – шымыр боласың» демекші, дене жаттығуы адам баласына қашан да пайдалы. Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де тәсілі – спорт. Ғалымдар зерттеуіне сүйенер болсақ, спорт адамды шат – шадыман өмір сүруге де жетелейді екен. Олимпиадалық қозғалыстың белсенді қайраткері Пьер Кубертен: «О, спорт! Сен – түгел ғаламсың!» деп бекер тұжырым жасамағаны анық. Ғалымдар АҚШ – тың Пенсильвания университетінің 200-ге жуық студентіне зерттеу жүргізген. Олар күніне 20 минуттан астам уақытын түрлі дене жаттығуларына арнаған. Ал сегіз күннен кейін қатысушылар өздерінің басынан өткеріп жүрген күйлерін жазып тапсырған. Нәтижесінде көбісі ұйқысыздықтан, әлсіздіктен құтылғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, жаттығу жұмыстарынан кейін көңіл – күйлерінің көтеріліп, өздерін жақсы, сергек сезініп жүргендерін жеткізген. Дене жаттығулары адамның көңіл-күйін ғана көтеріп қоймайды, қан айналым жүйесін жақсартады. Қан қысымы мен жүрек – қан тамырлары ауруларының алдын алады. Спорт – адамның рухани әлемі үшін де маңызды. Өйткені, әлсіз әрі қиындыққа көп ретте қарсы тұруға қауқары жете бермейтін жандарға мамандар бір ауық спортпен шұғылдануға кеңес береді екен. Күйзеліске ұшыраған сәттерде дене жаттығуларына ден қойсаңыз, жаңа құлшыныс пен тың серпін арқасында ерекше өмір сүруге ұмтыла түсесіз. Бұл да спорттың, дене жаттығуларының бір құдыреті. Тағы да ғалымдар зерттеулеріне назар салып көрейік. Адам дене жаттығуларымен айналысқан сәтте оның миында да сан мыңдаған үдерістер орын алады. Ми дене қимылдарының әрекетін күйзеліс ретінде қабылдап, оған қарсы күрес жүргізе бастайды. Ағзадан эндорфин гормоны мен пайдалы ақуыздар бөлініп, жүйке жүйелері мен миға тарайды. Сол арқылы адам ойы ұшқыр әрі есте сақтау қабілеті жақсара түсіп, көңіл – күйге әсер етеді. Спорттың адам өмірі үшін маңызын бұдан ары айта түсудің өзі де артығырақ секілді. Бірақ алдымен «спортпен шұғылдануға уақыт табылмай жүр» деген сылтаудан құтылғанымыз абзал. Ол үшін не істеу керек? Күніне 20 минут дене жаттығуымен айналысуды да ұмыт қалдырып кететін кездеріңіз болмайды емес, болады? Ендеше, дене жаттығуларымен шұғылдануды қалай әдетке айналдыруға болады? 1. Дене жаттығуы кезінде киетін спорттық киімдеріңізді жатар алдында дайындап жатыңыз. Ұмытпас үшін, оятқышыңызды сол киімдердің үстіне қойыңыз. Өйткені таңертең оянғанда оятқышпен қатар немен айналысатыныңызды да есіңізге түсіретін боласыз. Бастысы, осылайша таңғы жаттығуды әдетке айналдырып алсаңыз ғажап болары сөзсіз. 2. Барлығын аз жаттығудан бастаңыз. Тіпті, аптасына 2 рет 5 минуттан – ақ дене жаттығуларымен шұғылданып жүріңіз. Тапсырма оңай, әрине. Бірақ бастапқыда өзіңізді қинамауыңыз қажет. Алға ә дегеннен биік мақсат қоюға талпынбаңыз. Өйткені өзіңіздің спортпен шұғылдануға деген ерік – жігеріңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін. 3. Үйдің қарапайым шаруаларды жаттығу жұмыстарымен үйлестірдіңіз. Мысалы, таймерді 20 минутқа қойып, жұмысыңызды бастаңыз. Қарапайым шаруаларды аса жылдам орындау – жақсы нәтиже береді. 4. Өзіңізге ұнайтын жаттығуларды таңдап алғанның да маңызы жоғары. Өйткені алғашында адам өз қалауымен бастаған жаттығулар уақыт өте келе өз жемісін беретін болады. Иә, күнделікті өмірде спортты сүйетін жандар көп. Әркімнің санасындағы спорт ұғымы – сан алуан. Расында да, көпшілікті ұлты мен еріне, тілі мен дініне бөлмей өзіне ынтызар етер спорт құдыреті жоғары. Бәріміз білетіндей «Спорт – денсаулық кепілі».

«Шынықсаң – шымыр боласың» демекші, дене жаттығуы адам баласына қашан да пайдалы. Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де тәсілі – спорт. Ғалымдар зерттеуіне сүйенер болсақ, спорт адамды шат – шадыман өмір сүруге де жетелейді екен. Олимпиадалық қозғалыстың белсенді қайраткері Пьер Кубертен: «О, спорт! Сен – түгел ғаламсың!» деп бекер тұжырым жасамағаны анық. Ғалымдар АҚШ – тың Пенсильвания университетінің 200-ге жуық студентіне зерттеу жүргізген. Олар күніне 20 минуттан астам уақытын түрлі дене жаттығуларына арнаған. Ал сегіз күннен кейін қатысушылар өздерінің басынан өткеріп жүрген күйлерін жазып тапсырған. Нәтижесінде көбісі ұйқысыздықтан, әлсіздіктен құтылғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, жаттығу жұмыстарынан кейін көңіл – күйлерінің көтеріліп, өздерін жақсы, сергек сезініп жүргендерін жеткізген. Дене жаттығулары адамның көңіл-күйін ғана көтеріп қоймайды, қан айналым жүйесін жақсартады. Қан қысымы мен жүрек – қан тамырлары ауруларының алдын алады. Спорт – адамның рухани әлемі үшін де маңызды. Өйткені, әлсіз әрі қиындыққа көп ретте қарсы тұруға қауқары жете бермейтін жандарға мамандар бір ауық спортпен шұғылдануға кеңес береді екен. Күйзеліске ұшыраған сәттерде дене жаттығуларына ден қойсаңыз, жаңа құлшыныс пен тың серпін арқасында ерекше өмір сүруге ұмтыла түсесіз. Бұл да спорттың, дене жаттығуларының бір құдыреті. Тағы да ғалымдар зерттеулеріне назар салып көрейік. Адам дене жаттығуларымен айналысқан сәтте оның миында да сан мыңдаған үдерістер орын алады. Ми дене қимылдарының әрекетін күйзеліс ретінде қабылдап, оған қарсы күрес жүргізе бастайды. Ағзадан эндорфин гормоны мен пайдалы ақуыздар бөлініп, жүйке жүйелері мен миға тарайды. Сол арқылы адам ойы ұшқыр әрі есте сақтау қабілеті жақсара түсіп, көңіл – күйге әсер етеді. Спорттың адам өмірі үшін маңызын бұдан ары айта түсудің өзі де артығырақ секілді. Бірақ алдымен «спортпен шұғылдануға уақыт табылмай жүр» деген сылтаудан құтылғанымыз абзал. Ол үшін не істеу керек? Күніне 20 минут дене жаттығуымен айналысуды да ұмыт қалдырып кететін кездеріңіз болмайды емес, болады? Ендеше, дене жаттығуларымен шұғылдануды қалай әдетке айналдыруға болады? 1. Дене жаттығуы кезінде киетін спорттық киімдеріңізді жатар алдында дайындап жатыңыз. Ұмытпас үшін, оятқышыңызды сол киімдердің үстіне қойыңыз. Өйткені таңертең оянғанда оятқышпен қатар немен айналысатыныңызды да есіңізге түсіретін боласыз. Бастысы, осылайша таңғы жаттығуды әдетке айналдырып алсаңыз ғажап болары сөзсіз. 2. Барлығын аз жаттығудан бастаңыз. Тіпті, аптасына 2 рет 5 минуттан – ақ дене жаттығуларымен шұғылданып жүріңіз. Тапсырма оңай, әрине. Бірақ бастапқыда өзіңізді қинамауыңыз қажет. Алға ә дегеннен биік мақсат қоюға талпынбаңыз. Өйткені өзіңіздің спортпен шұғылдануға деген ерік – жігеріңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін. 3. Үйдің қарапайым шаруаларды жаттығу жұмыстарымен үйлестірдіңіз. Мысалы, таймерді 20 минутқа қойып, жұмысыңызды бастаңыз. Қарапайым шаруаларды аса жылдам орындау – жақсы нәтиже береді. 4. Өзіңізге ұнайтын жаттығуларды таңдап алғанның да маңызы жоғары. Өйткені алғашында адам өз қалауымен бастаған жаттығулар уақыт өте келе өз жемісін беретін болады. Иә, күнделікті өмірде спортты сүйетін жандар көп. Әркімнің санасындағы спорт ұғымы – сан алуан. Расында да, көпшілікті ұлты мен еріне, тілі мен дініне бөлмей өзіне ынтызар етер спорт құдыреті жоғары. Бәріміз білетіндей «Спорт – денсаулық кепілі».

«Шынықсаң – шымыр боласың» демекші, дене жаттығуы адам баласына қашан да пайдалы. Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де тәсілі – спорт. Ғалымдар зерттеуіне сүйенер болсақ, спорт адамды шат – шадыман өмір сүруге де жетелейді екен. Олимпиадалық қозғалыстың белсенді қайраткері Пьер Кубертен: «О, спорт! Сен – түгел ғаламсың!» деп бекер тұжырым жасамағаны анық. Ғалымдар АҚШ – тың Пенсильвания университетінің 200-ге жуық студентіне зерттеу жүргізген. Олар күніне 20 минуттан астам уақытын түрлі дене жаттығуларына арнаған. Ал сегіз күннен кейін қатысушылар өздерінің басынан өткеріп жүрген күйлерін жазып тапсырған. Нәтижесінде көбісі ұйқысыздықтан, әлсіздіктен құтылғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, жаттығу жұмыстарынан кейін көңіл – күйлерінің көтеріліп, өздерін жақсы, сергек сезініп жүргендерін жеткізген. Дене жаттығулары адамның көңіл-күйін ғана көтеріп қоймайды, қан айналым жүйесін жақсартады. Қан қысымы мен жүрек – қан тамырлары ауруларының алдын алады. Спорт – адамның рухани әлемі үшін де маңызды. Өйткені, әлсіз әрі қиындыққа көп ретте қарсы тұруға қауқары жете бермейтін жандарға мамандар бір ауық спортпен шұғылдануға кеңес береді екен. Күйзеліске ұшыраған сәттерде дене жаттығуларына ден қойсаңыз, жаңа құлшыныс пен тың серпін арқасында ерекше өмір сүруге ұмтыла түсесіз. Бұл да спорттың, дене жаттығуларының бір құдыреті. Тағы да ғалымдар зерттеулеріне назар салып көрейік. Адам дене жаттығуларымен айналысқан сәтте оның миында да сан мыңдаған үдерістер орын алады. Ми дене қимылдарының әрекетін күйзеліс ретінде қабылдап, оған қарсы күрес жүргізе бастайды. Ағзадан эндорфин гормоны мен пайдалы ақуыздар бөлініп, жүйке жүйелері мен миға тарайды. Сол арқылы адам ойы ұшқыр әрі есте сақтау қабілеті жақсара түсіп, көңіл – күйге әсер етеді. Спорттың адам өмірі үшін маңызын бұдан ары айта түсудің өзі де артығырақ секілді. Бірақ алдымен «спортпен шұғылдануға уақыт табылмай жүр» деген сылтаудан құтылғанымыз абзал. Ол үшін не істеу керек? Күніне 20 минут дене жаттығуымен айналысуды да ұмыт қалдырып кететін кездеріңіз болмайды емес, болады? Ендеше, дене жаттығуларымен шұғылдануды қалай әдетке айналдыруға болады? 1. Дене жаттығуы кезінде киетін спорттық киімдеріңізді жатар алдында дайындап жатыңыз. Ұмытпас үшін, оятқышыңызды сол киімдердің үстіне қойыңыз. Өйткені таңертең оянғанда оятқышпен қатар немен айналысатыныңызды да есіңізге түсіретін боласыз. Бастысы, осылайша таңғы жаттығуды әдетке айналдырып алсаңыз ғажап болары сөзсіз. 2. Барлығын аз жаттығудан бастаңыз. Тіпті, аптасына 2 рет 5 минуттан – ақ дене жаттығуларымен шұғылданып жүріңіз. Тапсырма оңай, әрине. Бірақ бастапқыда өзіңізді қинамауыңыз қажет. Алға ә дегеннен биік мақсат қоюға талпынбаңыз. Өйткені өзіңіздің спортпен шұғылдануға деген ерік – жігеріңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін. 3. Үйдің қарапайым шаруаларды жаттығу жұмыстарымен үйлестірдіңіз. Мысалы, таймерді 20 минутқа қойып, жұмысыңызды бастаңыз. Қарапайым шаруаларды аса жылдам орындау – жақсы нәтиже береді. 4. Өзіңізге ұнайтын жаттығуларды таңдап алғанның да маңызы жоғары. Өйткені алғашында адам өз қалауымен бастаған жаттығулар уақыт өте келе өз жемісін беретін болады. Иә, күнделікті өмірде спортты сүйетін жандар көп. Әркімнің санасындағы спорт ұғымы – сан алуан. Расында да, көпшілікті ұлты мен еріне, тілі мен дініне бөлмей өзіне ынтызар етер спорт құдыреті жоғары. Бәріміз білетіндей «Спорт – денсаулық кепілі».

«Шынықсаң – шымыр боласың» демекші, дене жаттығуы адам баласына қашан да пайдалы. Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де тәсілі – спорт. Ғалымдар зерттеуіне сүйенер болсақ, спорт адамды шат – шадыман өмір сүруге де жетелейді екен. Олимпиадалық қозғалыстың белсенді қайраткері Пьер Кубертен: «О, спорт! Сен – түгел ғаламсың!» деп бекер тұжырым жасамағаны анық. Ғалымдар АҚШ – тың Пенсильвания университетінің 200-ге жуық студентіне зерттеу жүргізген. Олар күніне 20 минуттан астам уақытын түрлі дене жаттығуларына арнаған. Ал сегіз күннен кейін қатысушылар өздерінің басынан өткеріп жүрген күйлерін жазып тапсырған. Нәтижесінде көбісі ұйқысыздықтан, әлсіздіктен құтылғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, жаттығу жұмыстарынан кейін көңіл – күйлерінің көтеріліп, өздерін жақсы, сергек сезініп жүргендерін жеткізген. Дене жаттығулары адамның көңіл-күйін ғана көтеріп қоймайды, қан айналым жүйесін жақсартады. Қан қысымы мен жүрек – қан тамырлары ауруларының алдын алады. Спорт – адамның рухани әлемі үшін де маңызды. Өйткені, әлсіз әрі қиындыққа көп ретте қарсы тұруға қауқары жете бермейтін жандарға мамандар бір ауық спортпен шұғылдануға кеңес береді екен. Күйзеліске ұшыраған сәттерде дене жаттығуларына ден қойсаңыз, жаңа құлшыныс пен тың серпін арқасында ерекше өмір сүруге ұмтыла түсесіз. Бұл да спорттың, дене жаттығуларының бір құдыреті. Тағы да ғалымдар зерттеулеріне назар салып көрейік. Адам дене жаттығуларымен айналысқан сәтте оның миында да сан мыңдаған үдерістер орын алады. Ми дене қимылдарының әрекетін күйзеліс ретінде қабылдап, оған қарсы күрес жүргізе бастайды. Ағзадан эндорфин гормоны мен пайдалы ақуыздар бөлініп, жүйке жүйелері мен миға тарайды. Сол арқылы адам ойы ұшқыр әрі есте сақтау қабілеті жақсара түсіп, көңіл – күйге әсер етеді. Спорттың адам өмірі үшін маңызын бұдан ары айта түсудің өзі де артығырақ секілді. Бірақ алдымен «спортпен шұғылдануға уақыт табылмай жүр» деген сылтаудан құтылғанымыз абзал. Ол үшін не істеу керек? Күніне 20 минут дене жаттығуымен айналысуды да ұмыт қалдырып кететін кездеріңіз болмайды емес, болады? Ендеше, дене жаттығуларымен шұғылдануды қалай әдетке айналдыруға болады? 1. Дене жаттығуы кезінде киетін спорттық киімдеріңізді жатар алдында дайындап жатыңыз. Ұмытпас үшін, оятқышыңызды сол киімдердің үстіне қойыңыз. Өйткені таңертең оянғанда оятқышпен қатар немен айналысатыныңызды да есіңізге түсіретін боласыз. Бастысы, осылайша таңғы жаттығуды әдетке айналдырып алсаңыз ғажап болары сөзсіз. 2. Барлығын аз жаттығудан бастаңыз. Тіпті, аптасына 2 рет 5 минуттан – ақ дене жаттығуларымен шұғылданып жүріңіз. Тапсырма оңай, әрине. Бірақ бастапқыда өзіңізді қинамауыңыз қажет. Алға ә дегеннен биік мақсат қоюға талпынбаңыз. Өйткені өзіңіздің спортпен шұғылдануға деген ерік – жігеріңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін. 3. Үйдің қарапайым шаруаларды жаттығу жұмыстарымен үйлестірдіңіз. Мысалы, таймерді 20 минутқа қойып, жұмысыңызды бастаңыз. Қарапайым шаруаларды аса жылдам орындау – жақсы нәтиже береді. 4. Өзіңізге ұнайтын жаттығуларды таңдап алғанның да маңызы жоғары. Өйткені алғашында адам өз қалауымен бастаған жаттығулар уақыт өте келе өз жемісін беретін болады. Иә, күнделікті өмірде спортты сүйетін жандар көп. Әркімнің санасындағы спорт ұғымы – сан алуан. Расында да, көпшілікті ұлты мен еріне, тілі мен дініне бөлмей өзіне ынтызар етер спорт құдыреті жоғары. Бәріміз білетіндей «Спорт – денсаулық кепілі».

«Шынықсаң – шымыр боласың» демекші, дене жаттығуы адам баласына қашан да пайдалы. Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де тәсілі – спорт. Ғалымдар зерттеуіне сүйенер болсақ, спорт адамды шат – шадыман өмір сүруге де жетелейді екен. Олимпиадалық қозғалыстың белсенді қайраткері Пьер Кубертен: «О, спорт! Сен – түгел ғаламсың!» деп бекер тұжырым жасамағаны анық. Ғалымдар АҚШ – тың Пенсильвания университетінің 200-ге жуық студентіне зерттеу жүргізген. Олар күніне 20 минуттан астам уақытын түрлі дене жаттығуларына арнаған. Ал сегіз күннен кейін қатысушылар өздерінің басынан өткеріп жүрген күйлерін жазып тапсырған. Нәтижесінде көбісі ұйқысыздықтан, әлсіздіктен құтылғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, жаттығу жұмыстарынан кейін көңіл – күйлерінің көтеріліп, өздерін жақсы, сергек сезініп жүргендерін жеткізген. Дене жаттығулары адамның көңіл-күйін ғана көтеріп қоймайды, қан айналым жүйесін жақсартады. Қан қысымы мен жүрек – қан тамырлары ауруларының алдын алады. Спорт – адамның рухани әлемі үшін де маңызды. Өйткені, әлсіз әрі қиындыққа көп ретте қарсы тұруға қауқары жете бермейтін жандарға мамандар бір ауық спортпен шұғылдануға кеңес береді екен. Күйзеліске ұшыраған сәттерде дене жаттығуларына ден қойсаңыз, жаңа құлшыныс пен тың серпін арқасында ерекше өмір сүруге ұмтыла түсесіз. Бұл да спорттың, дене жаттығуларының бір құдыреті. Тағы да ғалымдар зерттеулеріне назар салып көрейік. Адам дене жаттығуларымен айналысқан сәтте оның миында да сан мыңдаған үдерістер орын алады. Ми дене қимылдарының әрекетін күйзеліс ретінде қабылдап, оған қарсы күрес жүргізе бастайды. Ағзадан эндорфин гормоны мен пайдалы ақуыздар бөлініп, жүйке жүйелері мен миға тарайды. Сол арқылы адам ойы ұшқыр әрі есте сақтау қабілеті жақсара түсіп, көңіл – күйге әсер етеді. Спорттың адам өмірі үшін маңызын бұдан ары айта түсудің өзі де артығырақ секілді. Бірақ алдымен «спортпен шұғылдануға уақыт табылмай жүр» деген сылтаудан құтылғанымыз абзал. Ол үшін не істеу керек? Күніне 20 минут дене жаттығуымен айналысуды да ұмыт қалдырып кететін кездеріңіз болмайды емес, болады? Ендеше, дене жаттығуларымен шұғылдануды қалай әдетке айналдыруға болады? 1. Дене жаттығуы кезінде киетін спорттық киімдеріңізді жатар алдында дайындап жатыңыз. Ұмытпас үшін, оятқышыңызды сол киімдердің үстіне қойыңыз. Өйткені таңертең оянғанда оятқышпен қатар немен айналысатыныңызды да есіңізге түсіретін боласыз. Бастысы, осылайша таңғы жаттығуды әдетке айналдырып алсаңыз ғажап болары сөзсіз. 2. Барлығын аз жаттығудан бастаңыз. Тіпті, аптасына 2 рет 5 минуттан – ақ дене жаттығуларымен шұғылданып жүріңіз. Тапсырма оңай, әрине. Бірақ бастапқыда өзіңізді қинамауыңыз қажет. Алға ә дегеннен биік мақсат қоюға талпынбаңыз. Өйткені өзіңіздің спортпен шұғылдануға деген ерік – жігеріңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін. 3. Үйдің қарапайым шаруаларды жаттығу жұмыстарымен үйлестірдіңіз. Мысалы, таймерді 20 минутқа қойып, жұмысыңызды бастаңыз. Қарапайым шаруаларды аса жылдам орындау – жақсы нәтиже береді. 4. Өзіңізге ұнайтын жаттығуларды таңдап алғанның да маңызы жоғары. Өйткені алғашында адам өз қалауымен бастаған жаттығулар уақыт өте келе өз жемісін беретін болады. Иә, күнделікті өмірде спортты сүйетін жандар көп. Әркімнің санасындағы спорт ұғымы – сан алуан. Расында да, көпшілікті ұлты мен еріне, тілі мен дініне бөлмей өзіне ынтызар етер спорт құдыреті жоғары. Бәріміз білетіндей «Спорт – денсаулық кепілі».

Қазақстандағы ірі су электр станциялары. Баламалы энергия көздерінің бірі – бұл су электр станциялары. Жел мен Күн сияқты су да – электр қуатын өндіретін ресурс. Қазіргі таңда сарқырама, мұхит толқыны, ыстық бұлақтардан біршама қуат өндіруге болады. Ал біздің еліміз – алып мұхиттан алыс жатқан мемлекет, сарқырамасы да көп емес. Сондықтан мұхит толқынынан емес, өзен ағысынан энергия өндіріледі. Қазір Қазақстанда 40-қа жуық су электр станциясы бар. Елде өндірілетін энергия көлемінің 15 %-ға жуығын осы су электр станциялары өндіреді. Бұл бір қарағанда аз болып көрінуі мүмкін, алайда газ бен мұнайдан өндірілетін энергиядан әлдеқайда көп. Қазақстан энергияның басым бөлігін жылу электр станцияларынан алады - шамамен 70 %. Десе де, ЖЭС-ке қарағанда СЭС-тің экологияға тигізер зияны аз. Қазақстанның гидроресурстарының басым бөлігі – шығыс пен оңтүстік-шығыс өңірде. Елдегі ең ірі су электр станциялары – төртеу: Бұқтырма, Шүлбі және Өскемен, Қапшағай. Қазақстандағы электр энергиясының 10 %-ы СЭС-терге тиесілі. Бұқтырма су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Бұқтырманың төменгі сағасында орналасқан. Елдегі ең қуатты гидростанция. Құрылысы 1953 жылы басталған, негізгі агрегаттары 1960-66 жылдары салынды. 1966 жылы жұмыс істей бастады. Шүлбі су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Семей қаласына жақын жерге орналасқан СЭС. Қазақстанда энергия өндіру қуаты жағынан ең үлкен су бекеті. Су бекеті 1954-58 жылдары жобаланып, 1976 жылы құрылысы басталды. 1987 жылы алғашқы агрегаты іске қосылды. Ал соңғысы 1994 жылы іске қосылған. Қапшағай су электр станциясы Іле өзенінің бойында орналасқан. 1942 жылы жобасы жасалып, 1965 жылы құрылысы басталған. 1970 жылы екі су агрегаты, 1971 жылы тағы екі агрегат іске қосылды. 1980 жылы құрылысы толық аяқталды. Өскемен су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Өскеменнің шетінде орналасқан гидроқұрылым. Қазақстанда құрылысы алғаш басталған су электр станциясы. Оның құрылысы 1939 жылы басталған. Бірақ екінші дүниежүзілік соғыс басталып, құрылысы тоқтап қалды. 1948 жылы қайта жанданды. - осы мәтін бойынша 5 күрделі сұрақ құрап бер

Қазақтың болмысы Ұлы даланың теңдесіз құндылықтарымен бейнеленеді. Оның тамыры өткен мыңжылдықтарда жатыр. Біздің заманымызға дейін екінші мыңжылдықтың аяғында Еуразияның Ұлы даласының көшпелі мал шаруашылығына өтуі далалық қоғам дамуында түбегейлі бетбұрысқа алып келді. Бұл дәуірде қоғамдық және материалдық мәдениеттің даму деңгейінде маңызды өзгерістер орын алып, ол Дала өркениетінің дамуына негіз болды. Ұлы даланың құндылығы қашанда қоршаған географиялық ортаға байланысты. Көшпелі қоғам өне бойы табиғатпен үйлесімділікте және үндестікте болған. Табиғаттың заңдылықтарына көңіл бөліп, флора мен фаунаны көзінің қарашығындай сақтаған. Жас шөпті үзбеген, суды ластамаған, бұлақтың көзін тазалап, аң, құс, балықты артық ауламаған. Табиғаттың экологиялық тазалығын сақтаған. Қазақ табиғаттың өзінен күш-қуат алып, табынып жүрген, бір қадам жерін ешкімге бермеген. Сонымен бірге табиғаттың тазалығын бойына сіңірген, обал, қанағат ұғымдарымен өскен. Сондықтан сұңғыла болды. Бүгінгі таңда әлемде экологиялық зардап басты проблемаға айналғанда, Дала өркениеті құндылығының теориялық және тәжірибелік мәні баға жетпес қазынаға айналды. Дала өркениетінің бірегей құндылығы ру-тайпалық жүйемен тығыз байланысты. Ру-тайпалық құрылым қоғамдық және мемлекеттік дамудың негізгі діңгегіне айналған. Қазақтың болмысы осы ру-тайпалық жүйеге қатысты. Бұл жүйе туыстық желіде қалыптасқан. Олардың байланысы бауырлардың қарым-қатынастары іспеттес. Жүздердің ара-қатынастары туған бауырдай. Басып айтатын тағы бір жайт, көшпелі қоғамда басты назар адамға бөлінген. Адами фактор бірінші орында болған, адамның құқығы тапталмаған. Ру-тайпалық құрылым – көшпелі қоғамға бейімделген Ұлы даланың өте күрделі өлшемі. Ерте дәуірде Ұлы даланың тұрғындары талай технологиялық табыстарға ие болды. Айталық, метал технологиясын жоғары дәрежеде меңгеруі, жылқытану немесе атқа мііну мәдениеті. Сонымен бірге ертедегі көшпелілер дәуірінен бастап, Дала өркениеті құндылықтарының бірі көшпелі малшылардың отырықшы шаруашылыққа тән техника арқылы даму жолының орнына биологиялық даму жолына түсуі болды. Малдарды будандастыру, сұрыптау, жаңа түрлерін шығару мен асыл тұқымдарын өсіру дәуірдің басты белгісіне айналды. Дала өркениетінде ауыз әдебиеті саласындағы шығармашылықтың түрлі формаларының орны мен рөлі ерекше болды. Олар есте сақтау қабылеті мен шешендік өнердің дамуына, көркем шығарманың жоғарғы формалары болып табылатын батырлық эпостар мен лирикалық поэмалардың көптеп пайда болуына жол ашты. Сайып келгенде, Ұлы дала құндылықтары Еуразия халықтарының рухани және материалдық асыл қазынасынан орын тапты.

Қазақтың болмысы Ұлы даланың теңдесіз құндылықтарымен бейнеленеді. Оның тамыры өткен мыңжылдықтарда жатыр. Біздің заманымызға дейін екінші мыңжылдықтың аяғында Еуразияның Ұлы даласының көшпелі мал шаруашылығына өтуі далалық қоғам дамуында түбегейлі бетбұрысқа алып келді. Бұл дәуірде қоғамдық және материалдық мәдениеттің даму деңгейінде маңызды өзгерістер орын алып, ол Дала өркениетінің дамуына негіз болды. Ұлы даланың құндылығы қашанда қоршаған географиялық ортаға байланысты. Көшпелі қоғам өне бойы табиғатпен үйлесімділікте және үндестікте болған. Табиғаттың заңдылықтарына көңіл бөліп, флора мен фаунаны көзінің қарашығындай сақтаған. Жас шөпті үзбеген, суды ластамаған, бұлақтың көзін тазалап, аң, құс, балықты артық ауламаған. Табиғаттың экологиялық тазалығын сақтаған. Қазақ табиғаттың өзінен күш-қуат алып, табынып жүрген, бір қадам жерін ешкімге бермеген. Сонымен бірге табиғаттың тазалығын бойына сіңірген, обал, қанағат ұғымдарымен өскен. Сондықтан сұңғыла болды. Бүгінгі таңда әлемде экологиялық зардап басты проблемаға айналғанда, Дала өркениеті құндылығының теориялық және тәжірибелік мәні баға жетпес қазынаға айналды. Дала өркениетінің бірегей құндылығы ру-тайпалық жүйемен тығыз байланысты. Ру-тайпалық құрылым қоғамдық және мемлекеттік дамудың негізгі діңгегіне айналған. Қазақтың болмысы осы ру-тайпалық жүйеге қатысты. Бұл жүйе туыстық желіде қалыптасқан. Олардың байланысы бауырлардың қарым-қатынастары іспеттес. Жүздердің ара-қатынастары туған бауырдай. Басып айтатын тағы бір жайт, көшпелі қоғамда басты назар адамға бөлінген. Адами фактор бірінші орында болған, адамның құқығы тапталмаған. Ру-тайпалық құрылым – көшпелі қоғамға бейімделген Ұлы даланың өте күрделі өлшемі. Ерте дәуірде Ұлы даланың тұрғындары талай технологиялық табыстарға ие болды. Айталық, метал технологиясын жоғары дәрежеде меңгеруі, жылқытану немесе атқа мііну мәдениеті. Сонымен бірге ертедегі көшпелілер дәуірінен бастап, Дала өркениеті құндылықтарының бірі көшпелі малшылардың отырықшы шаруашылыққа тән техника арқылы даму жолының орнына биологиялық даму жолына түсуі болды. Малдарды будандастыру, сұрыптау, жаңа түрлерін шығару мен асыл тұқымдарын өсіру дәуірдің басты белгісіне айналды. Дала өркениетінде ауыз әдебиеті саласындағы шығармашылықтың түрлі формаларының орны мен рөлі ерекше болды. Олар есте сақтау қабылеті мен шешендік өнердің дамуына, көркем шығарманың жоғарғы формалары болып табылатын батырлық эпостар мен лирикалық поэмалардың көптеп пайда болуына жол ашты. Сайып келгенде, Ұлы дала құндылықтары Еуразия халықтарының рухани және материалдық асыл қазынасынан орын тапты.

Қазақтың болмысы Ұлы даланың теңдесіз құндылықтарымен бейнеленеді. Оның тамыры өткен мыңжылдықтарда жатыр. Біздің заманымызға дейін екінші мыңжылдықтың аяғында Еуразияның Ұлы даласының көшпелі мал шаруашылығына өтуі далалық қоғам дамуында түбегейлі бетбұрысқа алып келді. Бұл дәуірде қоғамдық және материалдық мәдениеттің даму деңгейінде маңызды өзгерістер орын алып, ол Дала өркениетінің дамуына негіз болды. Ұлы даланың құндылығы қашанда қоршаған географиялық ортаға байланысты. Көшпелі қоғам өне бойы табиғатпен үйлесімділікте және үндестікте болған. Табиғаттың заңдылықтарына көңіл бөліп, флора мен фаунаны көзінің қарашығындай сақтаған. Жас шөпті үзбеген, суды ластамаған, бұлақтың көзін тазалап, аң, құс, балықты артық ауламаған. Табиғаттың экологиялық тазалығын сақтаған. Қазақ табиғаттың өзінен күш-қуат алып, табынып жүрген, бір қадам жерін ешкімге бермеген. Сонымен бірге табиғаттың тазалығын бойына сіңірген, обал, қанағат ұғымдарымен өскен. Сондықтан сұңғыла болды. Бүгінгі таңда әлемде экологиялық зардап басты проблемаға айналғанда, Дала өркениеті құндылығының теориялық және тәжірибелік мәні баға жетпес қазынаға айналды. Дала өркениетінің бірегей құндылығы ру-тайпалық жүйемен тығыз байланысты. Ру-тайпалық құрылым қоғамдық және мемлекеттік дамудың негізгі діңгегіне айналған. Қазақтың болмысы осы ру-тайпалық жүйеге қатысты. Бұл жүйе туыстық желіде қалыптасқан. Олардың байланысы бауырлардың қарым-қатынастары іспеттес. Жүздердің ара-қатынастары туған бауырдай. Басып айтатын тағы бір жайт, көшпелі қоғамда басты назар адамға бөлінген. Адами фактор бірінші орында болған, адамның құқығы тапталмаған. Ру-тайпалық құрылым – көшпелі қоғамға бейімделген Ұлы даланың өте күрделі өлшемі. Ерте дәуірде Ұлы даланың тұрғындары талай технологиялық табыстарға ие болды. Айталық, метал технологиясын жоғары дәрежеде меңгеруі, жылқытану немесе атқа мііну мәдениеті. Сонымен бірге ертедегі көшпелілер дәуірінен бастап, Дала өркениеті құндылықтарының бірі көшпелі малшылардың отырықшы шаруашылыққа тән техника арқылы даму жолының орнына биологиялық даму жолына түсуі болды. Малдарды будандастыру, сұрыптау, жаңа түрлерін шығару мен асыл тұқымдарын өсіру дәуірдің басты белгісіне айналды. Дала өркениетінде ауыз әдебиеті саласындағы шығармашылықтың түрлі формаларының орны мен рөлі ерекше болды. Олар есте сақтау қабылеті мен шешендік өнердің дамуына, көркем шығарманың жоғарғы формалары болып табылатын батырлық эпостар мен лирикалық поэмалардың көптеп пайда болуына жол ашты. Сайып келгенде, Ұлы дала құндылықтары Еуразия халықтарының рухани және материалдық асыл қазынасынан орын тапты.

Қазақтың болмысы Ұлы даланың теңдесіз құндылықтарымен бейнеленеді. Оның тамыры өткен мыңжылдықтарда жатыр. Біздің заманымызға дейін екінші мыңжылдықтың аяғында Еуразияның Ұлы даласының көшпелі мал шаруашылығына өтуі далалық қоғам дамуында түбегейлі бетбұрысқа алып келді. Бұл дәуірде қоғамдық және материалдық мәдениеттің даму деңгейінде маңызды өзгерістер орын алып, ол Дала өркениетінің дамуына негіз болды. Ұлы даланың құндылығы қашанда қоршаған географиялық ортаға байланысты. Көшпелі қоғам өне бойы табиғатпен үйлесімділікте және үндестікте болған. Табиғаттың заңдылықтарына көңіл бөліп, флора мен фаунаны көзінің қарашығындай сақтаған. Жас шөпті үзбеген, суды ластамаған, бұлақтың көзін тазалап, аң, құс, балықты артық ауламаған. Табиғаттың экологиялық тазалығын сақтаған. Қазақ табиғаттың өзінен күш-қуат алып, табынып жүрген, бір қадам жерін ешкімге бермеген. Сонымен бірге табиғаттың тазалығын бойына сіңірген, обал, қанағат ұғымдарымен өскен. Сондықтан сұңғыла болды. Бүгінгі таңда әлемде экологиялық зардап басты проблемаға айналғанда, Дала өркениеті құндылығының теориялық және тәжірибелік мәні баға жетпес қазынаға айналды. Дала өркениетінің бірегей құндылығы ру-тайпалық жүйемен тығыз байланысты. Ру-тайпалық құрылым қоғамдық және мемлекеттік дамудың негізгі діңгегіне айналған. Қазақтың болмысы осы ру-тайпалық жүйеге қатысты. Бұл жүйе туыстық желіде қалыптасқан. Олардың байланысы бауырлардың қарым-қатынастары іспеттес. Жүздердің ара-қатынастары туған бауырдай. Басып айтатын тағы бір жайт, көшпелі қоғамда басты назар адамға бөлінген. Адами фактор бірінші орында болған, адамның құқығы тапталмаған. Ру-тайпалық құрылым – көшпелі қоғамға бейімделген Ұлы даланың өте күрделі өлшемі. Ерте дәуірде Ұлы даланың тұрғындары талай технологиялық табыстарға ие болды. Айталық, метал технологиясын жоғары дәрежеде меңгеруі, жылқытану немесе атқа мііну мәдениеті. Сонымен бірге ертедегі көшпелілер дәуірінен бастап, Дала өркениеті құндылықтарының бірі көшпелі малшылардың отырықшы шаруашылыққа тән техника арқылы даму жолының орнына биологиялық даму жолына түсуі болды. Малдарды будандастыру, сұрыптау, жаңа түрлерін шығару мен асыл тұқымдарын өсіру дәуірдің басты белгісіне айналды. Дала өркениетінде ауыз әдебиеті саласындағы шығармашылықтың түрлі формаларының орны мен рөлі ерекше болды. Олар есте сақтау қабылеті мен шешендік өнердің дамуына, көркем шығарманың жоғарғы формалары болып табылатын батырлық эпостар мен лирикалық поэмалардың көптеп пайда болуына жол ашты. Сайып келгенде, Ұлы дала құндылықтары Еуразия халықтарының рухани және материалдық асыл қазынасынан орын тапты.

Қазақстандағы ірі су электр станциялары. Баламалы энергия көздерінің бірі – бұл су электр станциялары. Жел мен Күн сияқты су да – электр қуатын өндіретін ресурс. Қазіргі таңда сарқырама, мұхит толқыны, ыстық бұлақтардан біршама қуат өндіруге болады. Ал біздің еліміз – алып мұхиттан алыс жатқан мемлекет, сарқырамасы да көп емес. Сондықтан мұхит толқынынан емес, өзен ағысынан энергия өндіріледі. Қазір Қазақстанда 40-қа жуық су электр станциясы бар. Елде өндірілетін энергия көлемінің 15 %-ға жуығын осы су электр станциялары өндіреді. Бұл бір қарағанда аз болып көрінуі мүмкін, алайда газ бен мұнайдан өндірілетін энергиядан әлдеқайда көп. Қазақстан энергияның басым бөлігін жылу электр станцияларынан алады - шамамен 70 %. Десе де, ЖЭС-ке қарағанда СЭС-тің экологияға тигізер зияны аз. Қазақстанның гидроресурстарының басым бөлігі – шығыс пен оңтүстік-шығыс өңірде. Елдегі ең ірі су электр станциялары – төртеу: Бұқтырма, Шүлбі және Өскемен, Қапшағай. Қазақстандағы электр энергиясының 10 %-ы СЭС-терге тиесілі. Бұқтырма су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Бұқтырманың төменгі сағасында орналасқан. Елдегі ең қуатты гидростанция. Құрылысы 1953 жылы басталған, негізгі агрегаттары 1960-66 жылдары салынды. 1966 жылы жұмыс істей бастады. Шүлбі су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Семей қаласына жақын жерге орналасқан СЭС. Қазақстанда энергия өндіру қуаты жағынан ең үлкен су бекеті. Су бекеті 1954-58 жылдары жобаланып, 1976 жылы құрылысы басталды. 1987 жылы алғашқы агрегаты іске қосылды. Ал соңғысы 1994 жылы іске қосылған. Қапшағай су электр станциясы Іле өзенінің бойында орналасқан. 1942 жылы жобасы жасалып, 1965 жылы құрылысы басталған. 1970 жылы екі су агрегаты, 1971 жылы тағы екі агрегат іске қосылды. 1980 жылы құрылысы толық аяқталды. Өскемен су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Өскеменнің шетінде орналасқан гидроқұрылым. Қазақстанда құрылысы алғаш басталған су электр станциясы. Оның құрылысы 1939 жылы басталған. Бірақ екінші дүниежүзілік соғыс басталып, құрылысы тоқтап қалды. 1948 жылы қайта жанданды. - осы мәтін бойынша 5 күрделі сұрақ құрап бер

Қазақстандағы ірі су электр станциялары. Баламалы энергия көздерінің бірі – бұл су электр станциялары. Жел мен Күн сияқты су да – электр қуатын өндіретін ресурс. Қазіргі таңда сарқырама, мұхит толқыны, ыстық бұлақтардан біршама қуат өндіруге болады. Ал біздің еліміз – алып мұхиттан алыс жатқан мемлекет, сарқырамасы да көп емес. Сондықтан мұхит толқынынан емес, өзен ағысынан энергия өндіріледі. Қазір Қазақстанда 40-қа жуық су электр станциясы бар. Елде өндірілетін энергия көлемінің 15 %-ға жуығын осы су электр станциялары өндіреді. Бұл бір қарағанда аз болып көрінуі мүмкін, алайда газ бен мұнайдан өндірілетін энергиядан әлдеқайда көп. Қазақстан энергияның басым бөлігін жылу электр станцияларынан алады - шамамен 70 %. Десе де, ЖЭС-ке қарағанда СЭС-тің экологияға тигізер зияны аз. Қазақстанның гидроресурстарының басым бөлігі – шығыс пен оңтүстік-шығыс өңірде. Елдегі ең ірі су электр станциялары – төртеу: Бұқтырма, Шүлбі және Өскемен, Қапшағай. Қазақстандағы электр энергиясының 10 %-ы СЭС-терге тиесілі. Бұқтырма су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Бұқтырманың төменгі сағасында орналасқан. Елдегі ең қуатты гидростанция. Құрылысы 1953 жылы басталған, негізгі агрегаттары 1960-66 жылдары салынды. 1966 жылы жұмыс істей бастады. Шүлбі су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Семей қаласына жақын жерге орналасқан СЭС. Қазақстанда энергия өндіру қуаты жағынан ең үлкен су бекеті. Су бекеті 1954-58 жылдары жобаланып, 1976 жылы құрылысы басталды. 1987 жылы алғашқы агрегаты іске қосылды. Ал соңғысы 1994 жылы іске қосылған. Қапшағай су электр станциясы Іле өзенінің бойында орналасқан. 1942 жылы жобасы жасалып, 1965 жылы құрылысы басталған. 1970 жылы екі су агрегаты, 1971 жылы тағы екі агрегат іске қосылды. 1980 жылы құрылысы толық аяқталды. Өскемен су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Өскеменнің шетінде орналасқан гидроқұрылым. Қазақстанда құрылысы алғаш басталған су электр станциясы. Оның құрылысы 1939 жылы басталған. Бірақ екінші дүниежүзілік соғыс басталып, құрылысы тоқтап қалды. 1948 жылы қайта жанданды. - осы мәтін бойынша 5 күрделі сұрақ құрап бер

Қазақстандағы ірі су электр станциялары. Баламалы энергия көздерінің бірі – бұл су электр станциялары. Жел мен Күн сияқты су да – электр қуатын өндіретін ресурс. Қазіргі таңда сарқырама, мұхит толқыны, ыстық бұлақтардан біршама қуат өндіруге болады. Ал біздің еліміз – алып мұхиттан алыс жатқан мемлекет, сарқырамасы да көп емес. Сондықтан мұхит толқынынан емес, өзен ағысынан энергия өндіріледі. Қазір Қазақстанда 40-қа жуық су электр станциясы бар. Елде өндірілетін энергия көлемінің 15 %-ға жуығын осы су электр станциялары өндіреді. Бұл бір қарағанда аз болып көрінуі мүмкін, алайда газ бен мұнайдан өндірілетін энергиядан әлдеқайда көп. Қазақстан энергияның басым бөлігін жылу электр станцияларынан алады - шамамен 70 %. Десе де, ЖЭС-ке қарағанда СЭС-тің экологияға тигізер зияны аз. Қазақстанның гидроресурстарының басым бөлігі – шығыс пен оңтүстік-шығыс өңірде. Елдегі ең ірі су электр станциялары – төртеу: Бұқтырма, Шүлбі және Өскемен, Қапшағай. Қазақстандағы электр энергиясының 10 %-ы СЭС-терге тиесілі. Бұқтырма су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Бұқтырманың төменгі сағасында орналасқан. Елдегі ең қуатты гидростанция. Құрылысы 1953 жылы басталған, негізгі агрегаттары 1960-66 жылдары салынды. 1966 жылы жұмыс істей бастады. Шүлбі су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Семей қаласына жақын жерге орналасқан СЭС. Қазақстанда энергия өндіру қуаты жағынан ең үлкен су бекеті. Су бекеті 1954-58 жылдары жобаланып, 1976 жылы құрылысы басталды. 1987 жылы алғашқы агрегаты іске қосылды. Ал соңғысы 1994 жылы іске қосылған. Қапшағай су электр станциясы Іле өзенінің бойында орналасқан. 1942 жылы жобасы жасалып, 1965 жылы құрылысы басталған. 1970 жылы екі су агрегаты, 1971 жылы тағы екі агрегат іске қосылды. 1980 жылы құрылысы толық аяқталды. Өскемен су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Өскеменнің шетінде орналасқан гидроқұрылым. Қазақстанда құрылысы алғаш басталған су электр станциясы. Оның құрылысы 1939 жылы басталған. Бірақ екінші дүниежүзілік соғыс басталып, құрылысы тоқтап қалды. 1948 жылы қайта жанданды. - осы мәтін бойынша 5 күрделі сұрақ құрап бер

Қазақстандағы ірі су электр станциялары. Баламалы энергия көздерінің бірі – бұл су электр станциялары. Жел мен Күн сияқты су да – электр қуатын өндіретін ресурс. Қазіргі таңда сарқырама, мұхит толқыны, ыстық бұлақтардан біршама қуат өндіруге болады. Ал біздің еліміз – алып мұхиттан алыс жатқан мемлекет, сарқырамасы да көп емес. Сондықтан мұхит толқынынан емес, өзен ағысынан энергия өндіріледі. Қазір Қазақстанда 40-қа жуық су электр станциясы бар. Елде өндірілетін энергия көлемінің 15 %-ға жуығын осы су электр станциялары өндіреді. Бұл бір қарағанда аз болып көрінуі мүмкін, алайда газ бен мұнайдан өндірілетін энергиядан әлдеқайда көп. Қазақстан энергияның басым бөлігін жылу электр станцияларынан алады - шамамен 70 %. Десе де, ЖЭС-ке қарағанда СЭС-тің экологияға тигізер зияны аз. Қазақстанның гидроресурстарының басым бөлігі – шығыс пен оңтүстік-шығыс өңірде. Елдегі ең ірі су электр станциялары – төртеу: Бұқтырма, Шүлбі және Өскемен, Қапшағай. Қазақстандағы электр энергиясының 10 %-ы СЭС-терге тиесілі. Бұқтырма су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Бұқтырманың төменгі сағасында орналасқан. Елдегі ең қуатты гидростанция. Құрылысы 1953 жылы басталған, негізгі агрегаттары 1960-66 жылдары салынды. 1966 жылы жұмыс істей бастады. Шүлбі су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Семей қаласына жақын жерге орналасқан СЭС. Қазақстанда энергия өндіру қуаты жағынан ең үлкен су бекеті. Су бекеті 1954-58 жылдары жобаланып, 1976 жылы құрылысы басталды. 1987 жылы алғашқы агрегаты іске қосылды. Ал соңғысы 1994 жылы іске қосылған. Қапшағай су электр станциясы Іле өзенінің бойында орналасқан. 1942 жылы жобасы жасалып, 1965 жылы құрылысы басталған. 1970 жылы екі су агрегаты, 1971 жылы тағы екі агрегат іске қосылды. 1980 жылы құрылысы толық аяқталды. Өскемен су электр станциясы – Ертіс өзенінің бойында, Өскеменнің шетінде орналасқан гидроқұрылым. Қазақстанда құрылысы алғаш басталған су электр станциясы. Оның құрылысы 1939 жылы басталған. Бірақ екінші дүниежүзілік соғыс басталып, құрылысы тоқтап қалды. 1948 жылы қайта жанданды. - осы мәтін бойынша 5 күрделі сұрақ құрап бер

1 - мәтін Бірқатар қалаларда атмосфера қалдықтарының мөлшері көп болғаны соншалық, тіпті атмосфера өздігінен тазалана алмайтын қолайсыз, яғни желсіз ауа райында, түтін жерге жақын температуралық инверсияда болғанда, тұманды антициклонды ауа райында ауаның ластану концентрациясы ең жоғары шегіне жетеді. Мұны «лондондық түтін» деп те атайды. Ол жауын-шашынды, бұлыңғыр, тұманды ауа райында байқалады. Мұндай ауа райы күкіртті ангидрид концентрациясының өсуіне, тіпті улы күкірт қышқылына айналуына жағдай жасайды. Сонымен қатар атмосфералық қалдықтарда басқа да ингредиенттер концентрациясының өсуі күкіртті ангидридтің әсерін күшейтеді немесе оның күкірт ангидридіне айналуына каталитикалық жәрдем береді. Түтін адам ағзасына түрлі деңгейде әсер етеді: жеңіл әсердің белгілері – көздің ашуы, жас ағу, құрғақ жөтел, бас айналу, құсу; орташа белгілері – қатты қақырықты жөтел, көкіректің қысылуы, жалпы әлсіздік; ауыр әсердің белгілері – демнің тарылуы, бронхиттің қозуы, тоқтаусыз жөтелу. Түтін бронх астмасы, жүрек ауруы, бронхитпен ауыратындарға қатты әсер етеді. Түтінді күні мединциналық көмекке жүгінетіндер мен өлім саны жоғары болады. Мысалы, 1952 жылы Лондонда түтіннен 5 күн ішінде өлгендер саны қалыпты 5 күнмен салыстырғанда 4000 адамға жоғары болған. Фотохимиялық тұманның түзілуіне автокөліктерден шығатын газдардың әсері бар. Көліктен шығатын газдардағы азот тотығының молекулалары Күннің ультракүлгін сәулелері энергиясының әсерінен қозып, ауадағы оттегімен әрекеттесіп озон түзеді. Соңғысы қалдық газдардың көмірсутектерімен немесе мұнай өңдейтін өнеркәсіптің қалдықтарымен реакцияға түсіп, фотооксиданттар түзеді. 2 - мәтін Алматы түтінге тұншығып тұр.Алматының экологиялық ахуалы нашар. Экобелсенділер ауаның ластануын айтып, дабыл қағуда. Қара түтін мен улы газға тұншыққан шаһардағы экологиялық проблеманы шешу жолы қандай? Алматы халқы жылдан-жылға артып келеді. Тиісінше көлік саны да көбеюде. «ЭкоСервис-С» ЖШС мәліметінше, ауаны ластайтын факторлардың көп бөлігі автокөліктерге тиесілі. Атмосферадағы зиянды заттардың 65%-ы осы автокөліктерден шығады. Одан кейінгі орында – 2-ЖЭО (26%). Қаланың төрттен бірінен астам бөлігін жылумен қамтамасыз ететін цех бір жылда 2,5 млн тонна Екібастұз көмірін жағады. Ал Екібастұз көмірі күлінің көптігімен ерекшеленеді. Ал өнеркәсіп нысандары мен газға қосылмаған жер үйлердің үлес салмағы үшінші орында. Қалада 3 мыңнан астам жер үй иелері суық мезгілде көмір жағады. Жеке үйлері көп Алатау ауданы қаладағы ауасы ең лас аудандардың көшін бастап тұр. Ал EXIMAR форсайт-агенттігі жүргізген зерттеулердің нәтижесі бойынша Алматы ауасын ластайтын зиянды заттардың 80%-ы көмір жағып отырған үш жылу станциясына тиесілі. Ал көліктердің үлесі тек 20 %-ды құрайды. «Қазіргі уақытта қауіпті ластану деңгейі туралы халықты шын ақпаратпен хабардар ету жүйесі жоқ. Ауа сапасы туралы ақпарат көпшілікке күнделікті қолжетімді болуы тиіс. Мысалы, Лондонда тұрғындарға ауаның сапасы мен денсаулығына қатысты хабарлама телефондарына жіберіледі. Егер зиянды қалдық мөлшері көп болса, бронх демікпесі барлар сыртқа шықпай, үйде отырады», – дейді экобелсенді Әсия. Экобелсенділер Алматының экологиялық проблемасына қарқынды құрылысты да қосу қажет екенін айтады. Сарапшылардың сөзінше, құрылысшылар нысан үшін көптеген ағашты отағаны өз алдына, салынған биік ғимараттардан желдену көрсеткіші төмендейді. Соның салдарынан ауаны ластаушы заттар атмосфераның беткі қабатында жиналады. Бұл тыныс жолдарының қабынуы мен ауаның жетіспеушілігі ауруларын қоздырады. Жуырда Алматыда Air Vision тәуелсіз экологиялық қоры құрылды. Сарапшылар мен экобелсенділері бар жұмыс тобы бұдан былай ауаның ластану деңгейін азайту үшін барлық бағыт бойынша кешенді жұмыс атқарады.

1 - мәтін Бірқатар қалаларда атмосфера қалдықтарының мөлшері көп болғаны соншалық, тіпті атмосфера өздігінен тазалана алмайтын қолайсыз, яғни желсіз ауа райында, түтін жерге жақын температуралық инверсияда болғанда, тұманды антициклонды ауа райында ауаның ластану концентрациясы ең жоғары шегіне жетеді. Мұны «лондондық түтін» деп те атайды. Ол жауын-шашынды, бұлыңғыр, тұманды ауа райында байқалады. Мұндай ауа райы күкіртті ангидрид концентрациясының өсуіне, тіпті улы күкірт қышқылына айналуына жағдай жасайды. Сонымен қатар атмосфералық қалдықтарда басқа да ингредиенттер концентрациясының өсуі күкіртті ангидридтің әсерін күшейтеді немесе оның күкірт ангидридіне айналуына каталитикалық жәрдем береді. Түтін адам ағзасына түрлі деңгейде әсер етеді: жеңіл әсердің белгілері – көздің ашуы, жас ағу, құрғақ жөтел, бас айналу, құсу; орташа белгілері – қатты қақырықты жөтел, көкіректің қысылуы, жалпы әлсіздік; ауыр әсердің белгілері – демнің тарылуы, бронхиттің қозуы, тоқтаусыз жөтелу. Түтін бронх астмасы, жүрек ауруы, бронхитпен ауыратындарға қатты әсер етеді. Түтінді күні мединциналық көмекке жүгінетіндер мен өлім саны жоғары болады. Мысалы, 1952 жылы Лондонда түтіннен 5 күн ішінде өлгендер саны қалыпты 5 күнмен салыстырғанда 4000 адамға жоғары болған. Фотохимиялық тұманның түзілуіне автокөліктерден шығатын газдардың әсері бар. Көліктен шығатын газдардағы азот тотығының молекулалары Күннің ультракүлгін сәулелері энергиясының әсерінен қозып, ауадағы оттегімен әрекеттесіп озон түзеді. Соңғысы қалдық газдардың көмірсутектерімен немесе мұнай өңдейтін өнеркәсіптің қалдықтарымен реакцияға түсіп, фотооксиданттар түзеді. 2 - мәтін Алматы түтінге тұншығып тұр.Алматының экологиялық ахуалы нашар. Экобелсенділер ауаның ластануын айтып, дабыл қағуда. Қара түтін мен улы газға тұншыққан шаһардағы экологиялық проблеманы шешу жолы қандай? Алматы халқы жылдан-жылға артып келеді. Тиісінше көлік саны да көбеюде. «ЭкоСервис-С» ЖШС мәліметінше, ауаны ластайтын факторлардың көп бөлігі автокөліктерге тиесілі. Атмосферадағы зиянды заттардың 65%-ы осы автокөліктерден шығады. Одан кейінгі орында – 2-ЖЭО (26%). Қаланың төрттен бірінен астам бөлігін жылумен қамтамасыз ететін цех бір жылда 2,5 млн тонна Екібастұз көмірін жағады. Ал Екібастұз көмірі күлінің көптігімен ерекшеленеді. Ал өнеркәсіп нысандары мен газға қосылмаған жер үйлердің үлес салмағы үшінші орында. Қалада 3 мыңнан астам жер үй иелері суық мезгілде көмір жағады. Жеке үйлері көп Алатау ауданы қаладағы ауасы ең лас аудандардың көшін бастап тұр. Ал EXIMAR форсайт-агенттігі жүргізген зерттеулердің нәтижесі бойынша Алматы ауасын ластайтын зиянды заттардың 80%-ы көмір жағып отырған үш жылу станциясына тиесілі. Ал көліктердің үлесі тек 20 %-ды құрайды. «Қазіргі уақытта қауіпті ластану деңгейі туралы халықты шын ақпаратпен хабардар ету жүйесі жоқ. Ауа сапасы туралы ақпарат көпшілікке күнделікті қолжетімді болуы тиіс. Мысалы, Лондонда тұрғындарға ауаның сапасы мен денсаулығына қатысты хабарлама телефондарына жіберіледі. Егер зиянды қалдық мөлшері көп болса, бронх демікпесі барлар сыртқа шықпай, үйде отырады», – дейді экобелсенді Әсия. Экобелсенділер Алматының экологиялық проблемасына қарқынды құрылысты да қосу қажет екенін айтады. Сарапшылардың сөзінше, құрылысшылар нысан үшін көптеген ағашты отағаны өз алдына, салынған биік ғимараттардан желдену көрсеткіші төмендейді. Соның салдарынан ауаны ластаушы заттар атмосфераның беткі қабатында жиналады. Бұл тыныс жолдарының қабынуы мен ауаның жетіспеушілігі ауруларын қоздырады. Жуырда Алматыда Air Vision тәуелсіз экологиялық қоры құрылды. Сарапшылар мен экобелсенділері бар жұмыс тобы бұдан былай ауаның ластану деңгейін азайту үшін барлық бағыт бойынша кешенді жұмыс атқарады.

1 - мәтін Бірқатар қалаларда атмосфера қалдықтарының мөлшері көп болғаны соншалық, тіпті атмосфера өздігінен тазалана алмайтын қолайсыз, яғни желсіз ауа райында, түтін жерге жақын температуралық инверсияда болғанда, тұманды антициклонды ауа райында ауаның ластану концентрациясы ең жоғары шегіне жетеді. Мұны «лондондық түтін» деп те атайды. Ол жауын-шашынды, бұлыңғыр, тұманды ауа райында байқалады. Мұндай ауа райы күкіртті ангидрид концентрациясының өсуіне, тіпті улы күкірт қышқылына айналуына жағдай жасайды. Сонымен қатар атмосфералық қалдықтарда басқа да ингредиенттер концентрациясының өсуі күкіртті ангидридтің әсерін күшейтеді немесе оның күкірт ангидридіне айналуына каталитикалық жәрдем береді. Түтін адам ағзасына түрлі деңгейде әсер етеді: жеңіл әсердің белгілері – көздің ашуы, жас ағу, құрғақ жөтел, бас айналу, құсу; орташа белгілері – қатты қақырықты жөтел, көкіректің қысылуы, жалпы әлсіздік; ауыр әсердің белгілері – демнің тарылуы, бронхиттің қозуы, тоқтаусыз жөтелу. Түтін бронх астмасы, жүрек ауруы, бронхитпен ауыратындарға қатты әсер етеді. Түтінді күні мединциналық көмекке жүгінетіндер мен өлім саны жоғары болады. Мысалы, 1952 жылы Лондонда түтіннен 5 күн ішінде өлгендер саны қалыпты 5 күнмен салыстырғанда 4000 адамға жоғары болған. Фотохимиялық тұманның түзілуіне автокөліктерден шығатын газдардың әсері бар. Көліктен шығатын газдардағы азот тотығының молекулалары Күннің ультракүлгін сәулелері энергиясының әсерінен қозып, ауадағы оттегімен әрекеттесіп озон түзеді. Соңғысы қалдық газдардың көмірсутектерімен немесе мұнай өңдейтін өнеркәсіптің қалдықтарымен реакцияға түсіп, фотооксиданттар түзеді. 2 - мәтін Алматы түтінге тұншығып тұр.Алматының экологиялық ахуалы нашар. Экобелсенділер ауаның ластануын айтып, дабыл қағуда. Қара түтін мен улы газға тұншыққан шаһардағы экологиялық проблеманы шешу жолы қандай? Алматы халқы жылдан-жылға артып келеді. Тиісінше көлік саны да көбеюде. «ЭкоСервис-С» ЖШС мәліметінше, ауаны ластайтын факторлардың көп бөлігі автокөліктерге тиесілі. Атмосферадағы зиянды заттардың 65%-ы осы автокөліктерден шығады. Одан кейінгі орында – 2-ЖЭО (26%). Қаланың төрттен бірінен астам бөлігін жылумен қамтамасыз ететін цех бір жылда 2,5 млн тонна Екібастұз көмірін жағады. Ал Екібастұз көмірі күлінің көптігімен ерекшеленеді. Ал өнеркәсіп нысандары мен газға қосылмаған жер үйлердің үлес салмағы үшінші орында. Қалада 3 мыңнан астам жер үй иелері суық мезгілде көмір жағады. Жеке үйлері көп Алатау ауданы қаладағы ауасы ең лас аудандардың көшін бастап тұр. Ал EXIMAR форсайт-агенттігі жүргізген зерттеулердің нәтижесі бойынша Алматы ауасын ластайтын зиянды заттардың 80%-ы көмір жағып отырған үш жылу станциясына тиесілі. Ал көліктердің үлесі тек 20 %-ды құрайды. «Қазіргі уақытта қауіпті ластану деңгейі туралы халықты шын ақпаратпен хабардар ету жүйесі жоқ. Ауа сапасы туралы ақпарат көпшілікке күнделікті қолжетімді болуы тиіс. Мысалы, Лондонда тұрғындарға ауаның сапасы мен денсаулығына қатысты хабарлама телефондарына жіберіледі. Егер зиянды қалдық мөлшері көп болса, бронх демікпесі барлар сыртқа шықпай, үйде отырады», – дейді экобелсенді Әсия. Экобелсенділер Алматының экологиялық проблемасына қарқынды құрылысты да қосу қажет екенін айтады. Сарапшылардың сөзінше, құрылысшылар нысан үшін көптеген ағашты отағаны өз алдына, салынған биік ғимараттардан желдену көрсеткіші төмендейді. Соның салдарынан ауаны ластаушы заттар атмосфераның беткі қабатында жиналады. Бұл тыныс жолдарының қабынуы мен ауаның жетіспеушілігі ауруларын қоздырады. Жуырда Алматыда Air Vision тәуелсіз экологиялық қоры құрылды. Сарапшылар мен экобелсенділері бар жұмыс тобы бұдан былай ауаның ластану деңгейін азайту үшін барлық бағыт бойынша кешенді жұмыс атқарады.

1 - мәтін Бірқатар қалаларда атмосфера қалдықтарының мөлшері көп болғаны соншалық, тіпті атмосфера өздігінен тазалана алмайтын қолайсыз, яғни желсіз ауа райында, түтін жерге жақын температуралық инверсияда болғанда, тұманды антициклонды ауа райында ауаның ластану концентрациясы ең жоғары шегіне жетеді. Мұны «лондондық түтін» деп те атайды. Ол жауын-шашынды, бұлыңғыр, тұманды ауа райында байқалады. Мұндай ауа райы күкіртті ангидрид концентрациясының өсуіне, тіпті улы күкірт қышқылына айналуына жағдай жасайды. Сонымен қатар атмосфералық қалдықтарда басқа да ингредиенттер концентрациясының өсуі күкіртті ангидридтің әсерін күшейтеді немесе оның күкірт ангидридіне айналуына каталитикалық жәрдем береді. Түтін адам ағзасына түрлі деңгейде әсер етеді: жеңіл әсердің белгілері – көздің ашуы, жас ағу, құрғақ жөтел, бас айналу, құсу; орташа белгілері – қатты қақырықты жөтел, көкіректің қысылуы, жалпы әлсіздік; ауыр әсердің белгілері – демнің тарылуы, бронхиттің қозуы, тоқтаусыз жөтелу. Түтін бронх астмасы, жүрек ауруы, бронхитпен ауыратындарға қатты әсер етеді. Түтінді күні мединциналық көмекке жүгінетіндер мен өлім саны жоғары болады. Мысалы, 1952 жылы Лондонда түтіннен 5 күн ішінде өлгендер саны қалыпты 5 күнмен салыстырғанда 4000 адамға жоғары болған. Фотохимиялық тұманның түзілуіне автокөліктерден шығатын газдардың әсері бар. Көліктен шығатын газдардағы азот тотығының молекулалары Күннің ультракүлгін сәулелері энергиясының әсерінен қозып, ауадағы оттегімен әрекеттесіп озон түзеді. Соңғысы қалдық газдардың көмірсутектерімен немесе мұнай өңдейтін өнеркәсіптің қалдықтарымен реакцияға түсіп, фотооксиданттар түзеді. 2 - мәтін Алматы түтінге тұншығып тұр.Алматының экологиялық ахуалы нашар. Экобелсенділер ауаның ластануын айтып, дабыл қағуда. Қара түтін мен улы газға тұншыққан шаһардағы экологиялық проблеманы шешу жолы қандай? Алматы халқы жылдан-жылға артып келеді. Тиісінше көлік саны да көбеюде. «ЭкоСервис-С» ЖШС мәліметінше, ауаны ластайтын факторлардың көп бөлігі автокөліктерге тиесілі. Атмосферадағы зиянды заттардың 65%-ы осы автокөліктерден шығады. Одан кейінгі орында – 2-ЖЭО (26%). Қаланың төрттен бірінен астам бөлігін жылумен қамтамасыз ететін цех бір жылда 2,5 млн тонна Екібастұз көмірін жағады. Ал Екібастұз көмірі күлінің көптігімен ерекшеленеді. Ал өнеркәсіп нысандары мен газға қосылмаған жер үйлердің үлес салмағы үшінші орында. Қалада 3 мыңнан астам жер үй иелері суық мезгілде көмір жағады. Жеке үйлері көп Алатау ауданы қаладағы ауасы ең лас аудандардың көшін бастап тұр. Ал EXIMAR форсайт-агенттігі жүргізген зерттеулердің нәтижесі бойынша Алматы ауасын ластайтын зиянды заттардың 80%-ы көмір жағып отырған үш жылу станциясына тиесілі. Ал көліктердің үлесі тек 20 %-ды құрайды. «Қазіргі уақытта қауіпті ластану деңгейі туралы халықты шын ақпаратпен хабардар ету жүйесі жоқ. Ауа сапасы туралы ақпарат көпшілікке күнделікті қолжетімді болуы тиіс. Мысалы, Лондонда тұрғындарға ауаның сапасы мен денсаулығына қатысты хабарлама телефондарына жіберіледі. Егер зиянды қалдық мөлшері көп болса, бронх демікпесі барлар сыртқа шықпай, үйде отырады», – дейді экобелсенді Әсия. Экобелсенділер Алматының экологиялық проблемасына қарқынды құрылысты да қосу қажет екенін айтады. Сарапшылардың сөзінше, құрылысшылар нысан үшін көптеген ағашты отағаны өз алдына, салынған биік ғимараттардан желдену көрсеткіші төмендейді. Соның салдарынан ауаны ластаушы заттар атмосфераның беткі қабатында жиналады. Бұл тыныс жолдарының қабынуы мен ауаның жетіспеушілігі ауруларын қоздырады. Жуырда Алматыда Air Vision тәуелсіз экологиялық қоры құрылды. Сарапшылар мен экобелсенділері бар жұмыс тобы бұдан былай ауаның ластану деңгейін азайту үшін барлық бағыт бойынша кешенді жұмыс атқарады.

1 - мәтін Бірқатар қалаларда атмосфера қалдықтарының мөлшері көп болғаны соншалық, тіпті атмосфера өздігінен тазалана алмайтын қолайсыз, яғни желсіз ауа райында, түтін жерге жақын температуралық инверсияда болғанда, тұманды антициклонды ауа райында ауаның ластану концентрациясы ең жоғары шегіне жетеді. Мұны «лондондық түтін» деп те атайды. Ол жауын-шашынды, бұлыңғыр, тұманды ауа райында байқалады. Мұндай ауа райы күкіртті ангидрид концентрациясының өсуіне, тіпті улы күкірт қышқылына айналуына жағдай жасайды. Сонымен қатар атмосфералық қалдықтарда басқа да ингредиенттер концентрациясының өсуі күкіртті ангидридтің әсерін күшейтеді немесе оның күкірт ангидридіне айналуына каталитикалық жәрдем береді. Түтін адам ағзасына түрлі деңгейде әсер етеді: жеңіл әсердің белгілері – көздің ашуы, жас ағу, құрғақ жөтел, бас айналу, құсу; орташа белгілері – қатты қақырықты жөтел, көкіректің қысылуы, жалпы әлсіздік; ауыр әсердің белгілері – демнің тарылуы, бронхиттің қозуы, тоқтаусыз жөтелу. Түтін бронх астмасы, жүрек ауруы, бронхитпен ауыратындарға қатты әсер етеді. Түтінді күні мединциналық көмекке жүгінетіндер мен өлім саны жоғары болады. Мысалы, 1952 жылы Лондонда түтіннен 5 күн ішінде өлгендер саны қалыпты 5 күнмен салыстырғанда 4000 адамға жоғары болған. Фотохимиялық тұманның түзілуіне автокөліктерден шығатын газдардың әсері бар. Көліктен шығатын газдардағы азот тотығының молекулалары Күннің ультракүлгін сәулелері энергиясының әсерінен қозып, ауадағы оттегімен әрекеттесіп озон түзеді. Соңғысы қалдық газдардың көмірсутектерімен немесе мұнай өңдейтін өнеркәсіптің қалдықтарымен реакцияға түсіп, фотооксиданттар түзеді. 2 - мәтін Алматы түтінге тұншығып тұр.Алматының экологиялық ахуалы нашар. Экобелсенділер ауаның ластануын айтып, дабыл қағуда. Қара түтін мен улы газға тұншыққан шаһардағы экологиялық проблеманы шешу жолы қандай? Алматы халқы жылдан-жылға артып келеді. Тиісінше көлік саны да көбеюде. «ЭкоСервис-С» ЖШС мәліметінше, ауаны ластайтын факторлардың көп бөлігі автокөліктерге тиесілі. Атмосферадағы зиянды заттардың 65%-ы осы автокөліктерден шығады. Одан кейінгі орында – 2-ЖЭО (26%). Қаланың төрттен бірінен астам бөлігін жылумен қамтамасыз ететін цех бір жылда 2,5 млн тонна Екібастұз көмірін жағады. Ал Екібастұз көмірі күлінің көптігімен ерекшеленеді. Ал өнеркәсіп нысандары мен газға қосылмаған жер үйлердің үлес салмағы үшінші орында. Қалада 3 мыңнан астам жер үй иелері суық мезгілде көмір жағады. Жеке үйлері көп Алатау ауданы қаладағы ауасы ең лас аудандардың көшін бастап тұр. Ал EXIMAR форсайт-агенттігі жүргізген зерттеулердің нәтижесі бойынша Алматы ауасын ластайтын зиянды заттардың 80%-ы көмір жағып отырған үш жылу станциясына тиесілі. Ал көліктердің үлесі тек 20 %-ды құрайды. «Қазіргі уақытта қауіпті ластану деңгейі туралы халықты шын ақпаратпен хабардар ету жүйесі жоқ. Ауа сапасы туралы ақпарат көпшілікке күнделікті қолжетімді болуы тиіс. Мысалы, Лондонда тұрғындарға ауаның сапасы мен денсаулығына қатысты хабарлама телефондарына жіберіледі. Егер зиянды қалдық мөлшері көп болса, бронх демікпесі барлар сыртқа шықпай, үйде отырады», – дейді экобелсенді Әсия. Экобелсенділер Алматының экологиялық проблемасына қарқынды құрылысты да қосу қажет екенін айтады. Сарапшылардың сөзінше, құрылысшылар нысан үшін көптеген ағашты отағаны өз алдына, салынған биік ғимараттардан желдену көрсеткіші төмендейді. Соның салдарынан ауаны ластаушы заттар атмосфераның беткі қабатында жиналады. Бұл тыныс жолдарының қабынуы мен ауаның жетіспеушілігі ауруларын қоздырады. Жуырда Алматыда Air Vision тәуелсіз экологиялық қоры құрылды. Сарапшылар мен экобелсенділері бар жұмыс тобы бұдан былай ауаның ластану деңгейін азайту үшін барлық бағыт бойынша кешенді жұмыс атқарады.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

Елорданың іргесіндегі Ерейментау ауданына қарасты Көбейтұздың жарнамасы соңғы уақытта әлеуметтік желілерде кеңінен таралу үстінде. Көбейтұз атауын біреулер жылдан жылға тұзы көбейіп келе жатқандығымен байланыстырады. Көне көздердің айтуынша, ол осы жердегі 7-8 шағын көлдер секілді құс қонып, балығы шоршыған көл болған екен бұрындары. Соңғы 15-20 жылда тұзы молайып, түсі қызғылт тарта бастапты. Жалпы, әлемдік тәжірибеде тұзды батпақты тері және буын ауруларына ем ретінде пайдаланады. Мұны дәстүрлі медицина да жоққа шығармайды. Сондықтан Көбейтұздың пайдалы әсері мол. Тек оның батпағына сағаттап жатуға, суына 15-20 минуттан артық түсуге болмайды. Жалпы, Көбейтұз секілді қызғылт көл кез келген елде кездесе қоймайды. Енді әлемдегі танымал қызғылт көлдерге шолу жасалық. Сенегалдағы Ретба өзені. Cap Vert түбегінде орналасқан көл. Өзен түсінің ең қызғылт тартатын мезгілі жауын-шашынның азайып, күннің ысыған маусымына дөп келеді. Бұл құбылыс – тұзды көлге тән дүние. Көл маңайында тұз өндіру бизнесі жолға қойылған. Испаниядағы Торревьеха тұзды көлі. Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының «Еуропа бойынша адам ағзасына ең пайдалы көл» деген бағасын алған мекен. Емделу әдісі – өте қарапайым. Қызғылт көлдің суында жату – тері мен өкпе ауруларына бірден-бір ем. Аустралиядағы Лагуна Хатт (Hutt Lagoon) көлі. Ұзындығы – 14 шақырым, ені – 2 шақырым. Қазақта айтылатын Қырыққұдық, Мыңшұңқыр, Сексенкөл атаулары австралиялықтарда да кездеседі. Бұл жақта тұзды көлдер алқабы бар. Әуеден қарасаңыз, қызғылт суға толған шұңқырларды байқауға болады. Канададағы Dusty Rose Lake көлі. Бұл көлдің түсін қызғылт етіп тұрған дүние тұз емес. Онда тұз атымен жоқ. Қызғылт түс – көл табанындағы тастардың әсері. Юта штатындағы (АҚШ) Үлкен тұзды көл. Басты ерекшелігі – құрамынлағы тұздың теңіз суынан он есеге жуық артықтығы. Көлдің оңтүстігінің тұзы – аздау. Ал солтүстік бөлігінде балық түгілі микроағзалардың санаулы түрі ғана бар. Әзербайжандағы Масазир көлі. Көлемі – 10 шаршы шақырым. Су құрамында хлорид пен сульфат көп. 2010 жылы тұз өндіретін екі зауыт ашылған. «Azeri» сауда белгісі бар тұз – осы көлден алынған өнім. Мұндай көлдер Батыс Еуропа, Мексика, Қырым, Түркия, Оңтүстік Америка мен Батыс Америкада да кездеседі.

Елорданың іргесіндегі Ерейментау ауданына қарасты Көбейтұздың жарнамасы соңғы уақытта әлеуметтік желілерде кеңінен таралу үстінде. Көбейтұз атауын біреулер жылдан жылға тұзы көбейіп келе жатқандығымен байланыстырады. Көне көздердің айтуынша, ол осы жердегі 7-8 шағын көлдер секілді құс қонып, балығы шоршыған көл болған екен бұрындары. Соңғы 15-20 жылда тұзы молайып, түсі қызғылт тарта бастапты. Жалпы, әлемдік тәжірибеде тұзды батпақты тері және буын ауруларына ем ретінде пайдаланады. Мұны дәстүрлі медицина да жоққа шығармайды. Сондықтан Көбейтұздың пайдалы әсері мол. Тек оның батпағына сағаттап жатуға, суына 15-20 минуттан артық түсуге болмайды. Жалпы, Көбейтұз секілді қызғылт көл кез келген елде кездесе қоймайды. Енді әлемдегі танымал қызғылт көлдерге шолу жасалық. Сенегалдағы Ретба өзені. Cap Vert түбегінде орналасқан көл. Өзен түсінің ең қызғылт тартатын мезгілі жауын-шашынның азайып, күннің ысыған маусымына дөп келеді. Бұл құбылыс – тұзды көлге тән дүние. Көл маңайында тұз өндіру бизнесі жолға қойылған. Испаниядағы Торревьеха тұзды көлі. Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының «Еуропа бойынша адам ағзасына ең пайдалы көл» деген бағасын алған мекен. Емделу әдісі – өте қарапайым. Қызғылт көлдің суында жату – тері мен өкпе ауруларына бірден-бір ем. Аустралиядағы Лагуна Хатт (Hutt Lagoon) көлі. Ұзындығы – 14 шақырым, ені – 2 шақырым. Қазақта айтылатын Қырыққұдық, Мыңшұңқыр, Сексенкөл атаулары австралиялықтарда да кездеседі. Бұл жақта тұзды көлдер алқабы бар. Әуеден қарасаңыз, қызғылт суға толған шұңқырларды байқауға болады. Канададағы Dusty Rose Lake көлі. Бұл көлдің түсін қызғылт етіп тұрған дүние тұз емес. Онда тұз атымен жоқ. Қызғылт түс – көл табанындағы тастардың әсері. Юта штатындағы (АҚШ) Үлкен тұзды көл. Басты ерекшелігі – құрамынлағы тұздың теңіз суынан он есеге жуық артықтығы. Көлдің оңтүстігінің тұзы – аздау. Ал солтүстік бөлігінде балық түгілі микроағзалардың санаулы түрі ғана бар. Әзербайжандағы Масазир көлі. Көлемі – 10 шаршы шақырым. Су құрамында хлорид пен сульфат көп. 2010 жылы тұз өндіретін екі зауыт ашылған. «Azeri» сауда белгісі бар тұз – осы көлден алынған өнім. Мұндай көлдер Батыс Еуропа, Мексика, Қырым, Түркия, Оңтүстік Америка мен Батыс Америкада да кездеседі.