Білімді мыңды жығады

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Мақалда дене күші мен білімнің әсері қарама-қарсы қойылып, білімнің құндылығы ұлғайтылып берілген. Мың саны нақты адамдарды міндетті түрде жеңу нормасы емес. Сондықтан түсіндіру білімнің мәселе шешудегі маңызын ашады. Мақалдан барлық білімді адам бірдей нәтижеге жетеді деген статистикалық заң шығарылмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Дене күші бар адам білімді меңгере алмайды.» — Екі қасиетті салыстыру олардың бір адамда қатар болуына тыйым салмайды.

C) «Білім кез келген қиындықты әрекетсіз шешіп береді.» — Мүмкіндіктің құндылығы әрекетсіз нәтижеге кепілдік емес; мұндай абсолютті шарт жоқ.

D) «Білім тек адам санын есептеуге қажет.» — Сан бейнелік қызмет атқарады; білімнің мәнін тек есептеумен шектеу дұрыс емес.

E) «Білімді адам жарыста дәл мың қарсыласын жеңуі тиіс.» — Мақалдағы әсірелеу нақты спорттық міндетке айналған; мұндай талап мағынаға сай емес.

Қайта орындауға ишара: Сан нақты жарыс есебін бе, әлде мүмкіндіктің кеңдігін бе бейнелейді?

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Үш қадам бірізді берілген: танысу, орындау және қатені түзету. Ортақ ой тек нұсқаулықты оқумен шектелмейді, оның тәжірибеде қолданылуын қамтиды. Қатені салыстыру жұмыс нәтижесін тексеруді көрсетеді. Бұл мысал барлық білім тек тәжірибеден алынады деген жалғыз жолды бекітпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Оқушы тек ережені қайталап, орындау нәтижесін қарамаған.» — Тәжірибені өзі орындап, қатесін салыстырып түзеткені ашық берілген.

B) «Нұсқаулықты бір рет оқу барлық қатені автоматты жояды.» — Қате анықталып түзетілген; оқу толық кепілдік ретінде ұсынылмаған.

C) «Нәтижені салыстыру тәжірибені орындауға кедергі болған.» — Салыстыру түзетуге қызмет етеді; кедергі туралы себеп мәтінде жоқ.

D) «Тәжірибеде қате болса, нұсқаулық оқудың қажеті жоқ.» — Қатені түзету оқу мен орындауды байланыстырады; оқудан бас тарту айтылмаған.

Қайта орындауға ишара: Оқу әрекеті кейін қандай тексеру және орындаумен жалғасқан?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Пайыз жалпы көлемнің қандай бөлігі бөлінгенін көрсетеді. Төрт пайыз екі пайыздан жоғары, бірақ жалпы бюджеттер белгісіз болғандықтан, ақша сомаларының қатынасы анықталмайды. Сондықтан үлес пен абсолютті соманы бөлек қарау керек. Үлес жоғары болуы зерттеу сапасының автоматты өлшемі де емес.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Екі елдің жалпы бюджеттері бірдей екені осы пайыздан көрінеді.» — Пайыз бюджеттің толық көлемін хабарламайды; теңдік шартта көрсетілмеген.

B) «Ә елі нақты ақшамен А елінен міндетті түрде екі есе көп бөлген.» — Екі бюджет көлемі белгісіз; пайыздар қатынасын ақша сомасына тікелей көшіруге болмайды.

C) «А еліндегі зерттеу үлесі Ә еліндегіден жоғары.» — Берілген 2% және 4% салыстыруы мұны жоққа шығарады; үлес керісінше.

D) «А елінде зерттеу сапасы міндетті түрде екі есе төмен.» — Қаржы үлесі сапаның тікелей өлшемі емес; сапа нәтижесі берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Пайыздың есептелетін жалпы көлемі екі елде белгілі ме?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Сұрақ берілген екі анықтаманы қолдануды сұрайды. Екінші түрге ақпаратпен танысу ғана емес, оны нақты міндетте пайдалану және тексеру жатады. Жоба шығынын есептеу осы екі әрекетті көрсетеді. Мұндай шартты жіктеуді бүкіл педагогикадағы жалғыз ғылыми жүйе деп жариялауға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Әдістің анықтамасын жаттап, дәптерде сақтау.» — Анықтаманы сақтау қолданылған нәтиже бермейді; шарттағы тәжірибе белгісі жоқ.

B) «Әдіс туралы басқа адамның баяндамасын тыңдау.» — Тыңдау арқылы ақпарат алынған, бірақ өзі қолданып тексерген әрекет жоқ.

C) «Әдіс туралы аудионы тыңдап, оның атауын жазып алу.» — Тыңдап жинау бар, бірақ әдісті нақты міндетте қолданып тексеру берілмеген.

E) «Әдіс баяндалған мақаланың мазмұнын көшіріп алу.» — Көшіру ақпарат жинауға жатады; есептеу әдісін міндетте қолданумен тең емес.

Қайта орындауға ишара: Ақпарат нақты міндеттің орындалуына қолданылған ба?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Тезис нақты мәтін жазу дағдысының өзгерісі туралы. Сондықтан тексеру бастапқы және кейінгі жұмысты бірдей өлшеммен қарауы керек. Кеңеске қатысу немесе оны ұнату жақсаруды өздігінен көрсетпейді. Нәтижені салыстыру осы оқушы жұмысына қатысты қорытындыға негіз береді, барлық оқушыға автоматты таратылмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Алғашқы және кейінгі эссенің тек сөз санын салыстыру.» — Сөз саны дәлел байланысының сапасын толық өлшемейді; тек көлем өзгерісі тексерілген.

B) «Алғашқы жұмысты бір, соңғы жұмысты басқа бағалау талабымен салыстыру.» — Өлшем өзгергендіктен айырманы кеңес әсерімен тікелей байланыстыру қиын.

C) «Оқушыдан кеңесті ұнатқанын ғана сұрау.» — Жеке ұнату дәлелді жазудағы өзгерісті тікелей көрсетпейді.

D) «Соңғы эссенің дәлелдерін ғана қарап, бастапқы жұмысқа салыстырмау.» — Соңғы сапа бағаланады, бірақ жақсаруды анықтайтын бастапқы деңгей жоқ.

Қайта орындауға ишара: Өлшем эссе дәлелінің сапасын екі кезеңде салыстыра ма?