Өнертабыс және жаңашылдық

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Үзінді мақсатты, қызметті және байқалған шектеуді бірге береді. Ірі қаріп оқуды жеңілдетеді, ал көмескі суреттегі қате бастапқы мәтінмен салыстыруды түсіндіреді. Сондықтан негізгі ой тек жаңалықты мақтамайды және қосымшаны түгел пайдасыз деп те бағаламайды. Негізгі байланыс мүмкіндік пен тексеру қажеттілігін қамтиды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Бастапқы мәтінмен салыстыру тек қосымшаның бағасын анықтауға арналған.» — Салыстыру тану қатесіне қатысты; баға туралы дерек пен өлшем жоқ.

C) «Қате байқалғандықтан, мәтінді ірі қаріппен көрсетудің пайдасы мүлде жоқ.» — Тану шектеуі көрсетілген қызметтің қолжетімділік мақсатын толық жоққа шығармайды.

D) «Қосымша қаптама мәтінін өзі жаңа мазмұнға алмастырады.» — Қызмет жазуды тану және ірі көрсету; жаңа мазмұн жасау берілмеген.

E) «Қосымша кез келген суреттегі мәтінді әрқашан қатесіз көрсетеді.» — Сынақта көмескі суреттердің кейбірі қате танылған; толық қатесіздік мәтінге қайшы.

Қайта орындауға ишара: Қызмет пен сынақта анықталған шектеуді бірге жинақтаңыз.

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Анықтама кіріс нысанын және нәтижені қатар атайды: суреттегі әріп бейнесі мәтіндік таңбаға айналады. Дұрыс мысал осы өзгерісті көрсетеді. Суретті үлкейту, дыбысты күшейту немесе дайын мәтінді басқа тілге аудару бөлек функциялар болуы мүмкін. Терминді құралдың жалпы атауымен емес, берілген қызметімен салыстырамыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Мәтіннің дайын электронды нұсқасын басқа тілге аудару.» — Кірісте танылатын әріп суреті емес, дайын мәтін берілген; бұл аудару қызметі.

B) «Қаптама фотосының түсін өзгертпей, тек көлемін үлкейту.» — Сурет өңделеді, бірақ әріп бейнесі мәтіндік таңбаға айналғаны көрсетілмеген.

C) «Жазылған мәтінді сөйлем ретінде дауыстап оқу.» — Мәтін дыбысқа айналады; суреттегі әріптерді тану қадамы көрсетілмейді.

D) «Қаптамаға қатысты сөйлеген адамның дауысын күшейту.» — Дыбыс өңделеді; оптикалық әріп бейнесі мен мәтіндік нәтиже жоқ.

Қайта орындауға ишара: Кірісте суреттегі әріп, нәтижеде мәтіндік таңба бар ма?

Ереже: Мәтіндегі ойлар мағыналық ретпен байланысады: мәселе қойылып, оған қатысты дерек талданады да, қорытынды жасалады. Жалғаулық пен сілтеу сөзінің қызметін контекст анықтайды. Сөйлемнің орнын өзгерткенде себеп, салдар және түсіндіру арасындағы байланыс сақталуы қажет.

Қолдану: Алғашқы сөйлемде ұсақ қаріппен байланысты оқу қиындығы аталған. Кейінгі ұсыныс дәл осы мәтінді үлкейтуге бағытталған. Сондықтан мәселе мен шешім арасында қызметтік байланыс бар. Мәтін бұл шешім барлық оқушыға бірдей нәтиже бергенін немесе кедергі мүлде болмағанын айтпайды; ұсыныс пен дәлелденген әсер ажыратылады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Құралды іске қосу оның бағасын міндетті түрде төмендеткені.» — Баға туралы дерек жоқ; көрсетілген байланыс мәтінді оқуға қатысты.

B) «Қаріптің ұсақтығы барлық оқушыны бірдей оқудан тоқтатқаны.» — Кедергі кей оқушыға қатысты; ауқым барлық оқушыға таратылмаған.

D) «Бір-біріне қатыссыз екі құжаттың шыққан жылы.» — Уақыттық дерек емес, оқу кедергісі және оған қатысты құрал қызметі берілген.

E) «Құралдың ұсынылуы оның тиімділігі толық дәлелденгенін білдіруі.» — Ұсыныс нақты сынақ нәтижесіне тең емес; мәтінде әсер өлшемі жоқ.

Қайта орындауға ишара: Құралдың қызметі алғашқы сөйлемдегі қай кедергіні азайтуға бағытталған?

Ереже: Мәтіндегі ойлар мағыналық ретпен байланысады: мәселе қойылып, оған қатысты дерек талданады да, қорытынды жасалады. Жалғаулық пен сілтеу сөзінің қызметін контекст анықтайды. Сөйлемнің орнын өзгерткенде себеп, салдар және түсіндіру арасындағы байланыс сақталуы қажет.

Қолдану: Тезистік жоспар негізгі бөліктерді жай атаумен ғана емес, олардың тұжырымдық байланысымен береді. Дұрыс нұсқа бастапқы себепті, шешімді және сынақтан шыққан толықтыруды жинақтайды. Уақыт тәртібі мен мазмұн өзгермейді. Қысқа жоспар мәтінде жоқ сәттілік немесе толық кепілдік қоспауы керек.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Құрал толық дәлелденді; қате туралы барлық мәлімет алып тасталды.» — Сынақта қате байқалғаны және салыстыру қосылғаны бастапқы мазмұнға қайшы ауыстырылған.

B) «Қаріп, құрал, сынақ, салыстыру.» — Бұл тақырыптық атаулар тізімі; мәселе мен нәтиженің тұжырымдық байланысы толық берілмеген.

C) «Салыстырудың қажеті жоқ; себебі суреттегі мәтін әрқашан бірдей.» — Тану қатесінің болуы ескерілмеген, берілмеген абсолютті негіз қосылған.

E) «Алдымен құрал сатылды; кейін оқу қиындығы ойдан шығарылды.» — Сату туралы дерек жоқ және оқиғалар реті мен мәселенің мәртебесі бұрмаланған.

Қайта орындауға ишара: Жоспар тек атаулар тізімі ме, әлде бөлімдердің негізгі тұжырымын бере ме?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Есеп нақты үлгіні және оның сапасын көрсетеді. Нәтижені сол үлгіге шектеу дұрыс, ал кірмеген көмескі суреттердегі сапа белгісіз болып қалады. Қалған екі мәтіндегі қате барлық тануды жоққа шығармайды. Бір үлгідегі нәтижені кез келген жағдайда бірдей дәлдікке кепілдік деп беру негізсіз.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Осы сынақ мәтінді тану емес, оқушылардың қаріпті ұнатуын өлшеген.» — Өлшенген нысан танудың дұрыстығы; талғам сауалнамасы ретінде ауыстыру қате.

C) «Екі мәтін қате болғандықтан, қалған он сегізі де дұрыс емес.» — Есепте дұрыс танылған бөлік нақты берілген; қате бар болуы оны теріске шығармайды.

D) «Қосымша барлық көмескі суретті де дәл осы деңгейде таниды.» — Көмескі сурет сыналмаған; анық суреттің нәтижесі жаңа шартқа негізсіз таралған.

E) «18 дұрыс нәтиже қосымшаның барлық тілдегі мәтінді тануын дәлелдейді.» — Сынақтың тілдік ауқымы берілмеген; барлық тілге жалпылауға негіз жоқ.

Қайта орындауға ишара: Сынаққа қандай суреттер кірген және қандай суреттер кірмеген?