Ғылым таппай мақтанба

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Алғашқы сөйлем ықтимал пайданы, екіншісі бағалауға қажет қосымша шартты береді. Соңғы сөйлем екеуін ортақ шешімге біріктіреді. Сондықтан негізгі ой жаңалықтың жылдамдығын ғана мақтамайды және кез келген құралдан толық бас тартуды да ұсынбайды. Пайда мен қауіптің қатар талдануы мәтіннің негізгі ұстанымы.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Жаңалықтың әсерін тек оның алғаш көрсетілген күнімен бағалау керек.» — Уақыт белгісі пайда мен қауіпсіздік өлшемін толық алмастырмайды.

B) «Жұмысты жылдамдатқан кез келген құралды тексермей енгізу керек.» — Қауіпсіздік талабы еленбеген; бір пайдалы белгі барлық шектеуді жоймайды.

C) «Қауіпсіздікті тек жұмыс жылдамдығына қарап анықтауға болады.» — Жылдамдық пен қауіпсіздік бөлек қыр; мәтін екеуін бірге қарауды ұсынады.

E) «Кез келген жаңа құрал міндетті зиянды болғандықтан, бәрінен бас тарту керек.» — Пайданы да қарау талап етілген; толық бас тарту мәтіндегі тең бағалауды жояды.

Қайта орындауға ишара: Қорытындыда қандай екі қыр бірге қаралған?

Ереже: Публицистикалық мәтін қоғамдық мәселеге назар аудартып, оқырманның көзқарасына және әрекетіне ықпал етуді көздейді. Онда дерек пен авторлық баға қатар берілуі мүмкін. Қаратпа, сұраулы не лепті сөйлем әсерді күшейтеді, бірақ эмоциялық тіл тексерілетін дәлелдің орнына жүрмейді.

Қолдану: Қаратпа жастарды тікелей адресат ретінде атайды. «Талқылайық» және «жеткізейік» тұлғалары ортақ әрекетке шақырады. Үндеу тек құбылыстың анықтамасын бермейді, қоғамдық бағалауға қатысуға ықпал етеді. Эмоциялық белгі дәлелдің орнына қойылмайды: мәтіннің өзі ұсыныстың нақты негізін талап етеді.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Барлық жастардың бірдей пікірін ғылыми заң ретінде жариялау.» — Пікір бірлігі туралы дерек жоқ; дәлелді ұсыныс жеткізуге шақыру бар.

C) «Қолданушыларға міндетті құқықтық тыйым жариялау.» — Мәтін заңды шешім емес, ортақ қоғамдық талқылауға шақыру болып тұр.

D) «Тек технология ұғымының терминдік анықтамасын беру.» — Толық анықтама жоқ; үндеу пікір білдіру мен жауапты талдауға бағытталған.

E) «Жаңа құралдың жасалғанын сандық есеппен тіркеу.» — Жасалған құрал саны не аяқталған есеп берілмеген; адресат әрекетке шақырылған.

Қайта орындауға ишара: Ортақ әрекетке шақыратын етістіктер нені орындауды ұсынады?

Ереже: Ойталқыда қатысушылар ортақ мәселені әр қырынан қарастырып, пікірін дәлелдейді және қарсы уәжді тыңдайды. Жүргізуші тақырып пен тәртіпті белгілейді. Қорытындыда келісілген тұстар да, шешілмеген мәселелер де аталады; міндетті түрде бірауызды шешім қабылдау талап етілмейді.

Қолдану: Бұл сұрақ нақты регламентпен анықталған пікір алмасуды сипаттайды. Қатысушылардың сөйлеуі және ортақ жоспарға келуі қатар көзделген. Сондықтан ұстанымдарды тек жарыста жеңу үшін қорғау бұл мақсатты толық орындамайды. Ортақ шешімге ұмтылу әр ұсынысты дәлелсіз қабылдауды немесе қарсы уәжді тыңдамауды білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Талқылауды тек қатысушылардың сөйлеу жылдамдығын өлшеуге арнау.» — Бұл зертхана бойынша жоспарды негіздеуді емес, қатыссыз айтылым белгісін бағалайды.

B) «Барлық ұсынысты қайшылықтарын қарамай бірдей орындауға міндеттеу.» — Ортақ жоспар келісілген және үйлесетін қадамды қажет етеді; барлық ұсыныс автоматты қабылданбайды.

C) «Тек бір қатысушыны жеңімпаз атап, іске асыру жоспарын жасамау.» — Жарыстық нәтиже берілген регламенттегі ортақ жоспар жасау мақсатын алмастырған.

D) «Бірінші айтылған ұсынысты қалған пікірді тыңдамай бекіту.» — Әр қатысушының ұсынысын тыңдау және негіздерді салыстыру қадамы жоғалған.

Қайта орындауға ишара: Регламенттің соңғы нәтижесі жеке жеңіс пе, әлде ортақ жоспар ма?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: «Кейбір» қамту ауқымын, «мүмкін» нәтиженің ықтималдығын шектейді. Дұрыс мазмұндау осы екі белгісін сақтайды. Барлық міндетке міндетті кепілдік беру бастапқы тезисті күшейтіп бұрмалайды. Уақыт үнемдеу сапа, баға немесе қауіпсіздік жөніндегі басқа нәтижені өздігінен анықтамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Құрал уақытты қысқартқандықтан, барлық нәтижесі сапалы болады.» — Уақыт мүмкіндігінен сапаға дәлелсіз кепілдік жасалған; сапа өлшенбеген.

C) «Құралдың тек сатып алу бағасы төмен болуы ықтимал.» — Өлшенетін белгі уақыттан бағаға өзгерген; бастапқы мазмұн сақталмаған.

D) «Құрал барлық тапсырманы міндетті түрде бірдей жылдамдатады.» — Кейбір тапсырма барлық тапсырмаға, ықтимал әсер міндетті нәтижеге ауысқан.

E) «Құрал ешбір тапсырманың уақытын өзгерте алмайды.» — Ықтимал қысқару толық жоққа шығарылған; бастапқы тезиске кері абсолютті мағына қосылған.

Қайта орындауға ишара: Бастапқы сөйлемдегі ауқым мен ықтималдық қалай берілген?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Тезис орындалу уақыты туралы. Сондықтан тапсырма мен салыстыру шарты бірдей болып, құралдың қолданылуы өзгеруі керек. Қатысу саны немесе пайдаланушылардың қызығуы уақыт әсерін өлшемейді. Мұндай салыстыру осы тапсырмаға қатысты дерек береді; оны барлық жұмыс түріне автоматты таратуға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Уақытты тек құралмен орындалған әртүрлі қиындықтағы тапсырмаларда салыстыру.» — Құралсыз салыстыру жоқ және тапсырма қиындығы өзгерген; құрал әсері бөлек бағаланбайды.

B) «Құралмен жеңіл, құралсыз қиын тапсырма беріп уақыттарын салыстыру.» — Тапсырма қиындығы өзгерген; нәтиженің құралдан туғанын анықтау қиын.

C) «Құрал енгізілгенге дейінгі уақытты алып, кейінгі уақытты тіркемеу.» — Бір ғана кезеңнің өлшемі өзгерісті көрсетпейді; тезиске қажет екі шарт салыстырылмаған.

E) «Құралды қолданып болған соң уақытты өлшемей, жылдам деген жалпы әсерді жинау.» — Жеке әсер нақты уақыт өлшемін алмастырмайды; тікелей салыстыру жасалмаған.

Қайта орындауға ишара: Салыстыруда уақыт өлшеніп, тапсырма шарты сақталған ба?