Өнерпаз он кісімен тең

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Мәтін шығарма құрылымын оқырманның талдау әрекетімен байланыстырған. Уәж бен салдарды салыстыру басқа адам жағдайын түсінуге бағытталған. Сондықтан негізгі ой тек кейіпкердің қиындыққа тап болғанын атаумен шектелмейді. Бұл мүмкіндік барлық оқырманға бірдей міндетті әсер болады деген кепілдік емес.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Оқырман кейіпкер әрекетін еш салыстырмай қабылдауы тиіс.» — Уәж бен салдарды салыстыру нақты көрсетілген; салыстырмау мәтінге қайшы.

C) «Шығарма оқырманның барлық өмірлік мәселесін автоматты шешеді.» — Өзге жағдайды түсінуге ұмтылу барлық мәселенің дайын шешіміне тең емес.

D) «Көркем шығармада барлық кейіпкер бірдей шешім қабылдайды.» — Бір кейіпкердің таңдауы берілген; барлық шығармаға ортақ бірдей шешім айтылмаған.

E) «Көркем мәтін тек кейіпкердің киімін сипаттауға арналған.» — Мәтіндегі қызмет таңдау мен түсінуге қатысты; киім туралы мәлімет жоқ.

Қайта орындауға ишара: Кейіпкердің таңдауы оқырманды қандай түсіну әрекетіне жетелейді?

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Көркем шығарма тарихи тақырыпты қолданғанымен, кейіпкердің әр ойы құжаттан алынған дәйексөз болмайды. Берілген шартта тарихи жазба расталмаған. Сондықтан баяндауды романның көркем тәсілі ретінде талдау дұрыс. Құжаттық мәртебені тек тұлғаның шынайы өмір сүргенінен шығару жеткіліксіз.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Құжат табылмағандықтан, романдағы көркем бейнені талдауға болмайды.» — Құжаттық растаудың жоқтығы әдеби бейне мен автор тәсілін талдауды жоққа шығармайды.

C) «Романдағы ойды авторын атамай тарихи дерек ретінде тарату.» — Дерек мәртебесі өзгеріп, көркем мәтіннің авторлық табиғаты жасырылған.

D) «Тұлғаға қатысты барлық нақты тарихи деректі романмен алмастыру.» — Көркем мәтіннің қызметі құжаттық зерттеуді толық алмастырмайды; екі дерек түрі бөлек.

E) «Тұлға тарихи болғандықтан, оның романдағы барлық ойы дәл жазылған құжат.» — Тарихи тұлғаның болуы авторлық баяндауды автоматты құжаттық дәйексөз етпейді.

Қайта орындауға ишара: Тұлғаның тарихи болуы әр авторлық сөйлемнің құжат екенін білдіре ме?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Контексте мақал шеберліктің маңызын бағалайды. Сан нақты жұмыс көлемін өлшеген есеп емес, өнерлі адамның мүмкіндігін күшейтетін бейне. Сондықтан оны он қызметкердің жұмысын міндетті түрде орындау нормасына айналдыру дұрыс емес. Бейнелік мағынаны бағалау мақсаты мен контекст анықтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Әр өнерпаздың жанында міндетті түрде он көмекші жүреді.» — Мақалда көмекші саны туралы нақты жағдай емес, шеберліктің құндылығы бағаланған.

B) «Он саны өнерпаздың жасын хабарлайды.» — Мақал адамның жасын есептемейді; сан салыстырмалы бағалау қызметінде тұр.

C) «Өнерпаз тек он адамнан тұратын ұжымда жұмыс істейді.» — Бейнелі сан кәсіби ұжымға қойылатын шектеу ретінде берілмеген.

E) «Өнерпаз кез келген міндетте дәл он адамның нәтижесін береді.» — Әсірелеу әмбебап өнімділік кепілдігіне айналған; мұндай өлшеу жоқ.

Қайта орындауға ишара: Бұл сан есептік өлшем бе, әлде бағалауды күшейте ме?

Ереже: Сөйлеудегі кідіріс ойдың мағыналық бөліктерін ажыратуға көмектеседі. Кідірісті кез келген сөздің ортасына қою немесе грамматикалық байланысы тығыз сөздерді себепсіз үзу түсінуді қиындатады. Қай сөзге логикалық екпін түскені контекстегі маңызды не қарама-қарсы ақпаратпен байланысты; мағыналық межені сөйлем құрылымымен бірге қараймыз.

Қолдану: Сөйлеуші ойдың түсінікті екенін мойындап, кейін келісімін жоққа шығарады. Екпін түсінудің өзіне түскен, ал «бірақ» екі күйдің айырмасын ашады. Бұл адамның сөзін түсінбеді деген хабар емес. Интонациялық бөлектеуді кейінгі контекстпен бірге қарағанда ғана көзделген мағына анықталады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Сөйлеуші айтылған ойды мүлде түсінбегенін.» — Түсінікті екені нақты мойындалған; келіспеу түсінбеуге теңестірілмеуі керек.

B) «Айтылған пікірдің авторы басқа адам екенін.» — Автор ауысуы туралы қарсы қойылым жоқ; түсіну мен келісу салыстырылған.

C) «Сөйлеуші пікірді тек ертең түсінетінін.» — Уақыт айырмасы берілмеген; екпін болашақ мерзімді көрсетпейді.

D) «Сөйлеуші пікірге толық келісіп, оны мақұлдағанын.» — Кейінгі бөлік келісімнің жоқтығын айтады; толық мақұлдау қайшы.

Қайта орындауға ишара: Алғашқы бөлік мойындаған әрекет кейінгі бөлікте немен ажыратылған?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Тезис жеке пайда мен ортақ мүддені салыстырады. Сыйақыдан бас тарту жеке пайдадан шегінуді, ал кітапханаға жұмсау қоғамдық мақсатты таңдауды көрсетеді. Өзге үзінділер кейіпкер туралы мәлімет береді, бірақ дәл осы қарама-қарсы таңдауды ашпайды. Дәлел тезистегі негізгі белгілерді қамтуы қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: A) ««Кейіпкер достарымен кітаптар туралы әңгімелесті».» — Ортақ тақырып бар, бірақ жеке пайдадан бас тарту дәлелі көрсетілмеген.

B) ««Кейіпкер сыйақының мөлшерін дәптеріне жазып алды».» — Сыйақыны тіркеу оны ортақ мақсатқа беру немесе жеке пайдадан шегіну емес.

D) ««Кейіпкер ауыл кітапханасының мекенжайын жақсы білетін».» — Мекенжайды білу ортақ мүдде үшін жеке пайдадан бас тарту әрекетін көрсетпейді.

E) ««Кейіпкер ауылға таңертең келген еді».» — Келу уақыты тезистегі жеке және ортақ мүдденің таңдауын ашпайды.

Қайта орындауға ишара: Үзіндіде жеке пайдадан бас тарту және ортақ мақсат қатар бар ма?