Қиялыңа ерік бер

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Мәтінде елестету нақты талдауға ұласады. Әр баламаның шарты жазылып, соңында тексерілетін үлгі таңдалады. Дұрыс ой қиялды дайын нәтиже деп емес, ізденудің бастапқы құралы ретінде көрсетеді. Сынауға таңдау құрылғының барлық жағдайда жұмыс істейтініне кепіл емес.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Іске асу шарттары маңызды болмағандықтан, олар тексерілмеген.» — Шарттарды жазу мен талдау таңдаудың бөлігі ретінде берілген.

B) «Құрылғыны елестету оның жұмыс істейтінін толық дәлелдеген.» — Елестету тексерілген нәтиженің орнына қойылған.

C) «Зерттеуші қиялын пайдаланбай, бір ғана нұсқаны қайталаған.» — Бірнеше нұсқаны елестету мәтінде нақты бар.

E) «Үлгі таңдалған соң, оның барлық қолданыста қауіпсіздігі анықталған.» — Сынауға таңдау әмбебап қауіпсіздік дәлелі емес.

Қайта орындауға ишара: Алғашқы елестету қандай талдау мен таңдауға ұласқан?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: «Ашылуы мүмкін» ықтималдықты, «әзірге талқыланып жатыр» қазіргі дайындық күйін білдіреді. Зертхана ашылып қойғаны туралы дерек жоқ. Сондықтан хабар болашақ мүмкіндікті атайды. Оны кепілді нәтиже немесе мүлде мүмкін емес әрекет деп мазмұндау екі жағдайда да сенімділік шегін бұзады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ашылып қойған зертхананың қорытынды есебі.» — Шартта ашылу болашақ мүмкіндік ретінде берілген.

B) «Барлық зертхананы жабу туралы бекітілген шешім.» — Жабу мен бекітілген шешім хабарда жоқ.

C) «Зертхана ашудың мүмкін еместігі туралы толық дәлел.» — Мүмкіндік аталған, мүмкін еместік дәлелденбеген.

D) «Келесі жылы міндетті түрде орындалатыны дәлелденген оқиға.» — Ықтималдық пен талқылау мәртебесі кепілдікке айналдырылған.

Қайта орындауға ишара: Екі сөйлемде орындалу туралы емес, қандай дайындық мәртебесі берілген?

Ереже: Мәтіндегі ойлар мағыналық ретпен байланысады: мәселе қойылып, оған қатысты дерек талданады да, қорытынды жасалады. Жалғаулық пен сілтеу сөзінің қызметін контекст анықтайды. Сөйлемнің орнын өзгерткенде себеп, салдар және түсіндіру арасындағы байланыс сақталуы қажет.

Қолдану: «Табылса» тұлғасы құралдың болуы орындалуы қажет жағдай ретінде берілгенін көрсетеді. Екінші бөліктегі тәжірибені бастау соған байланысты. Сөйлемде тәжірибе аяқталғаны немесе құралдың міндетті түрде табылғаны айтылмаған. Шартты құрылымды өткен себеп не кепілді нәтиже ретінде оқымаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Тәжірибеге барлық жағдайда тыйым салуды білдіреді.» — Керісінше, шарт орындалғанда бастау мүмкіндігі бар.

B) «Құрал табылғаны туралы өткен деректі бекітеді.» — Табылса ықтимал шарт, табылды деген аяқталған хабар емес.

D) «Тәжірибенің әлдеқашан аяқталған нәтижесін атайды.» — Бастау туралы шарт берілген, аяқталған нәтиже емес.

E) «Құралдың нақты санын толық анықтайды.» — Сан берілмеген, құрал табылуының шарты аталған.

Қайта орындауға ишара: Екінші әрекеттің орындалуы бірінші бөліктегі қандай жағдайға тәуелді?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Мысалда ортақ жоба, міндет бөлісу және нәтижені біріктіру қатар бар. Бұл берілген анықтаманың негізгі белгілерін қамтиды. Топтың бір жерде болуы немесе бір атаумен тіркелуі өздігінен келісілген әрекетті білдірмейді. Қабілетті анықтау үшін сыртқы топ белгісінен гөрі бірлескен жұмыс құрылымына қараймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Оқушылар міндетін келіспей қайталап, нәтижесін біріктірмеген.» — Келісу мен ортақ нәтижеге келтіру белгілері сақталмаған.

C) «Бір оқушы барлық жұмысты өзгені қатыстырмай орындаған.» — Міндет бөлісу мен өзара қатысу көрсетілмеген.

D) «Топ атауы тіркелген, бірақ ешбір ортақ әрекет басталмаған.» — Атау бар, анықтамадағы жұмыс белгілері жоқ.

E) «Үш оқушы бір бөлмеде бір-біріне қатыссыз жеке жұмыс істеген.» — Бір жерде отыру ортақ міндет пен келісілген әрекетке тең емес.

Қайта орындауға ишара: Мысалда ортақ мақсатпен бірге міндет бөлісу және келісу көріне ме?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Бастапқы негіз тек адамның танымалдығын береді. Жоспардың іске асуын бағалау үшін оның мақсаты, ресурс шарты және ықтимал шектеуі қажет. Дұрыс жауап адамның беделін қорламай, оны жеткілікті дәлел деп қабылдамайды. Бұл сын тұрғысынан қараудың мазмұндық тәсілі.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Жоспарды бірнеше рет қайталап, дұрыстығын сонымен анықтайық.» — Қайталау жаңа дәлел немесе тексеру бермейді.

C) «Белгілі адам айтқандықтан, жоспардың шартын оқудың қажеті жоқ.» — Бедел нақты жоспарды тексерудің орнына қойылған.

D) «Жоспар атауы ұнаса, нәтиже өлшемін алып тастайық.» — Талғам орындалу мен нәтижені бағалауды алмастырмайды.

E) «Белгілі адам ұсынған барлық жоспар міндетті түрде қате.» — Бұл кері бағыттағы дәлелсіз жалпылау.

Қайта орындауға ишара: Жауап адам мәртебесін емес, жоспарды тексеретін негіздерді ұсына ма?