Әлем таныған Қазақ елі

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Бірінші әрекет кейінгі оқу мен салыстыруға жағдай жасайды. Соңғы сөйлем зерттеуге жаңа сұрақтың қосылғанын көрсетеді. Сондықтан негізгі ой тіл меңгеру мен ғылыми ізденістің байланысын қамтиды. Мәтін барлық зерттеу тек шет тілінде жүргізіледі немесе бұрынғы білім түгел жойылды дегенді айтпайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Кез келген жаңа тіл зерттеудің барлық жауабын дайын береді.» — Жаңа сұрақтар пайда болған, дайын әмбебап жауап кепілі жоқ.

C) «Жаңа тіл бұрынғы білімнің бәрін жарамсыз еткен.» — Мәтінде бұрынғы білімді жою емес, жаңа пікірмен салыстыру берілген.

D) «Ғылыми пікірлерді салыстыру тіл меңгеруге мүлде қатыссыз болған.» — Мәтінде сол тілдегі еңбектерді оқу арқылы байланыс берілген.

E) «Ғалым тек тіл үйреніп, ғылыми еңбектерді оқымаған.» — Екінші сөйлем еңбектерді оқу мен салыстыруды нақты атайды.

Қайта орындауға ишара: Алғашқы әрекет кейінгі зерттеуде қандай мүмкіндіктерді ашқан?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Бірінші сөйлемде орталықтардың болғаны мәлімет ретінде берілген. Екінші сөйлемде «деп ойлаймыз» автордың себептік түсіндіруін белгілейді. Орталықтың болуы мен нақты адамға ықпалы бір деңгейдегі дерек емес. Берілген мәтінді талдауда мәліметтің сыртқы ақиқаттығын тексеру мен автор пікірін ажыратуды бөлек сақтаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Екі сөйлем де орталықтардың нақты санын береді.» — Сан нақтыланбаған және екінші сөйлем ықпалға қатысты.

C) «Бірінші сөйлем автордың көңіл күйін ғана сипаттайды.» — Онда орталықтардың болуы мәлімет ретінде берілген.

D) «Автор ықпал болуы мүмкін екенін толық терістейді.» — «Көмектескен деп ойлаймыз» ықпалды терістемейді, пайымдайды.

E) «Екінші сөйлем барлық зерттеушіге қатысты дәлелденген заң береді.» — Автор пайымы бір жас зерттеушіге қатысты, толық заң емес.

Қайта орындауға ишара: Қай тілдік белгі ықпал туралы тұжырымды автордың пайымы ретінде көрсетеді?

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Берілген жағдайда бір нұсқаны сенімді таңдайтын негіз жоқ. Сондықтан белгісіздікті жасырудың орнына қайшылықтың барын көрсету керек. Екі жастың орташа мәнін есептеу тарихи оқиғаның нақты жасын анықтамайды. Қайшылық туралы хабарлауды барлық өмірбаяндық дерек жалған деген қорытындыға да айналдырмаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Екі дерек те бар болғандықтан, екеуін бір оқиғаның бірдей нақты жасы деп бекіту.» — Қайшы мәліметтерді бірдей дәл факт ретінде беру қайшылықты шешпейді.

B) «Жастардың орташа мәнін есептеп, оны нақты тарихи жас деп жариялау.» — Орташа сан екі деректің қайсысы дұрыс екенін анықтамайды.

D) «Бір қайшылық бар болғандықтан, барлық өмірбаян дерегін жалған деу.» — Бір мәліметтегі айырма бүкіл өмірбаянды терістемейді.

E) «Өзіне ұнаған нұсқаны таңдап, қайшылықты алып тастау.» — Талғам түпнұсқаны тексеруді алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Тексеру аяқталмаған кезде сенімділік деңгейін қалай сақтауға болады?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Негізгі белгілер — ой қорыту және дәлелдеу құрылымы. Логика осы қатынастарды зерттейтін сала ретінде анықталады. Тарихи уақытты, тілдің сөздік құрамын немесе табиғи дыбысты зерттеу басқа нысанға бағытталған. Терминді ғылым тақырыбының жалпы ұқсастығымен емес, берілген зерттеу нысанымен сәйкестендіреміз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «География.» — Кеңістік пен жер құбылыстарына бағытталған, дәлелдеу құрылымын атамайды.

B) «Хронология.» — Бұл уақыт реті мен мерзімге қатысты, ой қорыту құрылымын атамайды.

C) «Фонетика.» — Тіл дыбыстарын зерттейді, берілген ой қорыту нысаны емес.

D) «Лексикология.» — Сөздік құрамды зерттейді, дәлелдеу құрылымымен тең емес.

Қайта орындауға ишара: Анықтамадағы зерттеу нысаны ой қорыту құрылымы ма, әлде басқа құбылыс па?

Ереже: Мәтіндегі ойлар мағыналық ретпен байланысады: мәселе қойылып, оған қатысты дерек талданады да, қорытынды жасалады. Жалғаулық пен сілтеу сөзінің қызметін контекст анықтайды. Сөйлемнің орнын өзгерткенде себеп, салдар және түсіндіру арасындағы байланыс сақталуы қажет.

Қолдану: Бірінші әрекет кейінгі мүмкіндікке негіз болған. «Сондықтан» екі бөліктің осы байланысын береді. Қарсылық жалғаулығы бірін-бірі қолдайтын ойларды қайшылыққа айналдырады; балама жалғаулығы олардың бірін таңдауға бағыттайды. Уақыт пен себептің берілген ретін ауыстыру да бастапқы байланысты бұрмалайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ғалым жаңа тілді үйренді немесе сол тілдегі еңбектерді оқуға мүмкіндік алды.» — Бір-біріне байланысты әрекеттер балама таңдау ретінде көрсетілген.

C) «Ғалым жаңа тілді үйренді, бірақ сол тілдегі еңбектерді оқуға мүмкіндік алды.» — Негізсіз қарсылық енгізілген, ойлар керісінше себеп пен салдар ретінде берілген.

D) «Ғалым жаңа тілді үйренді, өйткені сол тілдегі еңбектерді оқуға мүмкіндік алды.» — Берілген себеп пен салдардың орны ауысқан.

E) «Ғалым жаңа тілді үйренбеді, сондықтан сол тілдегі еңбектерді оқуға мүмкіндік алды.» — Алғашқы әрекет орынсыз терістеліп, шарттағы негіз өзгерген.

Қайта орындауға ишара: Қай жалғаулық алғашқы әрекеттен туатын мүмкіндікке бағыттайды?