Интеллектуалды ұлт

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Мәтін әр маманның жеке қызметін бір нәтижеге байланыстырады. Зерттеу, түсіндіру және қолдану бір-бірін толықтырады. Сондықтан негізгі ой адамдарды бір ғана мамандыққа бөлу туралы емес, білімнің ортақ әрекет арқылы іске асуы туралы. Ынтымақты атау жеке білімнің қажетсіз екенін білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қоғамға тек әдіс ұсынатын зерттеушілер ғана қажет.» — Мұғалім мен қолданушы маманның қызметі де аталған; тек бір топпен шектеу қайшы.

B) «Білімді адамдар ешбір әріптестің көмегінсіз жұмыс істеуі тиіс.» — Өзара ынтымақтасу мәтіннің негізгі байланысы; оқшаулану талабы оған қайшы.

D) «Ортақ әрекет барлық маманның білімін бірдей деңгейге міндетті түрде жеткізеді.» — Мәтін ортақ нәтиже туралы; білім деңгейінің толық теңдігі жөнінде дерек жоқ.

E) «Мұғалім әдісті түсіндірсе, оны іс жүзінде сынаудың қажеті жоқ.» — Сынау ортақ тізбекте жеке қадам ретінде берілген; оны алып тастау негізсіз.

Қайта орындауға ишара: Үш маманның әрекетін қандай ортақ нәтиже біріктіреді?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Қиындық түсіндіру қабілетіне қатысты. Өз сөзімен баяндау сол әрекетті орындауға, ал мәтінмен салыстыру мағынаның сақталғанын тексеруге мүмкіндік береді. Өзге әрекеттер оқуға көмектесуі мүмкін, бірақ түсіндірудің өзін тікелей орындамайды. Әдісті оның нақты мақсатқа қатысымен бағалау қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Оқыған мәтіннің атауын бірнеше рет қайталау.» — Тақырып атауы негізгі байланысын өз сөзімен түсіндіруді жаттықтырмайды.

C) «Басқа оқушының түсіндірмесін өзгеріссіз жаттап айту.» — Дайын сөз қайталанған; өзінің мазмұндық түсіндіруі тексерілмеген.

D) «Мәтін көлемін ғана санап, түсіндірме жасамау.» — Көлемді өлшеу мағыналық байланысты жеткізу қиындығына бағытталмаған.

E) «Барлық сөйлемді өзгеріссіз көшіріп, түсіндірілген деп есептеу.» — Көшіру өз сөзімен түсіндіру емес; қажетті әрекет орындалмаған.

Қайта орындауға ишара: Ұсынылған әрекет түсіндіруді орындап, дұрыстығын тексере ме?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Жалпы кеңес әрекеттің қай кезде және қалай орындалатынын көрсетпейді. Дұрыс нұсқа уақыт аралығын, күнделікті қадамды және жазылатын нәтижені атайды. Бұл жоспар жеке оқушыға берілген тапсырма, ғылыми дәлелденген әмбебап уақыт нормасы емес. Нақтылық орындалуын кейін тексеруге мүмкіндік береді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ойлану жайлы сөзді дәптеріңнің басына әдемі жаз.» — Сыртқы жазу кеңесті орындауға айналдырмайды; негізгі ойды талдау әрекеті жоқ.

B) «Ойлануды пайдалы деп санауды ешқашан ұмытпа.» — Бағалау мен еске салу бар; орындалатын нақты күнделікті әрекет пен мерзім жоқ.

D) «Уақытың болғанда қандай да бір нәрсе туралы ойлан.» — Уақыт та, ойланудың нысаны мен нәтижесі де белгісіз; жоспар тексеруге ыңғайсыз.

E) «Апта соңында ойланудың маңызын бір рет мақта.» — Маңызды деп бағалау күнделікті талдау қадамын және оның нәтижесін бермейді.

Қайта орындауға ишара: Жоспарда мерзім, әрекет және байқалатын нәтиже бар ма?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: «Бірде-бір» сөзі барлық ересекке толық тыйым салатын қамту береді. Бір ересектің жаңа дағдыны меңгеріп қолдануы осы шектеуді бұзады. Бұл мысал барлық ересек кез келген дағдыны оңай игереді дегенді дәлелдемейді. Қарсы мысалдың қызметі — берілген абсолютті тезистің дұрыстығын жоққа шығару.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ересек маман жобаны басқа адамға орындатты.» — Басқа адамның орындауы маманның дағдыны өзі игергенін растамайды.

C) «Ересек маман бағдарламаның атауын бұрыннан біледі.» — Атауды білу бағдарламаны жаңа дағды ретінде меңгеріп қолдануды көрсетпейді.

D) «Елу жастағы маман бағдарламаны үйренгісі келетінін айтты.» — Ниет нақты игерілген дағдының дәлелі емес; абсолютті тезиске орындалған қарсы мысал керек.

E) «Он жастағы оқушы жаңа бағдарламаны қолданды.» — Жаңа дағды бар, бірақ тезистегі ересек жас ауқымына бұл мысал кірмейді.

Қайта орындауға ишара: Жаңа дағдыны нақты игерген ересек адам бар ма?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Кейінгі бөлік кілт бейнесін пікірді қайта тексеруге жол ашумен түсіндіреді. Сондықтан нақты есікті ашатын зат емес, ойлау әрекетінің басталуына көмектесетін сұрақ көзделген. Бейне барлық сұрақ дайын жауап береді дегенді білдірмейді. Мағына мәтіндегі қолдану қызметінен анықталады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Құлыпты ашуға арналған сұрақ түріндегі металл зат.» — Сөйлем ойды қайта тексеру туралы; заттың физикалық пішіні сипатталмайды.

C) «Жаңа сұрақ қойған адамның бәрінен ақылды екенінің дәлелі.» — Сұрақтың ойлау қызметі берілген; адамдарды толық салыстырған баға жоқ.

D) «Кез келген сұрақтың жауабы бұрыннан дайын деген белгі.» — Жол ашу дайын жауаптың кепілдігі емес; қайта тексеру әлі қажет болып тұр.

E) «Үйреншікті пікірді еш өзгертпей сақтауға тыйым салатын заң.» — Метафора тексеруге түрткі береді; құқықтық міндет не толық тыйым айтылмаған.

Қайта орындауға ишара: Кілт нақты затқа емес, қандай ойлау мүмкіндігіне байланыстырылған?