Өнерліге өріс кең

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Үш сөйлем ынта, үйрену әрекеті және жаңа мүмкіндік арасындағы байланысты көрсетеді. Негізгі ой тек тілек айтуға немесе шебердің беделіне тоқталмайды. Дұрыс қорытынды ынтаның әрекет арқылы іске асуын сақтайды. Мәтінде дағды барлық адамда бір мерзімде міндетті қалыптасады деген кепілдік берілмеген.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Дағды дамыту үшін үйрену ниетінен толық бас тарту керек.» — Бұл алғашқы ынта мен әрекет байланысына қарсы.

B) «Шеберді тыңдаған кез келген адам бір күнде толық маман болады.» — Бір күндік міндетті нәтиже мен барлық адам туралы дерек жоқ.

C) «Ынта болса, жаттығу мен кеңес еш қажет емес.» — Мәтінде екеуі де ізденістің нақты бөлігі ретінде берілген.

D) «Талап тек өнерпаздың беделді адамдарды тануымен өлшенеді.» — Беделді таныстық емес, кеңес пен жаттығу берілген.

Қайта орындауға ишара: Алғашқы ынта кейін қандай әрекеттер арқылы жалғасқан?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Кейінгі бөлік бұрын байқалмаған байланысты түсінуді атайды. Сондықтан көз нақты дене мүшесі емес, танымдық сезіну мен түсіну бейнесі. Сөйлем медициналық көрудің өзгеруі туралы дерек бермейді. Бейнелі мағынаны сөздің жеке атауынан емес, оның түсіндіруімен бірге анықтаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ізденушінің тек сыртқы келбетін.» — Келбет емес, бұрын байқалмаған байланысты тану берілген.

C) «Өзге адамның сөзін түсінбей қайталауды.» — Жаңа байланысты аңғару механикалық қайталаумен тең емес.

D) «Көздің нақты медициналық тексеру нәтижесін.» — Медициналық дерек жоқ, түсіну әрекеті аталған.

E) «Білімді қолданудан толық бас тартуды.» — Түсіну басталған, бас тарту мағынасы жоқ.

Қайта орындауға ишара: Кейінгі бөлік дене мүшесін бе, әлде жаңа мағынаны түсінуді ме сипаттайды?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Алдымен қандай қасиетті өзгерту керек екені белгіленген. Одан кейін тексеруге болатын баламалар жасалған. Соңғы әрекет олардың қасиетін бірдей жағдайда салыстырады. Реттің мәні — таңдауды жеке талғамға емес, мәселе мен өлшемге байланыстыру. Бұл нақты тарихи өнертабыс туралы дерек емес, шартты зерттеу үлгісі.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Нәтижені болжау → тәжірибеден бас тарту → болжамды факт деп беру.» — Тексеру орындалмаған, ықтимал ой дәлелденген нәтиже ретінде берілген.

B) «Баламаға атау беру → танымалдығын арттыру → тиімді деп жариялау.» — Танымалдық салмақ пен беріктікті тексерудің орнына қойылған.

D) «Дайын қорытындыны бекіту → сәйкес емес нәтижені жасыру → өлшемді өзгерту.» — Нәтижеге бейімделген іріктеу зерттеудің бірізділігін бұзады.

E) «Әр құрылымды бөлек өлшеммен бағалау → сандарын тікелей салыстыру → біреуін таңдау.» — Салыстырудың ортақ негізі сақталмаған.

Қайта орындауға ишара: Шешім нұсқалары тексерілмес бұрын қандай мәселе қойылған?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Алдымен беріктік талабын орындаған А, Ә және В үлгілерін ғана қалдырамыз. Олардың салмағын салыстырғанда 5 кг ең аз. Б үлгісі одан жеңіл болғанымен, міндетті сынақтан өтпеген. Таңдау екі өлшемді бірге қолдануды талап етеді; тек салмаққа қарау мақсаттың бір бөлігін жоғалтады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «В үлгісі.» — Сынақтан өткен, бірақ 9 кг ең жеңіл нәтиже емес.

B) «Г үлгісі.» — Сынақтан өтпеген әрі таңдалған жеңіл нұсқадан ауыр.

C) «А үлгісі.» — Сынақтан өткен, бірақ 8 кг Ә үлгісінің 5 кг салмағынан ауыр.

D) «Б үлгісі.» — Жеңіл болғанымен, беріктік сынағынан өтпеген.

Қайта орындауға ишара: Алдымен сынақтан өтпегендерді шығарып, қалғандарының салмағын салыстырыңыз.

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Сынақ салмаққа қатысты салыстырмалы нәтиже берген. Басқа жағдайдағы беріктік туралы мәлімет жоқ. Сондықтан қорытынды белгілі нәтижені атайды және тексерілмеген қасиетті бөлек қалдырады. Жеңілдік барлық қолданудағы қауіпсіздікке немесе ескі нұсқаның толық жарамсыздығына автоматты дәлел болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Жаңа құрылым барлық жағдайда ең берік екені дәлелденді.» — Беріктік басқа жағдайда зерттелмеген.

C) «Жеңіл құрылым міндетті түрде кез келген мақсатқа жарайды.» — Бір салмақ нәтижесі барлық қолдану талаптарын қамтымайды.

D) «Беріктік тексерілмесе, салмақ туралы нәтиже де мүлде болмаған.» — Бір қасиеттің белгісіздігі өлшенген басқа қасиетті жоймайды.

E) «Бұрынғы құрылымның барлық түрі жарамсыз екені анықталды.» — Сынақ бір салыстыруға қатысты, барлық түрді қамтымайды.

Қайта орындауға ишара: Қай қасиет тексерілген, қай қасиет туралы әлі дерек жоқ?