Дүние сыры

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Екі сөйлемде қызығудың пайда болуы және оны кейінгі ізденіске айналдыру байланысқан. Мәтін тек баланың сұрақ қоюын немесе тек ересектің жасын сипаттамайды. Негізгі ой қызығуды сақтау, сұрау және тексеру әрекеттерінің ортақ бағытын қамтиды. Құмарлық нәтижеге айналуы үшін саналы әрекет керек деген байланыс сақталады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ересек адам қызығуын жоғалтқанда ғана танымы кеңейеді.» — Бұл қызығуды сақтау бағытына қайшы.

B) «Таным тек бір адамның дайын жауабын қайталаудан тұрады.» — Сұраумен бірге тексеру мен үйрену аталған, механикалық қайталау емес.

D) «Қызығу болса, дерек тексерудің еш қажеті жоқ.» — Деректі тексеру мәтінде саналы ізденістің бөлігі.

E) «Баланың кез келген сұрағына тек жасына қарап жауап бермеу керек.» — Мәтінде сұрау мен үйренуді жалғастыру ұсынылады, жасқа байланысты тыйым жоқ.

Қайта орындауға ишара: Алғашқы қызығу кейін қандай нақты әрекеттермен жалғасады?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Сұрақ шартта берілген жіктеуді қолдануды талап етеді. Себепті білгісі келу танымдық ұмтылыстың нақты белгісіне сәйкес. Өзге әрекеттер тамақтану не тынығу қажеттілігін өтеуге бағытталған. Бұл жіктеу барлық адам әрекеті тек екі себеппен шектеледі деген психологиялық заң ретінде ұсынылмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Шөлдеген соң су ішу.» — Әрекет денелік күйді қалпына келтіреді, түсіндіру іздеу емес.

B) «Ашыққан соң тамақ ішу.» — Тамақтану денелік қажеттілік ретінде нақты берілген.

C) «Шаршаған соң демалу үшін жұмысты үзу.» — Мақсат тынығу, танымдық себепті іздеу емес.

D) «Ұзақ жұмыстан кейін ұйықтап тынығу.» — Бұл шарттағы денелік тынығу қажеттілігіне сәйкес.

Қайта орындауға ишара: Әрекет денені тынықтыруға ма, әлде құбылыстың себебін білуге ме бағытталған?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Кейінгі түсіндірме білімнің сұрақтарға жауап іздеуге негіз болатынын көрсетеді. Сондықтан қазына ақша немесе бағалы металл емес, құнды жинақ ретінде қолданылған. Бейне білімнің маңызын күшейтеді, бірақ барлық жауап дайын деген кепілдік бермейді. Іздену әрекеті мәтінде әлі де қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Білімді өзгелерден міндетті түрде жасыру талабы.» — Қордың құндылығы жасырын ұстау талабын білдірмейді.

B) «Ізденуші сақтаған нақты ақшаның мөлшері.» — Мәтінде ақша емес, жаңа сұраққа сүйеніш болатын білім аталған.

C) «Іздену бұрынғы білімге еш сүйенбейді деген тұжырым.» — Кейінгі бөлік білімге сүйенуді нақты айтады.

E) «Кез келген сұраққа тексерусіз дайын жауап бар деген кепілдік.» — Жауапты іздеу қажеттілігі сақталған, толық кепілдік жоқ.

Қайта орындауға ишара: Қазына бейнесі білімнің қандай қызметін кейінгі бөлікте ашады?

Ереже: Ресми іскери мәтін белгілі адресатқа нақты хабар, өтініш немесе шешім жеткізеді. Мағынасы айқын, сөз қолданысы бейтарап болып, қажет деректемелері құжаттың түріне сай беріледі. Құжат жанрын оның қызметінен анықтаймыз; әр құжаттың құрамы бірдей немесе кез келген эмоциялық үндеу ресми өтініш деп есептелмейді.

Қолдану: «Сұраймын» тұлғасы адресатқа бағытталған жеке талап-тілекті білдіреді. Үзіндіде шешімнің қабылдануы, орындалған істің есебі немесе өмір жолының баяндалуы жоқ. Сондықтан жанрды құжаттың қызметімен сәйкестендіреміз. Бұл сұрақ толық құжаттың барлық деректемесін бағаламайды, тек берілген үзіндінің мақсатын анықтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Өмірбаян.» — Өмір жолы мен уақыттық деректер берілмеген.

B) «Хаттама.» — Отырыстағы талқылау мен қабылданған шешім тіркелмеген.

D) «Бұйрық.» — Өкілетті шешім не міндеттеу емес, жеке сұрау айтылған.

E) «Есеп.» — Орындалған жұмыстың нәтижесі баяндалмаған.

Қайта орындауға ишара: Автор әрекетті орындауды сұрап тұр ма, әлде орындалған нәтижені хабарлап тұр ма?

Ереже: Ресми іскери мәтін белгілі адресатқа нақты хабар, өтініш немесе шешім жеткізеді. Мағынасы айқын, сөз қолданысы бейтарап болып, қажет деректемелері құжаттың түріне сай беріледі. Құжат жанрын оның қызметінен анықтаймыз; әр құжаттың құрамы бірдей немесе кез келген эмоциялық үндеу ресми өтініш деп есептелмейді.

Қолдану: Үш сөйлемде автордың өміріне қатысты оқиғалар жыл ретімен берілген. Бірінші жақтағы баяндау адамның өз жолын таныстыруына сәйкес. Құжатта адресатқа талап, отырыс шешімі немесе басқа адамға өкілеттік беру жоқ. Жанрды жылдардың болуына ғана емес, сол жылдардың нені сипаттайтынына қарап анықтаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Орындалған жоба шығынын баяндайтын қаржылық есеп.» — Шығын мен жоба көрсеткіштері берілмеген, жеке өмір оқиғалары аталған.

B) «Ұйымның міндетті шешімін жариялайтын бұйрық.» — Шешім не міндеттеу емес, өмір жолы баяндалған.

C) «Белгілі әрекетті басқа адамға тапсыратын сенімхат.» — Өкілеттік беру мен сенім білдірілген тұлға жоқ.

D) «Мекеме басшысына талап білдіретін өтініш.» — Сұрау мазмұны мен адресатқа талап берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Жылдар бір мекеменің жұмысын ба, әлде автордың өмір жолын ба жүйелейді?