Ұрпақтар сабақтастығы

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Мәтінде екі адамның әртүрлі үлесі берілген: жаңа құралды меңгеру және бұрынғы қатені білу. Соңғы сөйлем осы үлестердің бірігуін нәтижемен байланыстырады. Автор бір буынның толық артықшылығын дәлелдемейді. Негізгі ой екі жақтың қызметін де сақтауы керек.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Екі маманның білімі бірдей болғандықтан, міндет орындалды.» — Олардың үлесі әртүрлі деп нақты сипатталған.

B) «Тәжірибелі адам жаңа бағдарламаны ешқашан үйрене алмайды.» — Нақты бір жұмыстан барлық ересекке қатысты қабілет шектеуі шықпайды.

D) «Ортақ жұмыс үшін жаңа білімнің бәрінен бас тарту керек.» — Жаңа бағдарламаны меңгеру нәтижеге қосылған үлес ретінде берілген.

E) «Жас маманға ешбір кеңес немесе тәжірибе қажет емес.» — Әріптестің қатені түсіндіру үлесі мәтінде бар.

Қайта орындауға ишара: Ортақ нәтиже мәтінде бір жақтың ғана емес, қандай екі үлестің бірігуімен байланысқан?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Тезис егде адамдардың бірде-бірі технологияны меңгере алмайды деп толық шектеу қояды. Бір егде маманның меңгеріп қолдануы сол абсолютті шектеуге қарсы келеді. Бұл мысал барлық егде адамның технологияны жақсы білетінін дәлелдемейді, бірақ бірде-бір адам игермейді деген қамтуды бұзады. Қарсы мысалдың күшін осы нақты шекте сақтаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Жаңа жүйе туралы оқыту курсы ашылған.» — Курстың болуы егде маманның оны меңгергенін дәлелдемейді.

B) «Егде маман бұрынғы жүйені әлі қолданады.» — Бұрынғы жүйені қолдану жаңасын игере алғанын көрсетпейді.

D) «Бір егде маман жүйені үйренуді қаламаған.» — Қалау мен қабілет әртүрлі; бұл қарсы мысал емес.

E) «Жас маман жаңа жүйені тез меңгерген.» — Бұл басқа жас тобына қатысты, егде адамдар туралы абсолютті тезисті тікелей тексермейді.

Қайта орындауға ишара: Мысалда тезис мүмкін емес деп атаған әрекетті сол топтың мүшесі орындаған ба?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Заттық салыстыруда ұйытқының көлемі мен әсері бірдей өлшем емес. Автор осы қатынасты тәжірибелік кеңеске ауыстырады. «Мүмкін» көмектің ықтималдығын сақтайды. Мысал білім қажетсіз немесе кеңес кез келген нәтижеге кепіл деген тұжырым жасамайды; қолдануды қолдайтын рөлді бейнелейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Тәжірибе тек көп болғанда ғана ықпал етеді дегенді.» — Бейне шағын кеңестің де маңызы болуы мүмкін екенін ашады.

B) «Кез келген кеңес әр жағдайда сөзсіз нәтиже береді дегенді.» — «Мүмкін» ықтималдық шегін көрсетеді, әмбебап кепілдік жоқ.

C) «Сүттің көлемі адамның білімін дәл өлшейтін бірлік екенін.» — Заттық салыстыру тура сандық өлшем емес.

D) «Тәжірибе бар болса, білімнің еш қажеті жоқ екенін.» — Кеңес мол білімді іске асыруға көмектеседі, білімді жоймайды.

Қайта орындауға ишара: Салыстырудағы шағын көлем қандай қызметпен қатар қойылған?

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Сөйлемдегі баға нақты зертханаға қатысты. Оны мазмұндағанда авторлық мәртебе мен зерттелген орта сақталады. Бір ортаның тәжірибесі барлық мекеменің бірдей нәтижесін немесе әр маманның міндетті артықшылығын бекітпейді. Дұрыс нұсқа нәтижені кеңейтпей, бағалауды авторға телиді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Зертханада жас мамандардың үлесі мүлде болмаған.» — Екі буынның бірге жұмыс істеуі туралы бағамен үйлеспейді.

B) «Барлық мекемеде кез келген екі буын сөзсіз бірдей нәтиже береді.» — Нақты зертхана бағасы барлық жағдайға кеңейтілген.

C) «Автор тек аға буынның жұмысы пайдалы болды деді.» — Ынтымақтастық екі топқа қатысты, бір жаққа қысқартылмаған.

D) «Ынтымақтастықтың барлық пайдасы сандық зерттеумен дәлелденді.» — Берілген сөйлем авторлық баға, толық зерттеу сипаттамасы емес.

Қайта орындауға ишара: Автордың бағасы қай ортаға қатысты және мазмұндауда сол шек сақталған ба?

Ереже: Публицистикалық мәтін қоғамдық мәселеге назар аудартып, оқырманның көзқарасына және әрекетіне ықпал етуді көздейді. Онда дерек пен авторлық баға қатар берілуі мүмкін. Қаратпа, сұраулы не лепті сөйлем әсерді күшейтеді, бірақ эмоциялық тіл тексерілетін дәлелдің орнына жүрмейді.

Қолдану: Мақсат екі түрлі үлесті байланыстыруға қатысты. Дұрыс ұсыныста әр топтың не үйрететіні және ортақ әрекет бар. Бір жақты тек тыңдаушы ету немесе екіншісін қатыстырмау біріктіруді толық жүзеге асырмайды. Ұсынысты барлық нәтиженің кепілі емес, мақсатқа сай ұйымдастыру тәсілі ретінде қарастырамыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Екі топты бір-бірімен сөйлестірмей, бөлек нәтижеге ғана баға беру.» — Ортақ үйрену мен біріктіру әрекеті жоқ.

C) «Жастарға ғана тапсырма беріп, аға буынды бақылаудан да шығару.» — Екінші топтың тәжірибесі ортақ жұмысқа қосылмаған.

D) «Екі топтың атын бір тізімге жазып, еш ортақ міндет бермеу.» — Бірге аталу нақты ынтымақтастықты өздігінен ұйымдастырмайды.

E) «Аға буын ғана сөйлеп, жастардың жаңа құрал туралы ұсынысын қабылдамау.» — Жастардың білігі ескерілмеген, қатысу біржақты.

Қайта орындауға ишара: Ұсыныста әр топтың білігі ортақ жұмысқа қалай қосылған?