Ел тірегі

Ереже: Шешендік сөзде ойдың әсері мазмұн мен құрылымның бірлігі арқылы күшейеді. Қайталанған бастау ортақ ұстанымға назар аудартады, қарама-қарсы ұғымдарды қатар беру айырманы ашады. Бір сөйлемде бірнеше тәсіл кездесуі мүмкін; сұрақ нақты қай белгіге бағытталғанын анықтап, сол белгіні мәтіннен көрсетеміз.

Қолдану: «Біз» әр сөйлемнің басында қайталанып, үш әрекетті бір топқа байланыстырады. Қайталану келісім, әділдік және тыңдау ұстанымдарының бірлігін күшейтеді. Бұл сөз әрекеттің орындалғанын өлшейтін дерек емес және қарсы тараптың сөзін келтірмейді. Әсер құрылымдағы ортақ бастау мен мағыналық қатардан туады.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Қарсы тараптың сөзін дәлме-дәл дәйексөз ретінде береді.» — Өз ұстанымын білдіретін «біз» қарсы сөздің дәйексөзі емес.

C) «Алдыңғы сөйлемдердегі ұстанымды біртіндеп жоққа шығарады.» — Сөйлемдер терістемейді, бірін-бірі толықтырады.

D) «Үш әрекетті үш бөлек адамның ісі ретінде ажыратады.» — Ортақ «біз» бөлек субъектілерді емес, бір топты білдіреді.

E) «Оқиғалардың нақты уақытын ретімен белгілейді.» — Уақыт көрсеткіші берілмеген, қатар ұстанымдар аталған.

Қайта орындауға ишара: Үш әрекетті бір топтың ұстанымы ретінде қай сөз біріктіріп тұр?

Ереже: Шешендік сөзде ойдың әсері мазмұн мен құрылымның бірлігі арқылы күшейеді. Қайталанған бастау ортақ ұстанымға назар аудартады, қарама-қарсы ұғымдарды қатар беру айырманы ашады. Бір сөйлемде бірнеше тәсіл кездесуі мүмкін; сұрақ нақты қай белгіге бағытталғанын анықтап, сол белгіні мәтіннен көрсетеміз.

Қолдану: «Емес» бірінші бағытты терістейді, екінші бағыт ұсынылады. Осы құрылым күшті қолданудың мақсаттарын салыстырып, автордың таңдауын айқын етеді. Дауды көбейту мен келісімді нығайту бір әрекеттің екі тең атауы емес. Сөйлемде олардың өткен нәтижесі емес, күшті қай бағытқа жұмсау керектігі айтылған.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Екі бағытты бірдей пайдалы балама ретінде теңестіреді.» — «Емес» бірінші бағыттың қабылданбағанын көрсетеді.

B) «Дауды көбейту келісімнің міндетті шарты екенін дәлелдейді.» — Себептік міндеттілік жоқ; бағыттар қарама-қарсы қойылған.

C) «Келісімнің бұрын толық орындалғанын хабарлайды.» — «Жұмсалсын» тілек пен ұсынысты білдіреді, аяқталған нәтиже емес.

D) «Күштің мөлшерін сандық дерекпен өлшейді.» — Мөлшер берілмеген; оның қолданылу мақсаты талданған.

Қайта орындауға ишара: Терістелген және ұсынылған мақсатты бөлек атаңыз.

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Адам нақты құрылыс тірегі ретінде сипатталмаған; оның қоғамға сүйеніш болатын рөлі осы заттың атауымен бейнеленген. Сөйлемде ұқсастықтың «сияқты», «секілді» немесе -дай түріндегі көрсеткіші жоқ. Нысан бірден басқа атаумен берілгендіктен, бұл контексте метафораны танимыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ұқсастықты «сияқты» арқылы білдіретін теңеу.» — Берілген сөйлемде «сияқты» көрсеткіші жоқ.

B) «Адамның дене күшін дәл санмен өлшеу.» — Дене күшінің сандық көрсеткіші берілмеген.

D) «Бір сөздің қарама-қарсы екі мағынада қатар қолданылуы.» — Тірек бір бейнелі рөлді білдіреді; екі қарама-қарсы қолданыс жоқ.

E) «Тірек сөзінің тура құрылыс мағынасындағы анықтамасы.» — Қоғамдық рөл құрылыс бөлшегінің атауымен бейнеленген.

Қайта орындауға ишара: Ұқсастық арнайы көрсеткішпен жасалған ба, әлде атау тікелей ауыстырылған ба?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: -тай қосымшасы екі нысан арасындағы ұқсастықты көрсетеді. «Анық әрі еркін» тіркесі салыстырудың қандай белгіге негізделгенін ашады. Сөйлем адамның нақты су шығарғанын емес, сөз саптауын бейнелейді. Ұқсастықты барлық қасиетке бірдей таратуға болмайды: мәтінде тек сөйлеудің ағымы аталған.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Сөйлеушінің үнсіз тыңдағанын ғана сипаттайды.» — Мәтінде оның сөзі қалай айтылғаны берілген.

B) «Бұлақтың барлық қасиеті адамға бірдей көшкенін білдіреді.» — Теңеу контекстегі бір белгіге негізделген, толық теңдік емес.

C) «Сөйлеушінің нақты бұлақ басында тұрғанын хабарлайды.» — Орын туралы мәлімет жоқ; бұлақ ұқсастық нысаны.

D) «Сөздің баяу әрі түсініксіз болғанын көрсетеді.» — Бұл «анық әрі еркін» сипаттарына қайшы.

Қайта орындауға ишара: Салыстыру қай қасиетке қатысты екенін кейінгі екі сипаттан табыңыз.

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Шартта еңбек үлкен және көп күнге созылған деп анық берілген. Оны «титтей ғана» деу шын сипатпен салыстырғанда әдейі кішірейтеді. Дұрыс нұсқада осы қарама-қайшылық көрінеді. Қалған сөйлемдерде нақты көлем, бейтарап әрекет немесе ұқсастық бар, бірақ көлемді әдейі кеміту жасалмаған.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Көп күнгі еңбектің нәтижесін ол толық баяндады.» — Толық баяндау көлемді кішірейтуді білдірмейді.

C) «Ол үлкен жұмысқа көп уақыт кеткенін айтты.» — Шарттағы көлем тура сипатталған, әдейі кеміту жоқ.

D) «Жұмысшылар құмырсқадай тынбай еңбектенді.» — Ұқсастық еңбек қарқынына қатысты; мәселе көлемі кішірейтілмеген.

E) «Үлкен жұмысты ол бірнеше кезеңге бөліп орындады.» — Жұмысты ұйымдастыру берілген, көлемі әдейі кемітілмеген.

Қайта орындауға ишара: Шарттағы нақты көлем мен кейіпкер берген атау бір-біріне сай келе ме?