Ұлт болам десең

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Сәлемдесу, тыңдау және құрметпен жауап беру бір ұғымның әртүрлі көрінісі ретінде берілген. Соңғы сөйлем соларды әдептің қалыптасуымен байланыстырады. Дұрыс қорытынды барлық мысалды қамтиды. Тек үйдегі тәрбиеге немесе тек мектептегі пікір алмасуға тоқталсақ, мәтіннің басқа бөліктерін түсіндіре алмаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Әдепті адамның пікірі өзгелердің пікірімен үнемі бірдей болады.» — Құрмет пен пікірдің бірдей болуы теңестірілген; келіспеу мүмкіндігі сақталған.

B) «Келіспеген адамға жауап бермеу әдептің басты шарты.» — Мәтінде жауаптан қашу емес, құрметпен жауап беру айтылған.

D) «Мектептегі тәртіп отбасындағы тәрбиенің орнын толық басады.» — Екі орта бірін-бірі алмастырады деген тұжырым жоқ.

E) «Әдеп тек үйде амандасуды жаттаумен қалыптасады.» — Үйдегі мысал сақталған, бірақ қоғамдық орта мен мектеп тәжірибесі түсіп қалған.

Қайта орындауға ишара: Үш түрлі ортадағы мысалдардың бәрін қай тұжырым қамтиды?

Ереже: Сөздің мазмұны, құрылымы мен тілдік құралдары адресатқа және қарым-қатынас мақсатына сай таңдалады. Бір деректі ғылыми түсіндіру, ресми хабарлау немесе көркем бейнелеу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Стильді анықтағанда тақырыппен бірге мәтіннің қызметін де ескереміз.

Қолдану: Бастапқы пікір адамға құрмет пен оның тұжырымын қабылдауды бір нәрсе деп алған. Дұрыс жауап осы екі қатынасты ажыратады. Қарсы уәж пікірдің негізіне бағытталады, ал адамға жағымсыз баға берілмейді. Сондықтан әдепті диалог сын айтуға тыйым емес, оны дұрыс нысанға бағыттау тәсілі ретінде түсіндіріледі.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Құрметтеу үшін келіспеген ойды дәлеліне қарамай қабылдау қажет.» — Бұл бастапқы теңестіруді қайталайды, қарсы уәж бермейді.

C) «Құрмет көрсетпесек қана өз пікірімізді еркін айта аламыз.» — Еркін пікір мен құрметтің қатар жүру мүмкіндігі негізсіз терістелген.

D) «Ересек адамның сөзі тек жасына байланысты дұрыс саналады.» — Жас пікірдің дәлелін тексерудің орнына қойылған.

E) «Келіспесек, адамның тәжірибесін де толық жоққа шығару керек.» — Бір пікірге қарсылық бүкіл тәжірибені терістеуге жеткіліксіз.

Қайта орындауға ишара: Жауап адамды бағалай ма, әлде құрмет пен келісудің байланысын талдай ма?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Шарттағы бақылау тек бір сәттегі әрекетті сипаттайды. Отбасындағы тәрбиенің барлық қыры, баланың жағдайы немесе оқиғаның себебі туралы қосымша дерек жоқ. Сондықтан қорытынды бақылау ауқымынан асып тұр. Әдеп мәселесін талқылауға болады, бірақ берілмеген себепті нақты анықталған факт ретінде ұсынуға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Автор тәрбиенің бірнеше ықтимал себебін қатар тексерген.» — Шартта қосымша тексеру жоқ; бір бақылаудан кесімді қорытынды шығарылған.

B) «Бір әрекеттің себебі бірнеше болуы мүмкін деген шектеу сақталған.» — Қорытынды ешқандай тәрбие жоқ деп кесімді берілген; ықтимал себептер шектелмеген.

C) «Бақылау нәтижесі отбасының жауап пікірімен алмастырылған.» — Отбасының жауабы берілмеген; бақылаудан тыс жалпы баға шығарылған.

E) «Автор амандасу әрекетін бірнеше қарама-қайшы датаға орналастырған.» — Уақыт айырмасы берілмеген; негізгі қате бір әрекеттен бүкіл тәрбиеге қорытынды жасауда.

Қайта орындауға ишара: Бақыланған бір әрекет отбасының барлық тәжірибесін көрсетуге жеткілікті ме?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Қатысушылар саны мен отыру әрекеті сырттай бақылауға болатын мәлімет ретінде берілген. «Маған» және «ерекше әсер етті» тіркестері жеке қабылдауды көрсетеді. Бұл баға сәлемдесудің барлық адамға бірдей әсер еткенін дәлелдемейді. Дерек пен пікірді ажырату автор сезімін жоққа шығару емес, оның мәртебесін дәл атау.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қатысушылар орындарына отырған.» — Әрекет сипатталған, жеке қабылдауға баға берілмеген.

B) «Кездесуге он екі адам келген.» — Бұл шарттағы сандық мәлімет; автордың әсерін білдірмейді.

D) «Мәтінде кездесудің үш белгісі берілген.» — Бұл мәтін құрылымын бақылаумен анықталатын тұжырым.

E) «Жас жігіт кездесуде амандасқан.» — Амандасу оқиғасын атау оның авторға әсерін жеткізбейді.

Қайта орындауға ишара: Қай сөйлемде оқиғаға қоса автордың сезімі де берілген?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Қос нүктеден кейін алғашқы үлгілердің отбасында көрінетіні түсіндірілген. Сондықтан бесік заттың өзі емес, қалыптасудың бастауы ретінде қолданылған. Бейне отбасының рөлін ашады, бірақ басқа ортаның ықпалын толық жоққа шығармайды. Метафораны нақты затпен немесе өзгермейтін кепілдікпен шатастырмау қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Тәрбиенің тек мектепте басталатыны.» — Бұл алғашқы үлгілердің отбасында көрінуіне қайшы.

C) «Баланың тербеліп жататын нақты жиһазы.» — Сөйлем заттың құрылымын емес, тәрбиенің алғашқы ортасын түсіндіреді.

D) «Баланың барлық қасиеті туған сәтте дайын болады деген ой.» — Қалыптасу ортасы дайын қасиетпен теңестірілмейді.

E) «Отбасындағы тәрбие ешқашан өзгермейді деген кепілдік.» — Бастау бейнесінен өзгермейтін нәтиже шығаруға болмайды.

Қайта орындауға ишара: Кейінгі түсіндірме бесікті зат ретінде ме, әлде бастау ретінде ме ашады?