Өнер, оқу — жастықтың қаруы

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Қос нүктеден кейін бейненің қызметі түсіндірілген: түсіну және шешу. Сондықтан сөз нақты әскери затты емес, білім мен өнердің әрекетке көмектесу рөлін білдіреді. Бұл құралдың болуы әр мәселе автоматты түрде шешіледі деген кепілдік емес. Метафораны кейінгі түсіндірмемен байланыстырып оқимыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Кез келген пікірге күшпен қарсы тұру тәсілі.» — Шешу мүмкіндігі күш қолданумен теңестірілмеген.

B) «Қиындықсыз өмір сүрудің міндетті кепілдігі.» — Құралдың көмегі қиындықтың мүлде болмауын білдірмейді.

D) «Жастық шақ аяқталғанда қажетсіз болатын білім.» — Білімнің кейін қажетсіз болуы туралы шектеу жоқ.

E) «Тек әскери дайындыққа арналған нақты зат.» — Өнер мен оқу бейнелі мүмкіндік ретінде берілген.

Қайта орындауға ишара: Бейне кейінгі бөлікте қандай әрекеттерге байланыстырылған?

Ереже: Сөздің мазмұны, құрылымы мен тілдік құралдары адресатқа және қарым-қатынас мақсатына сай таңдалады. Бір деректі ғылыми түсіндіру, ресми хабарлау немесе көркем бейнелеу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Стильді анықтағанда тақырыппен бірге мәтіннің қызметін де ескереміз.

Қолдану: «Балам», «мен», «бардым», «есімде қалды» тұлғалары оқиғаның автор тәжірибесі арқылы берілгенін көрсетеді. Бұл барлық мектепті салыстырған зерттеу есебі емес. Жеке естелікте нақты көрініс автор қабылдауымен байланысады. Жанрды мектеп тақырыбына қарап қана емес, баяндаушының оқиғаға қатысуына сүйеніп анықтаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Мектептің ресми қабылдау шешімін жариялауы.» — Ресми шешім құрылымы мен мазмұны жоқ.

B) «Оқушыларға әрекетті ретімен орындауды бұйыруы.» — Нұсқаулық емес, өткен оқиға баяндалған.

C) «Автордың оқиғаға қатысуын толық жасыруы.» — Бірінші жақ тұлғалары қатысуды анық көрсетеді.

E) «Әр мектептің көрсеткішін бірдей өлшеммен салыстыруы.» — Мәтінде бірнеше мектеп пен ортақ өлшем берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Баяндаушы оқиғаның сыртқы тіркеушісі ме, әлде оған өзі қатысқан ба?

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Хаттың мазмұны жағдай сұрау мен кездесуді күтуді қамтиды. Сондықтан эпизод нақты сыныптастардың көңіл бөлуін көрсетеді. Ол барлық баланың мінезін, барлық мектептің жүйесін немесе хаттың оқу үлгеріміне әсерін дәлелдемейді. Негізгі ойды оқиға ауқымында сақтаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Хат жазу барлық оқу қиындығын толық шешеді.» — Оқу нәтижесі мен барлық қиындық туралы мәлімет жоқ.

B) «Балалар өз сыныптасымен байланысын үзуге келіскен.» — Жағдай сұрау мен кездесуді күту үзу емес, сақтау бағытына сай.

C) «Барлық мектепте әр балаға міндетті түрде хат жіберіледі.» — Бір сыныптағы оқиға әмбебап ереже ретінде кеңейтілген.

D) «Хат алушыға сыныпқа қайтуға тыйым салынған.» — Қайта кездесуді күту керісінше байланысқа ниетті көрсетеді.

Қайта орындауға ишара: Эпизод кімдердің әрекетін көрсетеді және қандай кең қорытындыға жетпейді?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Бірінші сипаттамада нақты бір ауыл аталған. Екіншісінде бірнеше елді қамтитын салыстыру берілген. Жіктеу осы қамту айырмасына сүйенеді. Бір елдегі шағын жоба маңызды болуы мүмкін, бірақ маңыздылық оның географиялық ауқымын автоматты өзгертпейді; халықаралық зерттеу де барлық елді міндетті қамтымайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Екіншісі маңызды болғандықтан, міндетті түрде барлық елді қамтиды.» — Бірнеше ел барлық елмен тең емес.

C) «Екеуі де тек бір мектептің ішкі жұмысын қарастырады.» — Бірнеше елді қамтитын салыстыру ескерілмеген.

D) «Біріншісі жергілікті болғандықтан, еш қоғамдық мәні жоқ.» — Географиялық шек маңыздың жоқтығын білдірмейді.

E) «Біріншісі барлық елді, екіншісі бір ауылды ғана қамтиды.» — Сипаттамадағы ауқымдар орынсыз ауыстырылған.

Қайта орындауға ишара: Маңыздылықты емес, сипаттамада қамтылған аумақты салыстырыңыз.

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: «Кітап сатып алу үшін» тіркесі әрекеттің мақсатын білдіреді. Жәрмеңке сол мақсатқа жетудің тәсілі ретінде берілген. «Жоспарлады» қаражат аударудың әлі жоспар мәртебесінде екенін сақтайды. Сондықтан мақсатты ұйымдастыру әдісімен алмастырмай, орындалған нәтиже мен жоспарды да ажыратамыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Мақсат — жәрмеңке өткізу; тәсіл — кітапханаға кітап алуға көмектесу.» — Мақсат пен тәсіл орындары ауыстырылған; жәрмеңке кітап алу мақсатына қызмет етеді.

C) «Мақсат — ұйымдастырушылардың жеке қажетіне кітап алу; тәсіл — жәрмеңке өткізу.» — Пайда алушы жеке ұйымдастырушыларға ауысқан; мәтінде ауыл кітапханасына аудару жоспарланған.

D) «Мақсат — қаражаттың аударылып қойғанын дәлелдеу; тәсіл — жоспарды қайталау.» — Аудару әлі жоспар ретінде берілген; қайталау орындалған нәтижені дәлелдемейді.

E) «Мақсат — кітап алу емес, тек қаражат көлемін жариялау; тәсіл — ауылға хабар тарату.» — Кітап сатып алу үшін деген мақсат жойылған және хабар тарату тәсілі ойдан қосылған.

Қайта орындауға ишара: «Үшін» тіркесінің алдында қандай нәтиже көзделген, оған қандай әрекет көмектеседі?