Оқу сауаттылығы, 9-сынып: ББЖМ

Елорданың іргесіндегі Ерейментау ауданына қарасты Көбейтұздың жарнамасы соңғы уақытта әлеуметтік желілерде кеңінен таралу үстінде. Көбейтұз атауын біреулер жылдан жылға тұзы көбейіп келе жатқандығымен байланыстырады. Көне көздердің айтуынша, ол осы жердегі 7-8 шағын көлдер секілді құс қонып, балығы шоршыған көл болған екен бұрындары. Соңғы 15-20 жылда тұзы молайып, түсі қызғылт тарта бастапты. Жалпы, әлемдік тәжірибеде тұзды батпақты тері және буын ауруларына ем ретінде пайдаланады. Мұны дәстүрлі медицина да жоққа шығармайды. Сондықтан Көбейтұздың пайдалы әсері мол. Тек оның батпағына сағаттап жатуға, суына 15-20 минуттан артық түсуге болмайды. Жалпы, Көбейтұз секілді қызғылт көл кез келген елде кездесе қоймайды. Енді әлемдегі танымал қызғылт көлдерге шолу жасалық. Сенегалдағы Ретба өзені. Cap Vert түбегінде орналасқан көл. Өзен түсінің ең қызғылт тартатын мезгілі жауын-шашынның азайып, күннің ысыған маусымына дөп келеді. Бұл құбылыс – тұзды көлге тән дүние. Көл маңайында тұз өндіру бизнесі жолға қойылған. Испаниядағы Торревьеха тұзды көлі. Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының «Еуропа бойынша адам ағзасына ең пайдалы көл» деген бағасын алған мекен. Емделу әдісі – өте қарапайым. Қызғылт көлдің суында жату – тері мен өкпе ауруларына бірден-бір ем. Аустралиядағы Лагуна Хатт (Hutt Lagoon) көлі. Ұзындығы – 14 шақырым, ені – 2 шақырым. Қазақта айтылатын Қырыққұдық, Мыңшұңқыр, Сексенкөл атаулары австралиялықтарда да кездеседі. Бұл жақта тұзды көлдер алқабы бар. Әуеден қарасаңыз, қызғылт суға толған шұңқырларды байқауға болады. Канададағы Dusty Rose Lake көлі. Бұл көлдің түсін қызғылт етіп тұрған дүние тұз емес. Онда тұз атымен жоқ. Қызғылт түс – көл табанындағы тастардың әсері. Юта штатындағы (АҚШ) Үлкен тұзды көл. Басты ерекшелігі – құрамынлағы тұздың теңіз суынан он есеге жуық артықтығы. Көлдің оңтүстігінің тұзы – аздау. Ал солтүстік бөлігінде балық түгілі микроағзалардың санаулы түрі ғана бар. Әзербайжандағы Масазир көлі. Көлемі – 10 шаршы шақырым. Су құрамында хлорид пен сульфат көп. 2010 жылы тұз өндіретін екі зауыт ашылған. «Azeri» сауда белгісі бар тұз – осы көлден алынған өнім. Мұндай көлдер Батыс Еуропа, Мексика, Қырым, Түркия, Оңтүстік Америка мен Батыс Америкада да кездеседі.

Елорданың іргесіндегі Ерейментау ауданына қарасты Көбейтұздың жарнамасы соңғы уақытта әлеуметтік желілерде кеңінен таралу үстінде. Көбейтұз атауын біреулер жылдан жылға тұзы көбейіп келе жатқандығымен байланыстырады. Көне көздердің айтуынша, ол осы жердегі 7-8 шағын көлдер секілді құс қонып, балығы шоршыған көл болған екен бұрындары. Соңғы 15-20 жылда тұзы молайып, түсі қызғылт тарта бастапты. Жалпы, әлемдік тәжірибеде тұзды батпақты тері және буын ауруларына ем ретінде пайдаланады. Мұны дәстүрлі медицина да жоққа шығармайды. Сондықтан Көбейтұздың пайдалы әсері мол. Тек оның батпағына сағаттап жатуға, суына 15-20 минуттан артық түсуге болмайды. Жалпы, Көбейтұз секілді қызғылт көл кез келген елде кездесе қоймайды. Енді әлемдегі танымал қызғылт көлдерге шолу жасалық. Сенегалдағы Ретба өзені. Cap Vert түбегінде орналасқан көл. Өзен түсінің ең қызғылт тартатын мезгілі жауын-шашынның азайып, күннің ысыған маусымына дөп келеді. Бұл құбылыс – тұзды көлге тән дүние. Көл маңайында тұз өндіру бизнесі жолға қойылған. Испаниядағы Торревьеха тұзды көлі. Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының «Еуропа бойынша адам ағзасына ең пайдалы көл» деген бағасын алған мекен. Емделу әдісі – өте қарапайым. Қызғылт көлдің суында жату – тері мен өкпе ауруларына бірден-бір ем. Аустралиядағы Лагуна Хатт (Hutt Lagoon) көлі. Ұзындығы – 14 шақырым, ені – 2 шақырым. Қазақта айтылатын Қырыққұдық, Мыңшұңқыр, Сексенкөл атаулары австралиялықтарда да кездеседі. Бұл жақта тұзды көлдер алқабы бар. Әуеден қарасаңыз, қызғылт суға толған шұңқырларды байқауға болады. Канададағы Dusty Rose Lake көлі. Бұл көлдің түсін қызғылт етіп тұрған дүние тұз емес. Онда тұз атымен жоқ. Қызғылт түс – көл табанындағы тастардың әсері. Юта штатындағы (АҚШ) Үлкен тұзды көл. Басты ерекшелігі – құрамынлағы тұздың теңіз суынан он есеге жуық артықтығы. Көлдің оңтүстігінің тұзы – аздау. Ал солтүстік бөлігінде балық түгілі микроағзалардың санаулы түрі ғана бар. Әзербайжандағы Масазир көлі. Көлемі – 10 шаршы шақырым. Су құрамында хлорид пен сульфат көп. 2010 жылы тұз өндіретін екі зауыт ашылған. «Azeri» сауда белгісі бар тұз – осы көлден алынған өнім. Мұндай көлдер Батыс Еуропа, Мексика, Қырым, Түркия, Оңтүстік Америка мен Батыс Америкада да кездеседі.

Елорданың іргесіндегі Ерейментау ауданына қарасты Көбейтұздың жарнамасы соңғы уақытта әлеуметтік желілерде кеңінен таралу үстінде. Көбейтұз атауын біреулер жылдан жылға тұзы көбейіп келе жатқандығымен байланыстырады. Көне көздердің айтуынша, ол осы жердегі 7-8 шағын көлдер секілді құс қонып, балығы шоршыған көл болған екен бұрындары. Соңғы 15-20 жылда тұзы молайып, түсі қызғылт тарта бастапты. Жалпы, әлемдік тәжірибеде тұзды батпақты тері және буын ауруларына ем ретінде пайдаланады. Мұны дәстүрлі медицина да жоққа шығармайды. Сондықтан Көбейтұздың пайдалы әсері мол. Тек оның батпағына сағаттап жатуға, суына 15-20 минуттан артық түсуге болмайды. Жалпы, Көбейтұз секілді қызғылт көл кез келген елде кездесе қоймайды. Енді әлемдегі танымал қызғылт көлдерге шолу жасалық. Сенегалдағы Ретба өзені. Cap Vert түбегінде орналасқан көл. Өзен түсінің ең қызғылт тартатын мезгілі жауын-шашынның азайып, күннің ысыған маусымына дөп келеді. Бұл құбылыс – тұзды көлге тән дүние. Көл маңайында тұз өндіру бизнесі жолға қойылған. Испаниядағы Торревьеха тұзды көлі. Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының «Еуропа бойынша адам ағзасына ең пайдалы көл» деген бағасын алған мекен. Емделу әдісі – өте қарапайым. Қызғылт көлдің суында жату – тері мен өкпе ауруларына бірден-бір ем. Аустралиядағы Лагуна Хатт (Hutt Lagoon) көлі. Ұзындығы – 14 шақырым, ені – 2 шақырым. Қазақта айтылатын Қырыққұдық, Мыңшұңқыр, Сексенкөл атаулары австралиялықтарда да кездеседі. Бұл жақта тұзды көлдер алқабы бар. Әуеден қарасаңыз, қызғылт суға толған шұңқырларды байқауға болады. Канададағы Dusty Rose Lake көлі. Бұл көлдің түсін қызғылт етіп тұрған дүние тұз емес. Онда тұз атымен жоқ. Қызғылт түс – көл табанындағы тастардың әсері. Юта штатындағы (АҚШ) Үлкен тұзды көл. Басты ерекшелігі – құрамынлағы тұздың теңіз суынан он есеге жуық артықтығы. Көлдің оңтүстігінің тұзы – аздау. Ал солтүстік бөлігінде балық түгілі микроағзалардың санаулы түрі ғана бар. Әзербайжандағы Масазир көлі. Көлемі – 10 шаршы шақырым. Су құрамында хлорид пен сульфат көп. 2010 жылы тұз өндіретін екі зауыт ашылған. «Azeri» сауда белгісі бар тұз – осы көлден алынған өнім. Мұндай көлдер Батыс Еуропа, Мексика, Қырым, Түркия, Оңтүстік Америка мен Батыс Америкада да кездеседі.

Жиі тоқылған жібек бұйымдай құлаққа жұмсақ, тәтті пісірілген сіңімді тамақтай жүрекке жайлы тиетін, жақсы үнді, сұлу сөзді ақындар май айының қызыл гүліндей қыршын жастардың қызықты, қымбат өмірлерінің қиын сырын сипаттаса, кейде қыс айының декабріндей жайнаған жасыл гүлді қуартатұғын, талай-талай жүректердің тамырын жүзінің нұрымен билеп соқтыратын сұлуларды солған жемістей суалтатын қуаныштың да, қайғының да өзіне лайықты сөз ұнаулы үнмен айтылса, дүниеде осыдан жақсы жанға жайлы әдемілік, жарасымдық бар ма екен? Бет сұлулығы тән сыйы болса, дауыс пен сөз сұлулығы – жан сыйы ғой, әрине, тән сыйынан жан сыйы артық екеніне дау жоқ, бірақ бет сұлулығын әркім – ақ таниды. Сөз бен ән сұлулығын танушы аз. Бір тұзақшы бір бұлбұл, бір ала қарғаны ұстап алып, екеуін бір шарбаққа қамап қойғанын құс жайын білетін бір адам көріпті де: «Сайрайтын бұлбұл мен бақыратын қарғаны неге бірге қамайсың?» - десе, тұзақшы: «Бұлбұл қайтсем сайрайды? Қарға қайтсем бақырады?» – депті. Ол адам: «Бұлбұлды үлкен жақсы шарбаққа қойып, қонуына гүлденген тал орнатып, алдына әдемі иісті гүлдер қой, қарғаның қонуына өлексенің қу басын қой да, алдына сасыған жемтік таста»,- депті. Тұзақшы сол айтқанын қылса, бұлбұл гүлді көрген соң, жас өмірдің жайнаған түрін, өтетұғын баянсыз кәрі өмірдің мұңлы сырын неше түрлі нақысты дауыспен сайрапты. Ал қарға қу басты көрісімен қарғып үстіне қонып, алдындағы жемтікке қарап, өңешін созып: «қарқ-қарқ» деп екі шақырып, жемтікті шоқи бастапты. Сонда әлгі тұзақшы: «Ана кішкентай торғайдан мына қара ала құсым жақсы екен, бұл тамағын көрісімен қуанып, маған: «Рақмет, рақмет», – деді де, тамағын жеді. «Ана, шіркін, тамақ та жемей, рақмет те демей, құры қиқылдап-шиқылдап азапқа түсіп, өлгенше мылжыңдады және мынаның дауысы шыққанда, оның жіңішке дауысын естуге де болмайды. Әрине, дауысы зордың пайдасы зор, мәселен, есек адамның көп жұмысын бітіреді», – депті. Былғаныш наданнан таза ғылым қандай жиренсе, таза ғалымнан былғаныш надандар сондай жиренетіні анық. (Шәкәрім)

*** Жиі тоқылған жібек бұйымдай құлаққа жұмсақ, тәтті пісірілген сіңімді тамақтай жүрекке жайлы тиетін, жақсы үнді, сұлу сөзді ақындар май айының қызыл гүліндей қыршын жастардың қызықты, қымбат өмірлерінің қиын сырын сипаттаса, кейде қыс айының декабріндей жайнаған жасыл гүлді қуартатұғын, талай-талай жүректердің тамырын жүзінің нұрымен билеп соқтыратын сұлуларды солған жемістей суалтатын қуаныштың да, қайғының да өзіне лайықты сөз ұнаулы үнмен айтылса, дүниеде осыдан жақсы жанға жайлы әдемілік, жарасымдық бар ма екен? Бет сұлулығы тән сыйы болса, дауыс пен сөз сұлулығы – жан сыйы ғой, әрине, тән сыйынан жан сыйы артық екеніне дау жоқ, бірақ бет сұлулығын әркім – ақ таниды. Сөз бен ән сұлулығын танушы аз. Бір тұзақшы бір бұлбұл, бір ала қарғаны ұстап алып, екеуін бір шарбаққа қамап қойғанын құс жайын білетін бір адам көріпті де: «Сайрайтын бұлбұл мен бақыратын қарғаны неге бірге қамайсың?» - десе, тұзақшы: «Бұлбұл қайтсем сайрайды? Қарға қайтсем бақырады?» – депті. Ол адам: «Бұлбұлды үлкен жақсы шарбаққа қойып, қонуына гүлденген тал орнатып, алдына әдемі иісті гүлдер қой, қарғаның қонуына өлексенің қу басын қой да, алдына сасыған жемтік таста»,- депті. Тұзақшы сол айтқанын қылса, бұлбұл гүлді көрген соң, жас өмірдің жайнаған түрін, өтетұғын баянсыз кәрі өмірдің мұңлы сырын неше түрлі нақысты дауыспен сайрапты. Ал қарға қу басты көрісімен қарғып үстіне қонып, алдындағы жемтікке қарап, өңешін созып: «қарқ-қарқ» деп екі шақырып, жемтікті шоқи бастапты. Сонда әлгі тұзақшы: «Ана кішкентай торғайдан мына қара ала құсым жақсы екен, бұл тамағын көрісімен қуанып, маған: «Рақмет, рақмет», – деді де, тамағын жеді. «Ана, шіркін, тамақ та жемей, рақмет те демей, құры қиқылдап-шиқылдап азапқа түсіп, өлгенше мылжыңдады және мынаның дауысы шыққанда, оның жіңішке дауысын естуге де болмайды. Әрине, дауысы зордың пайдасы зор, мәселен, есек адамның көп жұмысын бітіреді», – депті. Былғаныш наданнан таза ғылым қандай жиренсе, таза ғалымнан былғаныш надандар сондай жиренетіні анық. (Шәкәрім)

*** Жиі тоқылған жібек бұйымдай құлаққа жұмсақ, тәтті пісірілген сіңімді тамақтай жүрекке жайлы тиетін, жақсы үнді, сұлу сөзді ақындар май айының қызыл гүліндей қыршын жастардың қызықты, қымбат өмірлерінің қиын сырын сипаттаса, кейде қыс айының декабріндей жайнаған жасыл гүлді қуартатұғын, талай-талай жүректердің тамырын жүзінің нұрымен билеп соқтыратын сұлуларды солған жемістей суалтатын қуаныштың да, қайғының да өзіне лайықты сөз ұнаулы үнмен айтылса, дүниеде осыдан жақсы жанға жайлы әдемілік, жарасымдық бар ма екен? Бет сұлулығы тән сыйы болса, дауыс пен сөз сұлулығы – жан сыйы ғой, әрине, тән сыйынан жан сыйы артық екеніне дау жоқ, бірақ бет сұлулығын әркім – ақ таниды. Сөз бен ән сұлулығын танушы аз. Бір тұзақшы бір бұлбұл, бір ала қарғаны ұстап алып, екеуін бір шарбаққа қамап қойғанын құс жайын білетін бір адам көріпті де: «Сайрайтын бұлбұл мен бақыратын қарғаны неге бірге қамайсың?» - десе, тұзақшы: «Бұлбұл қайтсем сайрайды? Қарға қайтсем бақырады?» – депті. Ол адам: «Бұлбұлды үлкен жақсы шарбаққа қойып, қонуына гүлденген тал орнатып, алдына әдемі иісті гүлдер қой, қарғаның қонуына өлексенің қу басын қой да, алдына сасыған жемтік таста»,- депті. Тұзақшы сол айтқанын қылса, бұлбұл гүлді көрген соң, жас өмірдің жайнаған түрін, өтетұғын баянсыз кәрі өмірдің мұңлы сырын неше түрлі нақысты дауыспен сайрапты. Ал қарға қу басты көрісімен қарғып үстіне қонып, алдындағы жемтікке қарап, өңешін созып: «қарқ-қарқ» деп екі шақырып, жемтікті шоқи бастапты. Сонда әлгі тұзақшы: «Ана кішкентай торғайдан мына қара ала құсым жақсы екен, бұл тамағын көрісімен қуанып, маған: «Рақмет, рақмет», – деді де, тамағын жеді. «Ана, шіркін, тамақ та жемей, рақмет те демей, құры қиқылдап-шиқылдап азапқа түсіп, өлгенше мылжыңдады және мынаның дауысы шыққанда, оның жіңішке дауысын естуге де болмайды. Әрине, дауысы зордың пайдасы зор, мәселен, есек адамның көп жұмысын бітіреді», – депті. Былғаныш наданнан таза ғылым қандай жиренсе, таза ғалымнан былғаныш надандар сондай жиренетіні анық. (Шәкәрім)

Жиі тоқылған жібек бұйымдай құлаққа жұмсақ, тәтті пісірілген сіңімді тамақтай жүрекке жайлы тиетін, жақсы үнді, сұлу сөзді ақындар май айының қызыл гүліндей қыршын жастардың қызықты, қымбат өмірлерінің қиын сырын сипаттаса, кейде қыс айының декабріндей жайнаған жасыл гүлді қуартатұғын, талай-талай жүректердің тамырын жүзінің нұрымен билеп соқтыратын сұлуларды солған жемістей суалтатын қуаныштың да, қайғының да өзіне лайықты сөз ұнаулы үнмен айтылса, дүниеде осыдан жақсы жанға жайлы әдемілік, жарасымдық бар ма екен? Бет сұлулығы тән сыйы болса, дауыс пен сөз сұлулығы – жан сыйы ғой, әрине, тән сыйынан жан сыйы артық екеніне дау жоқ, бірақ бет сұлулығын әркім – ақ таниды. Сөз бен ән сұлулығын танушы аз. Бір тұзақшы бір бұлбұл, бір ала қарғаны ұстап алып, екеуін бір шарбаққа қамап қойғанын құс жайын білетін бір адам көріпті де: «Сайрайтын бұлбұл мен бақыратын қарғаны неге бірге қамайсың?» - десе, тұзақшы: «Бұлбұл қайтсем сайрайды? Қарға қайтсем бақырады?» – депті. Ол адам: «Бұлбұлды үлкен жақсы шарбаққа қойып, қонуына гүлденген тал орнатып, алдына әдемі иісті гүлдер қой, қарғаның қонуына өлексенің қу басын қой да, алдына сасыған жемтік таста»,- депті. Тұзақшы сол айтқанын қылса, бұлбұл гүлді көрген соң, жас өмірдің жайнаған түрін, өтетұғын баянсыз кәрі өмірдің мұңлы сырын неше түрлі нақысты дауыспен сайрапты. Ал қарға қу басты көрісімен қарғып үстіне қонып, алдындағы жемтікке қарап, өңешін созып: «қарқ-қарқ» деп екі шақырып, жемтікті шоқи бастапты. Сонда әлгі тұзақшы: «Ана кішкентай торғайдан мына қара ала құсым жақсы екен, бұл тамағын көрісімен қуанып, маған: «Рақмет, рақмет», – деді де, тамағын жеді. «Ана, шіркін, тамақ та жемей, рақмет те демей, құры қиқылдап-шиқылдап азапқа түсіп, өлгенше мылжыңдады және мынаның дауысы шыққанда, оның жіңішке дауысын естуге де болмайды. Әрине, дауысы зордың пайдасы зор, мәселен, есек адамның көп жұмысын бітіреді», – депті. Былғаныш наданнан таза ғылым қандай жиренсе, таза ғалымнан былғаныш надандар сондай жиренетіні анық. (Шәкәрім)

Жиі тоқылған жібек бұйымдай құлаққа жұмсақ, тәтті пісірілген сіңімді тамақтай жүрекке жайлы тиетін, жақсы үнді, сұлу сөзді ақындар май айының қызыл гүліндей қыршын жастардың қызықты, қымбат өмірлерінің қиын сырын сипаттаса, кейде қыс айының декабріндей жайнаған жасыл гүлді қуартатұғын, талай-талай жүректердің тамырын жүзінің нұрымен билеп соқтыратын сұлуларды солған жемістей суалтатын қуаныштың да, қайғының да өзіне лайықты сөз ұнаулы үнмен айтылса, дүниеде осыдан жақсы жанға жайлы әдемілік, жарасымдық бар ма екен? Бет сұлулығы тән сыйы болса, дауыс пен сөз сұлулығы – жан сыйы ғой, әрине, тән сыйынан жан сыйы артық екеніне дау жоқ, бірақ бет сұлулығын әркім – ақ таниды. Сөз бен ән сұлулығын танушы аз. Бір тұзақшы бір бұлбұл, бір ала қарғаны ұстап алып, екеуін бір шарбаққа қамап қойғанын құс жайын білетін бір адам көріпті де: «Сайрайтын бұлбұл мен бақыратын қарғаны неге бірге қамайсың?» - десе, тұзақшы: «Бұлбұл қайтсем сайрайды? Қарға қайтсем бақырады?» – депті. Ол адам: «Бұлбұлды үлкен жақсы шарбаққа қойып, қонуына гүлденген тал орнатып, алдына әдемі иісті гүлдер қой, қарғаның қонуына өлексенің қу басын қой да, алдына сасыған жемтік таста»,- депті. Тұзақшы сол айтқанын қылса, бұлбұл гүлді көрген соң, жас өмірдің жайнаған түрін, өтетұғын баянсыз кәрі өмірдің мұңлы сырын неше түрлі нақысты дауыспен сайрапты. Ал қарға қу басты көрісімен қарғып үстіне қонып, алдындағы жемтікке қарап, өңешін созып: «қарқ-қарқ» деп екі шақырып, жемтікті шоқи бастапты. Сонда әлгі тұзақшы: «Ана кішкентай торғайдан мына қара ала құсым жақсы екен, бұл тамағын көрісімен қуанып, маған: «Рақмет, рақмет», – деді де, тамағын жеді. «Ана, шіркін, тамақ та жемей, рақмет те демей, құры қиқылдап-шиқылдап азапқа түсіп, өлгенше мылжыңдады және мынаның дауысы шыққанда, оның жіңішке дауысын естуге де болмайды. Әрине, дауысы зордың пайдасы зор, мәселен, есек адамның көп жұмысын бітіреді», – депті. Былғаныш наданнан таза ғылым қандай жиренсе, таза ғалымнан былғаныш надандар сондай жиренетіні анық. (Шәкәрім)

Келесі күні түстен кейін өз кезектерімен Әулиенің алдына Өтеміс пен ұлы да жетеді. Баласының кешегі ісін оғаш санаған Өтеміс: – Әулиенің алдына барғанда бірдеңе айтып бүлдіріп жүрме! Атадан батаңды ал да, тынышыңа отыр, әйтпесе бұдан кейін ешқайда алып шықпаймын, – деп алдын-ала шегелеп қояды. Жұрт алдында уәзірдің өзін сәби үнімен «тізерлеткен» баланы Бекет Ата ерекше ниетпен қарсы алып, төріне отырғызады. Табалдырықтан аттағанынан-ақ жүзі бал-бұл жанып, өзін еркін ұстаған бала үлкен кісімен қос қолын беріп амандасады. Әлсін-әлі өткір жанарымен әкесіне жалт-жұлт қарап, тізерлеп жүгінген баланың әрең шыдап отырғанын байқаған Бекет атаның назары Махамбетке ауады да, сұрақ қоя бастайды. Әулиеден тайсалып, жауаптан мүдірген бала болмайды. Әкесі қысылып, ұлына бірдеңе дегісі келгенде: – Шырағым, үйіме келген жандардың ең құдіреттісі осы балаң болды, ең бастысы дер кезінде алып келгенің, – деп, Бекет Ата тоқтау салады да, Махамбетке қарап: – Неше жасыңда өздігіңмен атқа отырдың? – дейді. – Төрт жасымда үзеңгі тарттым, бір жылдан кейін құлын-тайға бас үйрете бастадым... Осы жауапты естіген Бекет әулие көзін тарс жұмып, алға артқа теңселіп отырып: – Екінші мүшеліңде хан Ордасына еркін кіресің, бір бөлек елді басқарасың. Әділетсіздікке төзбейсің, ол маңдайыңа жазылған. Басыңа алғашқы пәле ханның өзінен емес, туыстары мен маңындағылардан болады. Арқалы ақындық қонғалы тұр, халық әр сөзіңді жатқа айтатын болады. Отызыңнан асқанда Ордадан кетесің, ханнан аулақ қонып, қару алып, шабысқа да барасың. Даудың басы жер мен әділетсіздіктен басталады, көп қан төгіледі, ақ патшаның өзі араласады. Ең жақын жолдасың сен үшін басын оққа байлайды. Одан айырылғаннан кейін ханмен, оның айналасымен тартысқа барғанның жөн еместігін біле тұра ат сабылтып сарттарға барасың, олар көмек бермейді, осыдан кейін елге оралмағаның дұрыс. Өкімет үшін ең қадірлі де қымбатты басың мен ақылдылығың болады... Еліңе сыйлы боласың, атағың тек жеті аталық емес, жүздеген жылдарға жайылады, кейінгі ұрпақ өзіңді мақтан тұтады. Ал енді маған қояр сұрағың бар ма, ұялма, іркілме, – деген Атаға: – Алдымды болжап бергеніңізге рақмет, Сіздей Әулиеге менің айтарым жоқ, – деп, қысқа ғана жауап қайтарады Махамбет. – Бірақ менің өзіңізбен бір байланысым болатын тәрізді, осыны қалай ойлайсыз? – Махамбетжан, енді тіпті кездеспейтін де шығармыз, мәңгілік емеспіз ғой... – деп, маңдайынан құшырлана иіскеп тұрып Өтеміске: – Махамбетіңді ержеткенше бетінен қақпай еркін өсіргейсің! – дейді де, неге екені белгісіз көңілі бұзылғандай күй кешіп бұрылып жүре береді.

Келесі күні түстен кейін өз кезектерімен Әулиенің алдына Өтеміс пен ұлы да жетеді. Баласының кешегі ісін оғаш санаған Өтеміс: – Әулиенің алдына барғанда бірдеңе айтып бүлдіріп жүрме! Атадан батаңды ал да, тынышыңа отыр, әйтпесе бұдан кейін ешқайда алып шықпаймын, – деп алдын-ала шегелеп қояды. Жұрт алдында уәзірдің өзін сәби үнімен «тізерлеткен» баланы Бекет Ата ерекше ниетпен қарсы алып, төріне отырғызады. Табалдырықтан аттағанынан-ақ жүзі бал-бұл жанып, өзін еркін ұстаған бала үлкен кісімен қос қолын беріп амандасады. Әлсін-әлі өткір жанарымен әкесіне жалт-жұлт қарап, тізерлеп жүгінген баланың әрең шыдап отырғанын байқаған Бекет атаның назары Махамбетке ауады да, сұрақ қоя бастайды. Әулиеден тайсалып, жауаптан мүдірген бала болмайды. Әкесі қысылып, ұлына бірдеңе дегісі келгенде: – Шырағым, үйіме келген жандардың ең құдіреттісі осы балаң болды, ең бастысы дер кезінде алып келгенің, – деп, Бекет Ата тоқтау салады да, Махамбетке қарап: – Неше жасыңда өздігіңмен атқа отырдың? – дейді. – Төрт жасымда үзеңгі тарттым, бір жылдан кейін құлын-тайға бас үйрете бастадым... Осы жауапты естіген Бекет әулие көзін тарс жұмып, алға артқа теңселіп отырып: – Екінші мүшеліңде хан Ордасына еркін кіресің, бір бөлек елді басқарасың. Әділетсіздікке төзбейсің, ол маңдайыңа жазылған. Басыңа алғашқы пәле ханның өзінен емес, туыстары мен маңындағылардан болады. Арқалы ақындық қонғалы тұр, халық әр сөзіңді жатқа айтатын болады. Отызыңнан асқанда Ордадан кетесің, ханнан аулақ қонып, қару алып, шабысқа да барасың. Даудың басы жер мен әділетсіздіктен басталады, көп қан төгіледі, ақ патшаның өзі араласады. Ең жақын жолдасың сен үшін басын оққа байлайды. Одан айырылғаннан кейін ханмен, оның айналасымен тартысқа барғанның жөн еместігін біле тұра ат сабылтып сарттарға барасың, олар көмек бермейді, осыдан кейін елге оралмағаның дұрыс. Өкімет үшін ең қадірлі де қымбатты басың мен ақылдылығың болады... Еліңе сыйлы боласың, атағың тек жеті аталық емес, жүздеген жылдарға жайылады, кейінгі ұрпақ өзіңді мақтан тұтады. Ал енді маған қояр сұрағың бар ма, ұялма, іркілме, – деген Атаға: – Алдымды болжап бергеніңізге рақмет, Сіздей Әулиеге менің айтарым жоқ, – деп, қысқа ғана жауап қайтарады Махамбет. – Бірақ менің өзіңізбен бір байланысым болатын тәрізді, осыны қалай ойлайсыз? – Махамбетжан, енді тіпті кездеспейтін де шығармыз, мәңгілік емеспіз ғой... – деп, маңдайынан құшырлана иіскеп тұрып Өтеміске: – Махамбетіңді ержеткенше бетінен қақпай еркін өсіргейсің! – дейді де, неге екені белгісіз көңілі бұзылғандай күй кешіп бұрылып жүре береді.

Келесі күні түстен кейін өз кезектерімен Әулиенің алдына Өтеміс пен ұлы да жетеді. Баласының кешегі ісін оғаш санаған Өтеміс: – Әулиенің алдына барғанда бірдеңе айтып бүлдіріп жүрме! Атадан батаңды ал да, тынышыңа отыр, әйтпесе бұдан кейін ешқайда алып шықпаймын, – деп алдын-ала шегелеп қояды. Жұрт алдында уәзірдің өзін сәби үнімен «тізерлеткен» баланы Бекет Ата ерекше ниетпен қарсы алып, төріне отырғызады. Табалдырықтан аттағанынан-ақ жүзі бал-бұл жанып, өзін еркін ұстаған бала үлкен кісімен қос қолын беріп амандасады. Әлсін-әлі өткір жанарымен әкесіне жалт-жұлт қарап, тізерлеп жүгінген баланың әрең шыдап отырғанын байқаған Бекет атаның назары Махамбетке ауады да, сұрақ қоя бастайды. Әулиеден тайсалып, жауаптан мүдірген бала болмайды. Әкесі қысылып, ұлына бірдеңе дегісі келгенде: – Шырағым, үйіме келген жандардың ең құдіреттісі осы балаң болды, ең бастысы дер кезінде алып келгенің, – деп, Бекет Ата тоқтау салады да, Махамбетке қарап: – Неше жасыңда өздігіңмен атқа отырдың? – дейді. – Төрт жасымда үзеңгі тарттым, бір жылдан кейін құлын-тайға бас үйрете бастадым... Осы жауапты естіген Бекет әулие көзін тарс жұмып, алға артқа теңселіп отырып: – Екінші мүшеліңде хан Ордасына еркін кіресің, бір бөлек елді басқарасың. Әділетсіздікке төзбейсің, ол маңдайыңа жазылған. Басыңа алғашқы пәле ханның өзінен емес, туыстары мен маңындағылардан болады. Арқалы ақындық қонғалы тұр, халық әр сөзіңді жатқа айтатын болады. Отызыңнан асқанда Ордадан кетесің, ханнан аулақ қонып, қару алып, шабысқа да барасың. Даудың басы жер мен әділетсіздіктен басталады, көп қан төгіледі, ақ патшаның өзі араласады. Ең жақын жолдасың сен үшін басын оққа байлайды. Одан айырылғаннан кейін ханмен, оның айналасымен тартысқа барғанның жөн еместігін біле тұра ат сабылтып сарттарға барасың, олар көмек бермейді, осыдан кейін елге оралмағаның дұрыс. Өкімет үшін ең қадірлі де қымбатты басың мен ақылдылығың болады... Еліңе сыйлы боласың, атағың тек жеті аталық емес, жүздеген жылдарға жайылады, кейінгі ұрпақ өзіңді мақтан тұтады. Ал енді маған қояр сұрағың бар ма, ұялма, іркілме, – деген Атаға: – Алдымды болжап бергеніңізге рақмет, Сіздей Әулиеге менің айтарым жоқ, – деп, қысқа ғана жауап қайтарады Махамбет. – Бірақ менің өзіңізбен бір байланысым болатын тәрізді, осыны қалай ойлайсыз? – Махамбетжан, енді тіпті кездеспейтін де шығармыз, мәңгілік емеспіз ғой... – деп, маңдайынан құшырлана иіскеп тұрып Өтеміске: – Махамбетіңді ержеткенше бетінен қақпай еркін өсіргейсің! – дейді де, неге екені белгісіз көңілі бұзылғандай күй кешіп бұрылып жүре береді.

Келесі күні түстен кейін өз кезектерімен Әулиенің алдына Өтеміс пен ұлы да жетеді. Баласының кешегі ісін оғаш санаған Өтеміс: – Әулиенің алдына барғанда бірдеңе айтып бүлдіріп жүрме! Атадан батаңды ал да, тынышыңа отыр, әйтпесе бұдан кейін ешқайда алып шықпаймын, – деп алдын-ала шегелеп қояды. Жұрт алдында уәзірдің өзін сәби үнімен «тізерлеткен» баланы Бекет Ата ерекше ниетпен қарсы алып, төріне отырғызады. Табалдырықтан аттағанынан-ақ жүзі бал-бұл жанып, өзін еркін ұстаған бала үлкен кісімен қос қолын беріп амандасады. Әлсін-әлі өткір жанарымен әкесіне жалт-жұлт қарап, тізерлеп жүгінген баланың әрең шыдап отырғанын байқаған Бекет атаның назары Махамбетке ауады да, сұрақ қоя бастайды. Әулиеден тайсалып, жауаптан мүдірген бала болмайды. Әкесі қысылып, ұлына бірдеңе дегісі келгенде: – Шырағым, үйіме келген жандардың ең құдіреттісі осы балаң болды, ең бастысы дер кезінде алып келгенің, – деп, Бекет Ата тоқтау салады да, Махамбетке қарап: – Неше жасыңда өздігіңмен атқа отырдың? – дейді. – Төрт жасымда үзеңгі тарттым, бір жылдан кейін құлын-тайға бас үйрете бастадым... Осы жауапты естіген Бекет әулие көзін тарс жұмып, алға артқа теңселіп отырып: – Екінші мүшеліңде хан Ордасына еркін кіресің, бір бөлек елді басқарасың. Әділетсіздікке төзбейсің, ол маңдайыңа жазылған. Басыңа алғашқы пәле ханның өзінен емес, туыстары мен маңындағылардан болады. Арқалы ақындық қонғалы тұр, халық әр сөзіңді жатқа айтатын болады. Отызыңнан асқанда Ордадан кетесің, ханнан аулақ қонып, қару алып, шабысқа да барасың. Даудың басы жер мен әділетсіздіктен басталады, көп қан төгіледі, ақ патшаның өзі араласады. Ең жақын жолдасың сен үшін басын оққа байлайды. Одан айырылғаннан кейін ханмен, оның айналасымен тартысқа барғанның жөн еместігін біле тұра ат сабылтып сарттарға барасың, олар көмек бермейді, осыдан кейін елге оралмағаның дұрыс. Өкімет үшін ең қадірлі де қымбатты басың мен ақылдылығың болады... Еліңе сыйлы боласың, атағың тек жеті аталық емес, жүздеген жылдарға жайылады, кейінгі ұрпақ өзіңді мақтан тұтады. Ал енді маған қояр сұрағың бар ма, ұялма, іркілме, – деген Атаға: – Алдымды болжап бергеніңізге рақмет, Сіздей Әулиеге менің айтарым жоқ, – деп, қысқа ғана жауап қайтарады Махамбет. – Бірақ менің өзіңізбен бір байланысым болатын тәрізді, осыны қалай ойлайсыз? – Махамбетжан, енді тіпті кездеспейтін де шығармыз, мәңгілік емеспіз ғой... – деп, маңдайынан құшырлана иіскеп тұрып Өтеміске: – Махамбетіңді ержеткенше бетінен қақпай еркін өсіргейсің! – дейді де, неге екені белгісіз көңілі бұзылғандай күй кешіп бұрылып жүре береді.

*** – Ал, ағайын, тегіс жиналсаң, сөзіме құлақ сал, – деді басқарма. Өздерің білесіңдер, мен жұмысшы әкелем деп кеттім. Ақыры былай болды. Үкімет біздің Бұлғыртау ауданының тоғыз қалқозына елу төрт бала жіберген екен. Жер аяғы шалғай, мен барғанша ересектерін бөлісіп әкетіпті. Соның өзі жақсы болды. Жетісіп отырған ешкім жоқ, түгел кем-кетікпіз. Төрт-бес жұмысшы қосылғаннан азаматтың орны толмас деп, ең ұсағынан таңдап алдым. Жұрт дабырлап кетті. Басқарма мен есепші екеуі шүпірлеген бір арба бала әкелді дегенді мана, жұмыс басында естіген. Рас боп шықты. – Сабыр, ағайын, сабыр, – деді басқарма қолын көтеріп. – Менің әкелгенім алты-ақ бала. Бәріңе жетпейді. Және, қазір бауырыма салдым деп алып, ертең өгейсітіп жүрсек тағы қазақшылыққа жатпайды. Мүмкін, үкімет әлі де жіберер, сонда қалғаныңа тиеді. Әзір қолда барын құдай жолымен бөлем. Ай, бәйбіше, – деді содан соң дауыстап. – Тамағын ішіп болса балаларды алып шық. – Қазір, ақсақал, – деген дауыс естілді киіз үй ішінен, – Ал, былайырақ тұрындар, балаларға орын беріңдер, – деді басқарма. Жұрт жапырыла шегініп, есік алдың қоралай тұрды. Орталарын ашқанмен, кимелесіп, мүмкіндігінше алға шығуға тырысады. Бірі қызық көрмек, бірі үміт жетегінде. Ақыры басқарма әйелінің ақ шаршысы көрінді. Бірақ сыртқа шықпай, көтерме киіз есікті жамылған күйі бөгеле берді. – Жүріңдер, айналайындар, бері жүріңдер. Аппақ қаздың бауырынан тұрған сары үрпек балапандай, сап-сары шашты сап-сары бала көрінді. Жұрттың дабыры пышақ кескендей тыйылды. Артынша бірінің соңынан бірі тізіліп, қара шашты, қоңыр шашты, жирен шашты балалар өріп шыға бастады. Күнге көздері шағылысты ма, әлде жадау киінген жат топтан именді ме, бәрі есік алдыңда ұйлығып қалды.

*** – Ал, ағайын, тегіс жиналсаң, сөзіме құлақ сал, – деді басқарма. Өздерің білесіңдер, мен жұмысшы әкелем деп кеттім. Ақыры былай болды. Үкімет біздің Бұлғыртау ауданының тоғыз қалқозына елу төрт бала жіберген екен. Жер аяғы шалғай, мен барғанша ересектерін бөлісіп әкетіпті. Соның өзі жақсы болды. Жетісіп отырған ешкім жоқ, түгел кем-кетікпіз. Төрт-бес жұмысшы қосылғаннан азаматтың орны толмас деп, ең ұсағынан таңдап алдым. Жұрт дабырлап кетті. Басқарма мен есепші екеуі шүпірлеген бір арба бала әкелді дегенді мана, жұмыс басында естіген. Рас боп шықты. – Сабыр, ағайын, сабыр, – деді басқарма қолын көтеріп. – Менің әкелгенім алты-ақ бала. Бәріңе жетпейді. Және, қазір бауырыма салдым деп алып, ертең өгейсітіп жүрсек тағы қазақшылыққа жатпайды. Мүмкін, үкімет әлі де жіберер, сонда қалғаныңа тиеді. Әзір қолда барын құдай жолымен бөлем. Ай, бәйбіше, – деді содан соң дауыстап. – Тамағын ішіп болса балаларды алып шық. – Қазір, ақсақал, – деген дауыс естілді киіз үй ішінен, – Ал, былайырақ тұрындар, балаларға орын беріңдер, – деді басқарма. Жұрт жапырыла шегініп, есік алдың қоралай тұрды. Орталарын ашқанмен, кимелесіп, мүмкіндігінше алға шығуға тырысады. Бірі қызық көрмек, бірі үміт жетегінде. Ақыры басқарма әйелінің ақ шаршысы көрінді. Бірақ сыртқа шықпай, көтерме киіз есікті жамылған күйі бөгеле берді. – Жүріңдер, айналайындар, бері жүріңдер. Аппақ қаздың бауырынан тұрған сары үрпек балапандай, сап-сары шашты сап-сары бала көрінді. Жұрттың дабыры пышақ кескендей тыйылды. Артынша бірінің соңынан бірі тізіліп, қара шашты, қоңыр шашты, жирен шашты балалар өріп шыға бастады. Күнге көздері шағылысты ма, әлде жадау киінген жат топтан именді ме, бәрі есік алдыңда ұйлығып қалды.

– Ал, ағайын, тегіс жиналсаң, сөзіме құлақ сал, – деді басқарма. Өздерің білесіңдер, мен жұмысшы әкелем деп кеттім. Ақыры былай болды. Үкімет біздің Бұлғыртау ауданының тоғыз қалқозына елу төрт бала жіберген екен. Жер аяғы шалғай, мен барғанша ересектерін бөлісіп әкетіпті. Соның өзі жақсы болды. Жетісіп отырған ешкім жоқ, түгел кем-кетікпіз. Төрт-бес жұмысшы қосылғаннан азаматтың орны толмас деп, ең ұсағынан таңдап алдым. Жұрт дабырлап кетті. Басқарма мен есепші екеуі шүпірлеген бір арба бала әкелді дегенді мана, жұмыс басында естіген. Рас боп шықты. – Сабыр, ағайын, сабыр, – деді басқарма қолын көтеріп. – Менің әкелгенім алты-ақ бала. Бәріңе жетпейді. Және, қазір бауырыма салдым деп алып, ертең өгейсітіп жүрсек тағы қазақшылыққа жатпайды. Мүмкін, үкімет әлі де жіберер, сонда қалғаныңа тиеді. Әзір қолда барын құдай жолымен бөлем. Ай, бәйбіше, – деді содан соң дауыстап. – Тамағын ішіп болса балаларды алып шық. – Қазір, ақсақал, – деген дауыс естілді киіз үй ішінен, – Ал, былайырақ тұрындар, балаларға орын беріңдер, – деді басқарма. Жұрт жапырыла шегініп, есік алдың қоралай тұрды. Орталарын ашқанмен, кимелесіп, мүмкіндігінше алға шығуға тырысады. Бірі қызық көрмек, бірі үміт жетегінде. Ақыры басқарма әйелінің ақ шаршысы көрінді. Бірақ сыртқа шықпай, көтерме киіз есікті жамылған күйі бөгеле берді. – Жүріңдер, айналайындар, бері жүріңдер. Аппақ қаздың бауырынан тұрған сары үрпек балапандай, сап-сары шашты сап-сары бала көрінді. Жұрттың дабыры пышақ кескендей тыйылды. Артынша бірінің соңынан бірі тізіліп, қара шашты, қоңыр шашты, жирен шашты балалар өріп шыға бастады. Күнге көздері шағылысты ма, әлде жадау киінген жат топтан именді ме, бәрі есік алдыңда ұйлығып қалды.

– Ал, ағайын, тегіс жиналсаң, сөзіме құлақ сал, – деді басқарма. Өздерің білесіңдер, мен жұмысшы әкелем деп кеттім. Ақыры былай болды. Үкімет біздің Бұлғыртау ауданының тоғыз қалқозына елу төрт бала жіберген екен. Жер аяғы шалғай, мен барғанша ересектерін бөлісіп әкетіпті. Соның өзі жақсы болды. Жетісіп отырған ешкім жоқ, түгел кем-кетікпіз. Төрт-бес жұмысшы қосылғаннан азаматтың орны толмас деп, ең ұсағынан таңдап алдым. Жұрт дабырлап кетті. Басқарма мен есепші екеуі шүпірлеген бір арба бала әкелді дегенді мана, жұмыс басында естіген. Рас боп шықты. – Сабыр, ағайын, сабыр, – деді басқарма қолын көтеріп. – Менің әкелгенім алты-ақ бала. Бәріңе жетпейді. Және, қазір бауырыма салдым деп алып, ертең өгейсітіп жүрсек тағы қазақшылыққа жатпайды. Мүмкін, үкімет әлі де жіберер, сонда қалғаныңа тиеді. Әзір қолда барын құдай жолымен бөлем. Ай, бәйбіше, – деді содан соң дауыстап. – Тамағын ішіп болса балаларды алып шық. – Қазір, ақсақал, – деген дауыс естілді киіз үй ішінен, – Ал, былайырақ тұрындар, балаларға орын беріңдер, – деді басқарма. Жұрт жапырыла шегініп, есік алдың қоралай тұрды. Орталарын ашқанмен, кимелесіп, мүмкіндігінше алға шығуға тырысады. Бірі қызық көрмек, бірі үміт жетегінде. Ақыры басқарма әйелінің ақ шаршысы көрінді. Бірақ сыртқа шықпай, көтерме киіз есікті жамылған күйі бөгеле берді. – Жүріңдер, айналайындар, бері жүріңдер. Аппақ қаздың бауырынан тұрған сары үрпек балапандай, сап-сары шашты сап-сары бала көрінді. Жұрттың дабыры пышақ кескендей тыйылды. Артынша бірінің соңынан бірі тізіліп, қара шашты, қоңыр шашты, жирен шашты балалар өріп шыға бастады. Күнге көздері шағылысты ма, әлде жадау киінген жат топтан именді ме, бәрі есік алдыңда ұйлығып қалды.

– Ал, ағайын, тегіс жиналсаң, сөзіме құлақ сал, – деді басқарма. Өздерің білесіңдер, мен жұмысшы әкелем деп кеттім. Ақыры былай болды. Үкімет біздің Бұлғыртау ауданының тоғыз қалқозына елу төрт бала жіберген екен. Жер аяғы шалғай, мен барғанша ересектерін бөлісіп әкетіпті. Соның өзі жақсы болды. Жетісіп отырған ешкім жоқ, түгел кем-кетікпіз. Төрт-бес жұмысшы қосылғаннан азаматтың орны толмас деп, ең ұсағынан таңдап алдым. Жұрт дабырлап кетті. Басқарма мен есепші екеуі шүпірлеген бір арба бала әкелді дегенді мана, жұмыс басында естіген. Рас боп шықты. – Сабыр, ағайын, сабыр, – деді басқарма қолын көтеріп. – Менің әкелгенім алты-ақ бала. Бәріңе жетпейді. Және, қазір бауырыма салдым деп алып, ертең өгейсітіп жүрсек тағы қазақшылыққа жатпайды. Мүмкін, үкімет әлі де жіберер, сонда қалғаныңа тиеді. Әзір қолда барын құдай жолымен бөлем. Ай, бәйбіше, – деді содан соң дауыстап. – Тамағын ішіп болса балаларды алып шық. – Қазір, ақсақал, – деген дауыс естілді киіз үй ішінен, – Ал, былайырақ тұрындар, балаларға орын беріңдер, – деді басқарма. Жұрт жапырыла шегініп, есік алдың қоралай тұрды. Орталарын ашқанмен, кимелесіп, мүмкіндігінше алға шығуға тырысады. Бірі қызық көрмек, бірі үміт жетегінде. Ақыры басқарма әйелінің ақ шаршысы көрінді. Бірақ сыртқа шықпай, көтерме киіз есікті жамылған күйі бөгеле берді. – Жүріңдер, айналайындар, бері жүріңдер. Аппақ қаздың бауырынан тұрған сары үрпек балапандай, сап-сары шашты сап-сары бала көрінді. Жұрттың дабыры пышақ кескендей тыйылды. Артынша бірінің соңынан бірі тізіліп, қара шашты, қоңыр шашты, жирен шашты балалар өріп шыға бастады. Күнге көздері шағылысты ма, әлде жадау киінген жат топтан именді ме, бәрі есік алдыңда ұйлығып қалды.

Дермене – асыл шөп, жусанның бір түрі. Биіктігі 50 сантиметрге дейін өсетін жартылай бұталы, көпжылдық өсімдік. Көпсабақты, балауса кезінде сабақтары түкті әрі сарғылт жасыл болады. Өсе келе, сабағы тыңайып қатаяды. Түксіз қызғылт сары түске енеді. Тамыры жуан, тармақтанған, сүректі. Дермененің төменгі жапырақтары сағақты. Ұзындығы 2,5-4 сантиметрдей және тілімденген. Жоғары бөлігіндегі жапырақтары бүтін, айыл пішінді, қысқа. Дермене Қазақстанның шөлді өңірлерінде өседі. Орта Азияда, Тәжікстанда көп кездеседі. Дермененің ел ішінде бірнеше атауы бар. Мысалы, дәрмене, дермене жусан. Дермене улы өсімдіктер қатарына жатады. Әсіресе, гүл жармай тұрғанда, жапырақтарында улы зат сантонин пайда болады. Сол себепті одан жасалған дәріні дәрігердің кеңесінсіз пайдалануға болмайды. Дәрілік шикізат ретінде тамырымен есепсіз жұлынғандықтан, бүгінде қатары қатты сиреген. Бұл шөп жайлы ел аузында аңыз бар: «Ертеде елді ағайынды қос жігіт басқарыпты. Мамыражай бір күні сырттан жау тиіп, хандықты басып алады. Биліктен айырылған ағайындының бірі елден кетеді де, екіншісі осы жерде көптің бірі болып қалады. Арада жылдар өтеді. Жатжұрттық басқыншы хан дүниеден өтеді. Тұрғылықты халық қайтадан байырғы қалпына оралады. Ағайынды жігіттің үлкені елден кеткен бауырын іздеуге кіріседі. Жан-жаққа хабаршы жібереді. Ауыл-ауылға сұрау салады. Дүниенің төрт бұрышын шарлап жүргенде, інісінің дерегі шығады. Хабар жеткенімен, кері оралуға намыстанған бауыры жатжұрттық болып қала беруді таңдайды. Мұны түсінген ағасы ақ шүберекке кепкен дерменені түйіп, сәлемшілерден беріп жіберіпті. Орамалдың түйінін жазып, дермененің хош иісін емірене иіскеген жігіт ағыл-тегіл жыласа керек. Содан кейін көп ұзамай, атамекенге оралыпты».

Дермене – асыл шөп, жусанның бір түрі. Биіктігі 50 сантиметрге дейін өсетін жартылай бұталы, көпжылдық өсімдік. Көпсабақты, балауса кезінде сабақтары түкті әрі сарғылт жасыл болады. Өсе келе, сабағы тыңайып қатаяды. Түксіз қызғылт сары түске енеді. Тамыры жуан, тармақтанған, сүректі. Дермененің төменгі жапырақтары сағақты. Ұзындығы 2,5-4 сантиметрдей және тілімденген. Жоғары бөлігіндегі жапырақтары бүтін, айыл пішінді, қысқа. Дермене Қазақстанның шөлді өңірлерінде өседі. Орта Азияда, Тәжікстанда көп кездеседі. Дермененің ел ішінде бірнеше атауы бар. Мысалы, дәрмене, дермене жусан. Дермене улы өсімдіктер қатарына жатады. Әсіресе, гүл жармай тұрғанда, жапырақтарында улы зат сантонин пайда болады. Сол себепті одан жасалған дәріні дәрігердің кеңесінсіз пайдалануға болмайды. Дәрілік шикізат ретінде тамырымен есепсіз жұлынғандықтан, бүгінде қатары қатты сиреген. Бұл шөп жайлы ел аузында аңыз бар: «Ертеде елді ағайынды қос жігіт басқарыпты. Мамыражай бір күні сырттан жау тиіп, хандықты басып алады. Биліктен айырылған ағайындының бірі елден кетеді де, екіншісі осы жерде көптің бірі болып қалады. Арада жылдар өтеді. Жатжұрттық басқыншы хан дүниеден өтеді. Тұрғылықты халық қайтадан байырғы қалпына оралады. Ағайынды жігіттің үлкені елден кеткен бауырын іздеуге кіріседі. Жан-жаққа хабаршы жібереді. Ауыл-ауылға сұрау салады. Дүниенің төрт бұрышын шарлап жүргенде, інісінің дерегі шығады. Хабар жеткенімен, кері оралуға намыстанған бауыры жатжұрттық болып қала беруді таңдайды. Мұны түсінген ағасы ақ шүберекке кепкен дерменені түйіп, сәлемшілерден беріп жіберіпті. Орамалдың түйінін жазып, дермененің хош иісін емірене иіскеген жігіт ағыл-тегіл жыласа керек. Содан кейін көп ұзамай, атамекенге оралыпты».

Дермене – асыл шөп, жусанның бір түрі. Биіктігі 50 сантиметрге дейін өсетін жартылай бұталы, көпжылдық өсімдік. Көпсабақты, балауса кезінде сабақтары түкті әрі сарғылт жасыл болады. Өсе келе, сабағы тыңайып қатаяды. Түксіз қызғылт сары түске енеді. Тамыры жуан, тармақтанған, сүректі. Дермененің төменгі жапырақтары сағақты. Ұзындығы 2,5-4 сантиметрдей және тілімденген. Жоғары бөлігіндегі жапырақтары бүтін, айыл пішінді, қысқа. Дермене Қазақстанның шөлді өңірлерінде өседі. Орта Азияда, Тәжікстанда көп кездеседі. Дермененің ел ішінде бірнеше атауы бар. Мысалы, дәрмене, дермене жусан. Дермене улы өсімдіктер қатарына жатады. Әсіресе, гүл жармай тұрғанда, жапырақтарында улы зат сантонин пайда болады. Сол себепті одан жасалған дәріні дәрігердің кеңесінсіз пайдалануға болмайды. Дәрілік шикізат ретінде тамырымен есепсіз жұлынғандықтан, бүгінде қатары қатты сиреген. Бұл шөп жайлы ел аузында аңыз бар: «Ертеде елді ағайынды қос жігіт басқарыпты. Мамыражай бір күні сырттан жау тиіп, хандықты басып алады. Биліктен айырылған ағайындының бірі елден кетеді де, екіншісі осы жерде көптің бірі болып қалады. Арада жылдар өтеді. Жатжұрттық басқыншы хан дүниеден өтеді. Тұрғылықты халық қайтадан байырғы қалпына оралады. Ағайынды жігіттің үлкені елден кеткен бауырын іздеуге кіріседі. Жан-жаққа хабаршы жібереді. Ауыл-ауылға сұрау салады. Дүниенің төрт бұрышын шарлап жүргенде, інісінің дерегі шығады. Хабар жеткенімен, кері оралуға намыстанған бауыры жатжұрттық болып қала беруді таңдайды. Мұны түсінген ағасы ақ шүберекке кепкен дерменені түйіп, сәлемшілерден беріп жіберіпті. Орамалдың түйінін жазып, дермененің хош иісін емірене иіскеген жігіт ағыл-тегіл жыласа керек. Содан кейін көп ұзамай, атамекенге оралыпты».

Дермене – асыл шөп, жусанның бір түрі. Биіктігі 50 сантиметрге дейін өсетін жартылай бұталы, көпжылдық өсімдік. Көпсабақты, балауса кезінде сабақтары түкті әрі сарғылт жасыл болады. Өсе келе, сабағы тыңайып қатаяды. Түксіз қызғылт сары түске енеді. Тамыры жуан, тармақтанған, сүректі. Дермененің төменгі жапырақтары сағақты. Ұзындығы 2,5-4 сантиметрдей және тілімденген. Жоғары бөлігіндегі жапырақтары бүтін, айыл пішінді, қысқа. Дермене Қазақстанның шөлді өңірлерінде өседі. Орта Азияда, Тәжікстанда көп кездеседі. Дермененің ел ішінде бірнеше атауы бар. Мысалы, дәрмене, дермене жусан. Дермене улы өсімдіктер қатарына жатады. Әсіресе, гүл жармай тұрғанда, жапырақтарында улы зат сантонин пайда болады. Сол себепті одан жасалған дәріні дәрігердің кеңесінсіз пайдалануға болмайды. Дәрілік шикізат ретінде тамырымен есепсіз жұлынғандықтан, бүгінде қатары қатты сиреген. Бұл шөп жайлы ел аузында аңыз бар: «Ертеде елді ағайынды қос жігіт басқарыпты. Мамыражай бір күні сырттан жау тиіп, хандықты басып алады. Биліктен айырылған ағайындының бірі елден кетеді де, екіншісі осы жерде көптің бірі болып қалады. Арада жылдар өтеді. Жатжұрттық басқыншы хан дүниеден өтеді. Тұрғылықты халық қайтадан байырғы қалпына оралады. Ағайынды жігіттің үлкені елден кеткен бауырын іздеуге кіріседі. Жан-жаққа хабаршы жібереді. Ауыл-ауылға сұрау салады. Дүниенің төрт бұрышын шарлап жүргенде, інісінің дерегі шығады. Хабар жеткенімен, кері оралуға намыстанған бауыры жатжұрттық болып қала беруді таңдайды. Мұны түсінген ағасы ақ шүберекке кепкен дерменені түйіп, сәлемшілерден беріп жіберіпті. Орамалдың түйінін жазып, дермененің хош иісін емірене иіскеген жігіт ағыл-тегіл жыласа керек. Содан кейін көп ұзамай, атамекенге оралыпты».

Дермене – асыл шөп, жусанның бір түрі. Биіктігі 50 сантиметрге дейін өсетін жартылай бұталы, көпжылдық өсімдік. Көпсабақты, балауса кезінде сабақтары түкті әрі сарғылт жасыл болады. Өсе келе, сабағы тыңайып қатаяды. Түксіз қызғылт сары түске енеді. Тамыры жуан, тармақтанған, сүректі. Дермененің төменгі жапырақтары сағақты. Ұзындығы 2,5-4 сантиметрдей және тілімденген. Жоғары бөлігіндегі жапырақтары бүтін, айыл пішінді, қысқа. Дермене Қазақстанның шөлді өңірлерінде өседі. Орта Азияда, Тәжікстанда көп кездеседі. Дермененің ел ішінде бірнеше атауы бар. Мысалы, дәрмене, дермене жусан. Дермене улы өсімдіктер қатарына жатады. Әсіресе, гүл жармай тұрғанда, жапырақтарында улы зат сантонин пайда болады. Сол себепті одан жасалған дәріні дәрігердің кеңесінсіз пайдалануға болмайды. Дәрілік шикізат ретінде тамырымен есепсіз жұлынғандықтан, бүгінде қатары қатты сиреген. Бұл шөп жайлы ел аузында аңыз бар: «Ертеде елді ағайынды қос жігіт басқарыпты. Мамыражай бір күні сырттан жау тиіп, хандықты басып алады. Биліктен айырылған ағайындының бірі елден кетеді де, екіншісі осы жерде көптің бірі болып қалады. Арада жылдар өтеді. Жатжұрттық басқыншы хан дүниеден өтеді. Тұрғылықты халық қайтадан байырғы қалпына оралады. Ағайынды жігіттің үлкені елден кеткен бауырын іздеуге кіріседі. Жан-жаққа хабаршы жібереді. Ауыл-ауылға сұрау салады. Дүниенің төрт бұрышын шарлап жүргенде, інісінің дерегі шығады. Хабар жеткенімен, кері оралуға намыстанған бауыры жатжұрттық болып қала беруді таңдайды. Мұны түсінген ағасы ақ шүберекке кепкен дерменені түйіп, сәлемшілерден беріп жіберіпті. Орамалдың түйінін жазып, дермененің хош иісін емірене иіскеген жігіт ағыл-тегіл жыласа керек. Содан кейін көп ұзамай, атамекенге оралыпты».

Дәрілік өсімдіктердің бірі – жалбыз. Ол – хош иісті, көп жылдық шөптесін өсімдік. Солтүстік қоңыржай ендікте көп тараған. Қазақстанда жалбыздың тоғыз түрі өседі. Сабағы тік, жапырақтары қарама-қарсы орналасқан. Оның дала жалбызы, су жалбызы, бұйра жалбыз, кермек немесе бұрыш жалбыз секілді маңызды түрлері бар. Дала жалбызы суармалы жерлерде, өзен, көл, бұлақ маңында, шалғындықтар мен тоғайларда, арық бойында өседі. Оны сабынның иісін жақсарту үшін пайдаланады, дәрілік те маңызы бар. Ал кермек жалбыздың жапырағы мен гүл шоғынан жалбыз эфир майы алынады. Бұл майдың негізгі құрам бөлігі – ментол. Ментол парфюмерия, косметика, кондитер, тамақ өнеркәсібінде, сондай-ақ тіс порошогі мен пастасын жасауда пайдаланылады. Жүрек тамыр жүйесі ауруларына қарсы қолданылатын дәрі валидол осы ментолдан алынады. Биіктігі – 80-100 см, сабағы төрт қырлы күрең күлгін түсті. Жапырағы ұзынша, жұмыртқа пішінді, қысқа сағақты, тақтасының жиектері ара тісті иректелген жай жапырақты. Жапырағын саусақпен уқалағанда, жағымды иіс шығады. Себебі жапырағында 5% эфир майы болады. Маусым мен тамыз айларында гүлдейді. Жалбыздың емдік қасиеті ертеден мәлім. Оны халық мың да бір ауруға ем дейді. «Жалбызды жерде жан қалады, ерменді жерде ер өлмейді» деген мәтел бұл өсімдіктің осындай қасиетіне байланысты айтылған болса керек. Жалбыздың құрамында адам ағзасына пайдалы заттар мол. Оның екі қасығын араластырып, күніне бір шай қасықтан үш рет екі ай бойы ішсе, жүрек ауруының бәріне ем. Сондай-ақ оны бүйрек пен бүйрек түбекшесі, бауыр жолының қабынуына қарсы қолданады. Жалбыз ұнтағының осы мөлшерін бал орнына сары майға араластырып жоғарыдағыдай ретпен қабылдаса, демікпе сырқатын жазып, өкпенің тыныс алу жолдарын тазартады. Булығып жөтелгенді басып, қарлыққан дауысты ашады.

Дәрілік өсімдіктердің бірі – жалбыз. Ол – хош иісті, көп жылдық шөптесін өсімдік. Солтүстік қоңыржай ендікте көп тараған. Қазақстанда жалбыздың тоғыз түрі өседі. Сабағы тік, жапырақтары қарама-қарсы орналасқан. Оның дала жалбызы, су жалбызы, бұйра жалбыз, кермек немесе бұрыш жалбыз секілді маңызды түрлері бар. Дала жалбызы суармалы жерлерде, өзен, көл, бұлақ маңында, шалғындықтар мен тоғайларда, арық бойында өседі. Оны сабынның иісін жақсарту үшін пайдаланады, дәрілік те маңызы бар. Ал кермек жалбыздың жапырағы мен гүл шоғынан жалбыз эфир майы алынады. Бұл майдың негізгі құрам бөлігі – ментол. Ментол парфюмерия, косметика, кондитер, тамақ өнеркәсібінде, сондай-ақ тіс порошогі мен пастасын жасауда пайдаланылады. Жүрек тамыр жүйесі ауруларына қарсы қолданылатын дәрі валидол осы ментолдан алынады. Биіктігі – 80-100 см, сабағы төрт қырлы күрең күлгін түсті. Жапырағы ұзынша, жұмыртқа пішінді, қысқа сағақты, тақтасының жиектері ара тісті иректелген жай жапырақты. Жапырағын саусақпен уқалағанда, жағымды иіс шығады. Себебі жапырағында 5% эфир майы болады. Маусым мен тамыз айларында гүлдейді. Жалбыздың емдік қасиеті ертеден мәлім. Оны халық мың да бір ауруға ем дейді. «Жалбызды жерде жан қалады, ерменді жерде ер өлмейді» деген мәтел бұл өсімдіктің осындай қасиетіне байланысты айтылған болса керек. Жалбыздың құрамында адам ағзасына пайдалы заттар мол. Оның екі қасығын араластырып, күніне бір шай қасықтан үш рет екі ай бойы ішсе, жүрек ауруының бәріне ем. Сондай-ақ оны бүйрек пен бүйрек түбекшесі, бауыр жолының қабынуына қарсы қолданады. Жалбыз ұнтағының осы мөлшерін бал орнына сары майға араластырып жоғарыдағыдай ретпен қабылдаса, демікпе сырқатын жазып, өкпенің тыныс алу жолдарын тазартады. Булығып жөтелгенді басып, қарлыққан дауысты ашады.

Қатты жаңбыр жауып, шағылысқа түскен бұғылардың бойындағы жағымсыз иістен тазаратын қарашаның алғашқы он күндігі «Бұғының мойын жуары» атанған. Қараша – аспан түнерген, жер бауырлап дымқыл тұман түсетін, зілмауыр бұлттар көшетін, қара суық айы. Қараша – күн қысқаратын, ашық шуақты күндер сирейтін, қар кейде жауып, кейде еріп, түнге қарай тоң қататын, жылдың іңірі, қыстың босағасы. Бұл айдағы қара жерге қар түспей тұрып соғатын өткір салқын желді – «қара суық» деген. Қарашадағы құстардың жылы жаққа бастар уақыты – «Сүмбіленің тууы» амалы. Бұл, солтүстікке қар түсіп, күн суытатын «Қараша қаздың қайтуы» амалымен ұласады. Қарашаның 15-і мен 21-інің аралығындағы алты күнінде қыстың алты айын болжаған ерекше ырым да бар. Бұл айдың 17-і мен 18-і күндерінің өз амалы бар. Қарашадағы құбылыстарға байланысты: маса ұшырасса, қыс жылы, күн күркіресе, қаһарлы, ай тұтылса, қыс суық, ай шалқалап туса, қар қалың түсіп, қаһарлы қыс ұзаққа созылар, ағаш бұтағын қырау басса, ертеңіне қар жауар, шөпке қырау қонса, жаңбыр жауар, қар ерте түссе, көктем ерте найзағай жарқылдаса, келер жаз жаңбырлы болар, кемпірқосақ көрінсе, қыс қатты, көктем жаңбырлы болғанымен, жаз ыссы қуаңшылық болар деген болжам бар. Қарашаның бірінші он күнінде тоң қатып, салқын жел тұрса, қаңтарға дейін қар жаумас, жапырақтар түспесе, қар ұзақ жатпас, күн ашық болса, қыс жылы, бұлт жиі үйірілсе, желтоқсанның ортасында қатты аяз тұрмақ. Ал екіншісінде тұман тез тараса, күн жылынар, қар жауса, қыс қаһарлы, бұлтты және желді келсе, қаңтардың басында қар көп жауар. Үшінші он күнінде қар аралас жаңбыр жауса, желтоқсан жылы болар, айдың соңғы күні қандай болса, қыс бойы сондай болар, құдық суы көтерілсе, аяз болар. Халықта қыс алғашқы қардан 40 күннен соң түсер деген бар.

Қатты жаңбыр жауып, шағылысқа түскен бұғылардың бойындағы жағымсыз иістен тазаратын қарашаның алғашқы он күндігі «Бұғының мойын жуары» атанған. Қараша – аспан түнерген, жер бауырлап дымқыл тұман түсетін, зілмауыр бұлттар көшетін, қара суық айы. Қараша – күн қысқаратын, ашық шуақты күндер сирейтін, қар кейде жауып, кейде еріп, түнге қарай тоң қататын, жылдың іңірі, қыстың босағасы. Бұл айдағы қара жерге қар түспей тұрып соғатын өткір салқын желді – «қара суық» деген. Қарашадағы құстардың жылы жаққа бастар уақыты – «Сүмбіленің тууы» амалы. Бұл, солтүстікке қар түсіп, күн суытатын «Қараша қаздың қайтуы» амалымен ұласады. Қарашаның 15-і мен 21-інің аралығындағы алты күнінде қыстың алты айын болжаған ерекше ырым да бар. Бұл айдың 17-і мен 18-і күндерінің өз амалы бар. Қарашадағы құбылыстарға байланысты: маса ұшырасса, қыс жылы, күн күркіресе, қаһарлы, ай тұтылса, қыс суық, ай шалқалап туса, қар қалың түсіп, қаһарлы қыс ұзаққа созылар, ағаш бұтағын қырау басса, ертеңіне қар жауар, шөпке қырау қонса, жаңбыр жауар, қар ерте түссе, көктем ерте найзағай жарқылдаса, келер жаз жаңбырлы болар, кемпірқосақ көрінсе, қыс қатты, көктем жаңбырлы болғанымен, жаз ыссы қуаңшылық болар деген болжам бар. Қарашаның бірінші он күнінде тоң қатып, салқын жел тұрса, қаңтарға дейін қар жаумас, жапырақтар түспесе, қар ұзақ жатпас, күн ашық болса, қыс жылы, бұлт жиі үйірілсе, желтоқсанның ортасында қатты аяз тұрмақ. Ал екіншісінде тұман тез тараса, күн жылынар, қар жауса, қыс қаһарлы, бұлтты және желді келсе, қаңтардың басында қар көп жауар. Үшінші он күнінде қар аралас жаңбыр жауса, желтоқсан жылы болар, айдың соңғы күні қандай болса, қыс бойы сондай болар, құдық суы көтерілсе, аяз болар. Халықта қыс алғашқы қардан 40 күннен соң түсер деген бар.

Қатты жаңбыр жауып, шағылысқа түскен бұғылардың бойындағы жағымсыз иістен тазаратын қарашаның алғашқы он күндігі «Бұғының мойын жуары» атанған. Қараша – аспан түнерген, жер бауырлап дымқыл тұман түсетін, зілмауыр бұлттар көшетін, қара суық айы. Қараша – күн қысқаратын, ашық шуақты күндер сирейтін, қар кейде жауып, кейде еріп, түнге қарай тоң қататын, жылдың іңірі, қыстың босағасы. Бұл айдағы қара жерге қар түспей тұрып соғатын өткір салқын желді – «қара суық» деген. Қарашадағы құстардың жылы жаққа бастар уақыты – «Сүмбіленің тууы» амалы. Бұл, солтүстікке қар түсіп, күн суытатын «Қараша қаздың қайтуы» амалымен ұласады. Қарашаның 15-і мен 21-інің аралығындағы алты күнінде қыстың алты айын болжаған ерекше ырым да бар. Бұл айдың 17-і мен 18-і күндерінің өз амалы бар. Қарашадағы құбылыстарға байланысты: маса ұшырасса, қыс жылы, күн күркіресе, қаһарлы, ай тұтылса, қыс суық, ай шалқалап туса, қар қалың түсіп, қаһарлы қыс ұзаққа созылар, ағаш бұтағын қырау басса, ертеңіне қар жауар, шөпке қырау қонса, жаңбыр жауар, қар ерте түссе, көктем ерте найзағай жарқылдаса, келер жаз жаңбырлы болар, кемпірқосақ көрінсе, қыс қатты, көктем жаңбырлы болғанымен, жаз ыссы қуаңшылық болар деген болжам бар. Қарашаның бірінші он күнінде тоң қатып, салқын жел тұрса, қаңтарға дейін қар жаумас, жапырақтар түспесе, қар ұзақ жатпас, күн ашық болса, қыс жылы, бұлт жиі үйірілсе, желтоқсанның ортасында қатты аяз тұрмақ. Ал екіншісінде тұман тез тараса, күн жылынар, қар жауса, қыс қаһарлы, бұлтты және желді келсе, қаңтардың басында қар көп жауар. Үшінші он күнінде қар аралас жаңбыр жауса, желтоқсан жылы болар, айдың соңғы күні қандай болса, қыс бойы сондай болар, құдық суы көтерілсе, аяз болар. Халықта қыс алғашқы қардан 40 күннен соң түсер деген бар.

Қатты жаңбыр жауып, шағылысқа түскен бұғылардың бойындағы жағымсыз иістен тазаратын қарашаның алғашқы он күндігі «Бұғының мойын жуары» атанған. Қараша – аспан түнерген, жер бауырлап дымқыл тұман түсетін, зілмауыр бұлттар көшетін, қара суық айы. Қараша – күн қысқаратын, ашық шуақты күндер сирейтін, қар кейде жауып, кейде еріп, түнге қарай тоң қататын, жылдың іңірі, қыстың босағасы. Бұл айдағы қара жерге қар түспей тұрып соғатын өткір салқын желді – «қара суық» деген. Қарашадағы құстардың жылы жаққа бастар уақыты – «Сүмбіленің тууы» амалы. Бұл, солтүстікке қар түсіп, күн суытатын «Қараша қаздың қайтуы» амалымен ұласады. Қарашаның 15-і мен 21-інің аралығындағы алты күнінде қыстың алты айын болжаған ерекше ырым да бар. Бұл айдың 17-і мен 18-і күндерінің өз амалы бар. Қарашадағы құбылыстарға байланысты: маса ұшырасса, қыс жылы, күн күркіресе, қаһарлы, ай тұтылса, қыс суық, ай шалқалап туса, қар қалың түсіп, қаһарлы қыс ұзаққа созылар, ағаш бұтағын қырау басса, ертеңіне қар жауар, шөпке қырау қонса, жаңбыр жауар, қар ерте түссе, көктем ерте найзағай жарқылдаса, келер жаз жаңбырлы болар, кемпірқосақ көрінсе, қыс қатты, көктем жаңбырлы болғанымен, жаз ыссы қуаңшылық болар деген болжам бар. Қарашаның бірінші он күнінде тоң қатып, салқын жел тұрса, қаңтарға дейін қар жаумас, жапырақтар түспесе, қар ұзақ жатпас, күн ашық болса, қыс жылы, бұлт жиі үйірілсе, желтоқсанның ортасында қатты аяз тұрмақ. Ал екіншісінде тұман тез тараса, күн жылынар, қар жауса, қыс қаһарлы, бұлтты және желді келсе, қаңтардың басында қар көп жауар. Үшінші он күнінде қар аралас жаңбыр жауса, желтоқсан жылы болар, айдың соңғы күні қандай болса, қыс бойы сондай болар, құдық суы көтерілсе, аяз болар. Халықта қыс алғашқы қардан 40 күннен соң түсер деген бар.

Қатты жаңбыр жауып, шағылысқа түскен бұғылардың бойындағы жағымсыз иістен тазаратын қарашаның алғашқы он күндігі «Бұғының мойын жуары» атанған. Қараша – аспан түнерген, жер бауырлап дымқыл тұман түсетін, зілмауыр бұлттар көшетін, қара суық айы. Қараша – күн қысқаратын, ашық шуақты күндер сирейтін, қар кейде жауып, кейде еріп, түнге қарай тоң қататын, жылдың іңірі, қыстың босағасы. Бұл айдағы қара жерге қар түспей тұрып соғатын өткір салқын желді – «қара суық» деген. Қарашадағы құстардың жылы жаққа бастар уақыты – «Сүмбіленің тууы» амалы. Бұл, солтүстікке қар түсіп, күн суытатын «Қараша қаздың қайтуы» амалымен ұласады. Қарашаның 15-і мен 21-інің аралығындағы алты күнінде қыстың алты айын болжаған ерекше ырым да бар. Бұл айдың 17-і мен 18-і күндерінің өз амалы бар. Қарашадағы құбылыстарға байланысты: маса ұшырасса, қыс жылы, күн күркіресе, қаһарлы, ай тұтылса, қыс суық, ай шалқалап туса, қар қалың түсіп, қаһарлы қыс ұзаққа созылар, ағаш бұтағын қырау басса, ертеңіне қар жауар, шөпке қырау қонса, жаңбыр жауар, қар ерте түссе, көктем ерте найзағай жарқылдаса, келер жаз жаңбырлы болар, кемпірқосақ көрінсе, қыс қатты, көктем жаңбырлы болғанымен, жаз ыссы қуаңшылық болар деген болжам бар. Қарашаның бірінші он күнінде тоң қатып, салқын жел тұрса, қаңтарға дейін қар жаумас, жапырақтар түспесе, қар ұзақ жатпас, күн ашық болса, қыс жылы, бұлт жиі үйірілсе, желтоқсанның ортасында қатты аяз тұрмақ. Ал екіншісінде тұман тез тараса, күн жылынар, қар жауса, қыс қаһарлы, бұлтты және желді келсе, қаңтардың басында қар көп жауар. Үшінші он күнінде қар аралас жаңбыр жауса, желтоқсан жылы болар, айдың соңғы күні қандай болса, қыс бойы сондай болар, құдық суы көтерілсе, аяз болар. Халықта қыс алғашқы қардан 40 күннен соң түсер деген бар.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

1. Байырғы заманда жердің түкпір-түкпірінде тұратын адамдар бір-бірімен сауда байланысын жүргізген. Алғашында ол зәру заттармен айырбас ретінде жүзеге асқан. Мысалы, асыл тастар, алтын, күміс, тұз, шипалы өсімдіктер, мал, сәйгүлік аттар, қымбат бағалы аң терілері, қола мен темірден жасалған заттар, мата, азық-түлік және басқа да тауарлармен алмасқан. Кейіннен ақшаға сауда-саттық басталып, көптеген елдер мен қалаларды байланыстырған орталықтар – базар, жәрмеңке, сауда жолдары ашылды. 2. Жолдар бір-бірімен ұласып, Шығыс пен Батысқа, Оңтүстік пен Солтүстікке қарай жалғасып, көптеген жаңа аймақтарды қосты. Осылай б.з.б. II ғасырдың ортасында Еуропа мен Азияны біріктірген Ұлы Жібек жолы пайда болды.Ұлы Жібек жолы – Қытай мен Еуропа елдерінің арасын байланыстырған сауда жолы. Ұлы Жібек жолының кей тармақтары сол кезде-ақ іске қосылған. Негізінен, «лазурит жолы», «нефрит жолы» және «құндыз жолындағы» сауда қызып тұрды. «Лазурит жолы» – Мысыр, Иран, Вавилон елдеріне Памир тауларында өндірілген лазурит тасы тасымалданатын жол. Лазурит бұл елдерде өте кәделі саналып, аса жоғары бағаланған. «Нефрит жолымен» қытай патшалары мен бай-шонжарларына арналып жасалатын зергерлік әшекей бұйымдарға қажетті асыл да әдемі гауһар тас, нефрит Қашқардан Қытайға тасымалданған. «Құндыз жолымен» бағалы аң терілері әр елге таралған. Б.з.д. I мыңжылдықтың ортасында «дала жолы» іске қосылды. «Дала жолы» арқылы Қытай жібегі мен Иран кілемі жеткізіліп тұрды. 3. Ұлы Жібек жолы бүкіл адам ағзасын қоректендіруші қан жүйесіне ұқсас жұмыс істеді. Себебі ол бүкіл Еуропа мен Азия елдерінің бір-бірімен қарым-қатынас жасауына мүмкіндік туғызып, ондағы халықтарды біріктірді. «Ұлы Жібек жолы» ежелгі атау емес, ол 1877 жылы пайда болған. Оны қолданысқа енгізген белгілі неміс географы Фердинанд фон Рихттофен. Жолдың бұлай аталуына сауданың негізгі заты – Қытайдан шығарылатын жібек мата себеп болды. Сонау Еуропа мен Азияны біріктіріп жатқан бұл жол адамзатты ғажайып жетістіктерге жеткізді. Дамыған елдердің бір-бірімен сауда-саттықпен айналысуына, ғылым салаларының дамуына, діни және мәдени салт-дәстүрлерінің қалыптасуына ықпал етті. 4. Ұлы Жібек жолы ежелгі Қазақстан жерімен де өткен. Ең негізгі сауда жолы Тянь-Шань тау сілемдерімен, Сырдария, Талас, Шу, Іле аңғарлары аркылы Қытайға ұласқан, Жолдың ендігі бір бөлігі Яқсарт, Сейхун деп аталған Сырдария, Орал (Жайық) өзендерін жағалай ары қарай Қаратеңіз маңы, Византия мен Батыс Еуропа жерлеріне дейін созылып жатты. Негізгі күре тамырдан Орталық Қазақстан далаларына, Сарыарқа мен Ертіске, Алтай мен Моңғолияға карай тарамдалған жолдар өткен. Осындай жолдардың бойында Исфиджаб, Усбаникент, Отырар, Түркістан, Тараз, Сауран, Сығанақ, Сарайшық, Жаңакент сияқты ірі қалалар болған. Бұл қалалардың өркендеуіне Ұлы Жібек жолының тигізген әсері мол. 5. Жібек жолы арқылы тауарлармен қатар ортағасырлық өнер: сәулет, мәдениет, әуен мен би өнері, көркем қойылымдар да жан-жаққа таралған. Иран, соғды, түрік бишілері мен әртістері Қытай хореографиялық мәдениетіне зор үлес қосқан. Ұлы Жібек жолы бойымен дін өкілдері де өз уағыздарын шет елдерге таратқан. Бүкіл Орта Азия мен Шығыс Түркістан арқылы Үндістаннан, Қытай, Корей, Жапон халықтарына будда, ал Сирия, Иран, Арабия елдеріне христиан діндері енген.

*** – Ал, ағайын, тегіс жиналсаң, сөзіме құлақ сал, – деді басқарма. Өздерің білесіңдер, мен жұмысшы әкелем деп кеттім. Ақыры былай болды. Үкімет біздің Бұлғыртау ауданының тоғыз қалқозына елу төрт бала жіберген екен. Жер аяғы шалғай, мен барғанша ересектерін бөлісіп әкетіпті. Соның өзі жақсы болды. Жетісіп отырған ешкім жоқ, түгел кем-кетікпіз. Төрт-бес жұмысшы қосылғаннан азаматтың орны толмас деп, ең ұсағынан таңдап алдым. Жұрт дабырлап кетті. Басқарма мен есепші екеуі шүпірлеген бір арба бала әкелді дегенді мана, жұмыс басында естіген. Рас боп шықты. – Сабыр, ағайын, сабыр, – деді басқарма қолын көтеріп. – Менің әкелгенім алты-ақ бала. Бәріңе жетпейді. Және, қазір бауырыма салдым деп алып, ертең өгейсітіп жүрсек тағы қазақшылыққа жатпайды. Мүмкін, үкімет әлі де жіберер, сонда қалғаныңа тиеді. Әзір қолда барын құдай жолымен бөлем. Ай, бәйбіше, – деді содан соң дауыстап. – Тамағын ішіп болса балаларды алып шық. – Қазір, ақсақал, – деген дауыс естілді киіз үй ішінен, – Ал, былайырақ тұрындар, балаларға орын беріңдер, – деді басқарма. Жұрт жапырыла шегініп, есік алдың қоралай тұрды. Орталарын ашқанмен, кимелесіп, мүмкіндігінше алға шығуға тырысады. Бірі қызық көрмек, бірі үміт жетегінде. Ақыры басқарма әйелінің ақ шаршысы көрінді. Бірақ сыртқа шықпай, көтерме киіз есікті жамылған күйі бөгеле берді. – Жүріңдер, айналайындар, бері жүріңдер. Аппақ қаздың бауырынан тұрған сары үрпек балапандай, сап-сары шашты сап-сары бала көрінді. Жұрттың дабыры пышақ кескендей тыйылды. Артынша бірінің соңынан бірі тізіліп, қара шашты, қоңыр шашты, жирен шашты балалар өріп шыға бастады. Күнге көздері шағылысты ма, әлде жадау киінген жат топтан именді ме, бәрі есік алдыңда ұйлығып қалды.

ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне, Мирзоян жолдасқа, Қонысынан ауған қазақтар жөнінде Сталин жолдасқа жазған баяндау хатымның көшірмесін хабардар ету үшін осы хатпен бірге сізге жолдап отырмын. Қонысынан ауған қазақтарды орналастыру жөніндегі ұсыныстардың жобасын әзірлеу үшін РСФСР Халық комиссарлары Советінің жанынан құрылған комиссияның төрағасы ретінде мен бұл мәселемен жете танысып, қонысынан ауған қазақтарды ВКП(б) Орталық Комитеті тарапынан ерекше нұсқау болмайынша, Қазақстан мен көршілес өлкелерге түгел орналастыру екіталай екенін анықтадым. Сондай-ақ қонысынан ауған қазақтарды орталықтың көмегінсіз Қазақсатанның өз ішінде түпкілікті орналастыру Қазақстанның жалғыз өзі үшін, тегінде, қиын болмақ. Сіздің бұл мәселелерді таяу аралықта ВКП(б) Орталық Комитетінің алдына қоятыныңыз өзінен-өзі белгілі. Совет тарапынан да (атап айтқанд, РСФСР Халық Комиссарлары Советі тарапынан) қонысынан ауған қазақтарға көмек көрсету жөнінде дәл қазір дербес шаралар белгілеу ісімен белгілі бір дәрежеде шұғылдануға тура келеді. Осы мақсатпен мен ВКП(б) Орталық комитетіне осы баяндау хатты жаздым. Ондағы мақсат – бұл мәселеге басшы жолдастардың назарын жете аударып, Қазақстанға көмектесу. Сіз мені Қазақстанның ішкі істеріне қол сұққысы келеді деп ойлап қалмаңыз, мен қойып отырған мәселе тек Қазақстан тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге жалпымемлекеттік тұрғыдан да айрықша маңызды болғандықтан, бұл мәселе жөнінде ВКП(б) Орталық Комитетіне жазып отырмын. Сіз осы баяндау хатпен танысып, онда айтылған ой-пікірлерді ескереді деп үміт етемін. Коммунистік сәлеммен, Т.Рысқұлов ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Комитетіне (РГАСПИ), И.В.Сталиннің құпиясыздандырылған құжаттары, 558-қор, 1-тізбе, 65-іс,42-парақ.

1. Байырғы заманда жердің түкпір-түкпірінде тұратын адамдар бір-бірімен сауда байланысын жүргізген. Алғашында ол зәру заттармен айырбас ретінде жүзеге асқан. Мысалы, асыл тастар, алтын, күміс, тұз, шипалы өсімдіктер, мал, сәйгүлік аттар, қымбат бағалы аң терілері, қола мен темірден жасалған заттар, мата, азық-түлік және басқа да тауарлармен алмасқан. Кейіннен ақшаға сауда-саттық басталып, көптеген елдер мен қалаларды байланыстырған орталықтар – базар, жәрмеңке, сауда жолдары ашылды. 2. Жолдар бір-бірімен ұласып, Шығыс пен Батысқа, Оңтүстік пен Солтүстікке қарай жалғасып, көптеген жаңа аймақтарды қосты. Осылай б.з.б. II ғасырдың ортасында Еуропа мен Азияны біріктірген Ұлы Жібек жолы пайда болды.Ұлы Жібек жолы – Қытай мен Еуропа елдерінің арасын байланыстырған сауда жолы. Ұлы Жібек жолының кей тармақтары сол кезде-ақ іске қосылған. Негізінен, «лазурит жолы», «нефрит жолы» және «құндыз жолындағы» сауда қызып тұрды. «Лазурит жолы» – Мысыр, Иран, Вавилон елдеріне Памир тауларында өндірілген лазурит тасы тасымалданатын жол. Лазурит бұл елдерде өте кәделі саналып, аса жоғары бағаланған. «Нефрит жолымен» қытай патшалары мен бай-шонжарларына арналып жасалатын зергерлік әшекей бұйымдарға қажетті асыл да әдемі гауһар тас, нефрит Қашқардан Қытайға тасымалданған. «Құндыз жолымен» бағалы аң терілері әр елге таралған. Б.з.д. I мыңжылдықтың ортасында «дала жолы» іске қосылды. «Дала жолы» арқылы Қытай жібегі мен Иран кілемі жеткізіліп тұрды. 3. Ұлы Жібек жолы бүкіл адам ағзасын қоректендіруші қан жүйесіне ұқсас жұмыс істеді. Себебі ол бүкіл Еуропа мен Азия елдерінің бір-бірімен қарым-қатынас жасауына мүмкіндік туғызып, ондағы халықтарды біріктірді. «Ұлы Жібек жолы» ежелгі атау емес, ол 1877 жылы пайда болған. Оны қолданысқа енгізген белгілі неміс географы Фердинанд фон Рихттофен. Жолдың бұлай аталуына сауданың негізгі заты – Қытайдан шығарылатын жібек мата себеп болды. Сонау Еуропа мен Азияны біріктіріп жатқан бұл жол адамзатты ғажайып жетістіктерге жеткізді. Дамыған елдердің бір-бірімен сауда-саттықпен айналысуына, ғылым салаларының дамуына, діни және мәдени салт-дәстүрлерінің қалыптасуына ықпал етті. 4. Ұлы Жібек жолы ежелгі Қазақстан жерімен де өткен. Ең негізгі сауда жолы Тянь-Шань тау сілемдерімен, Сырдария, Талас, Шу, Іле аңғарлары аркылы Қытайға ұласқан, Жолдың ендігі бір бөлігі Яқсарт, Сейхун деп аталған Сырдария, Орал (Жайық) өзендерін жағалай ары қарай Қаратеңіз маңы, Византия мен Батыс Еуропа жерлеріне дейін созылып жатты. Негізгі күре тамырдан Орталық Қазақстан далаларына, Сарыарқа мен Ертіске, Алтай мен Моңғолияға карай тарамдалған жолдар өткен. Осындай жолдардың бойында Исфиджаб, Усбаникент, Отырар, Түркістан, Тараз, Сауран, Сығанақ, Сарайшық, Жаңакент сияқты ірі қалалар болған. Бұл қалалардың өркендеуіне Ұлы Жібек жолының тигізген әсері мол. 5. Жібек жолы арқылы тауарлармен қатар ортағасырлық өнер: сәулет, мәдениет, әуен мен би өнері, көркем қойылымдар да жан-жаққа таралған. Иран, соғды, түрік бишілері мен әртістері Қытай хореографиялық мәдениетіне зор үлес қосқан. Ұлы Жібек жолы бойымен дін өкілдері де өз уағыздарын шет елдерге таратқан. Бүкіл Орта Азия мен Шығыс Түркістан арқылы Үндістаннан, Қытай, Корей, Жапон халықтарына будда, ал Сирия, Иран, Арабия елдеріне христиан діндері енген.

1. Байырғы заманда жердің түкпір-түкпірінде тұратын адамдар бір-бірімен сауда байланысын жүргізген. Алғашында ол зәру заттармен айырбас ретінде жүзеге асқан. Мысалы, асыл тастар, алтын, күміс, тұз, шипалы өсімдіктер, мал, сәйгүлік аттар, қымбат бағалы аң терілері, қола мен темірден жасалған заттар, мата, азық-түлік және басқа да тауарлармен алмасқан. Кейіннен ақшаға сауда-саттық басталып, көптеген елдер мен қалаларды байланыстырған орталықтар – базар, жәрмеңке, сауда жолдары ашылды. 2. Жолдар бір-бірімен ұласып, Шығыс пен Батысқа, Оңтүстік пен Солтүстікке қарай жалғасып, көптеген жаңа аймақтарды қосты. Осылай б.з.б. II ғасырдың ортасында Еуропа мен Азияны біріктірген Ұлы Жібек жолы пайда болды.Ұлы Жібек жолы – Қытай мен Еуропа елдерінің арасын байланыстырған сауда жолы. Ұлы Жібек жолының кей тармақтары сол кезде-ақ іске қосылған. Негізінен, «лазурит жолы», «нефрит жолы» және «құндыз жолындағы» сауда қызып тұрды. «Лазурит жолы» – Мысыр, Иран, Вавилон елдеріне Памир тауларында өндірілген лазурит тасы тасымалданатын жол. Лазурит бұл елдерде өте кәделі саналып, аса жоғары бағаланған. «Нефрит жолымен» қытай патшалары мен бай-шонжарларына арналып жасалатын зергерлік әшекей бұйымдарға қажетті асыл да әдемі гауһар тас, нефрит Қашқардан Қытайға тасымалданған. «Құндыз жолымен» бағалы аң терілері әр елге таралған. Б.з.д. I мыңжылдықтың ортасында «дала жолы» іске қосылды. «Дала жолы» арқылы Қытай жібегі мен Иран кілемі жеткізіліп тұрды. 3. Ұлы Жібек жолы бүкіл адам ағзасын қоректендіруші қан жүйесіне ұқсас жұмыс істеді. Себебі ол бүкіл Еуропа мен Азия елдерінің бір-бірімен қарым-қатынас жасауына мүмкіндік туғызып, ондағы халықтарды біріктірді. «Ұлы Жібек жолы» ежелгі атау емес, ол 1877 жылы пайда болған. Оны қолданысқа енгізген белгілі неміс географы Фердинанд фон Рихттофен. Жолдың бұлай аталуына сауданың негізгі заты – Қытайдан шығарылатын жібек мата себеп болды. Сонау Еуропа мен Азияны біріктіріп жатқан бұл жол адамзатты ғажайып жетістіктерге жеткізді. Дамыған елдердің бір-бірімен сауда-саттықпен айналысуына, ғылым салаларының дамуына, діни және мәдени салт-дәстүрлерінің қалыптасуына ықпал етті. 4. Ұлы Жібек жолы ежелгі Қазақстан жерімен де өткен. Ең негізгі сауда жолы Тянь-Шань тау сілемдерімен, Сырдария, Талас, Шу, Іле аңғарлары аркылы Қытайға ұласқан, Жолдың ендігі бір бөлігі Яқсарт, Сейхун деп аталған Сырдария, Орал (Жайық) өзендерін жағалай ары қарай Қаратеңіз маңы, Византия мен Батыс Еуропа жерлеріне дейін созылып жатты. Негізгі күре тамырдан Орталық Қазақстан далаларына, Сарыарқа мен Ертіске, Алтай мен Моңғолияға карай тарамдалған жолдар өткен. Осындай жолдардың бойында Исфиджаб, Усбаникент, Отырар, Түркістан, Тараз, Сауран, Сығанақ, Сарайшық, Жаңакент сияқты ірі қалалар болған. Бұл қалалардың өркендеуіне Ұлы Жібек жолының тигізген әсері мол. 5. Жібек жолы арқылы тауарлармен қатар ортағасырлық өнер: сәулет, мәдениет, әуен мен би өнері, көркем қойылымдар да жан-жаққа таралған. Иран, соғды, түрік бишілері мен әртістері Қытай хореографиялық мәдениетіне зор үлес қосқан. Ұлы Жібек жолы бойымен дін өкілдері де өз уағыздарын шет елдерге таратқан. Бүкіл Орта Азия мен Шығыс Түркістан арқылы Үндістаннан, Қытай, Корей, Жапон халықтарына будда, ал Сирия, Иран, Арабия елдеріне христиан діндері енген.

*** – Ал, ағайын, тегіс жиналсаң, сөзіме құлақ сал, – деді басқарма. Өздерің білесіңдер, мен жұмысшы әкелем деп кеттім. Ақыры былай болды. Үкімет біздің Бұлғыртау ауданының тоғыз қалқозына елу төрт бала жіберген екен. Жер аяғы шалғай, мен барғанша ересектерін бөлісіп әкетіпті. Соның өзі жақсы болды. Жетісіп отырған ешкім жоқ, түгел кем-кетікпіз. Төрт-бес жұмысшы қосылғаннан азаматтың орны толмас деп, ең ұсағынан таңдап алдым. Жұрт дабырлап кетті. Басқарма мен есепші екеуі шүпірлеген бір арба бала әкелді дегенді мана, жұмыс басында естіген. Рас боп шықты. – Сабыр, ағайын, сабыр, – деді басқарма қолын көтеріп. – Менің әкелгенім алты-ақ бала. Бәріңе жетпейді. Және, қазір бауырыма салдым деп алып, ертең өгейсітіп жүрсек тағы қазақшылыққа жатпайды. Мүмкін, үкімет әлі де жіберер, сонда қалғаныңа тиеді. Әзір қолда барын құдай жолымен бөлем. Ай, бәйбіше, – деді содан соң дауыстап. – Тамағын ішіп болса балаларды алып шық. – Қазір, ақсақал, – деген дауыс естілді киіз үй ішінен, – Ал, былайырақ тұрындар, балаларға орын беріңдер, – деді басқарма. Жұрт жапырыла шегініп, есік алдың қоралай тұрды. Орталарын ашқанмен, кимелесіп, мүмкіндігінше алға шығуға тырысады. Бірі қызық көрмек, бірі үміт жетегінде. Ақыры басқарма әйелінің ақ шаршысы көрінді. Бірақ сыртқа шықпай, көтерме киіз есікті жамылған күйі бөгеле берді. – Жүріңдер, айналайындар, бері жүріңдер. Аппақ қаздың бауырынан тұрған сары үрпек балапандай, сап-сары шашты сап-сары бала көрінді. Жұрттың дабыры пышақ кескендей тыйылды. Артынша бірінің соңынан бірі тізіліп, қара шашты, қоңыр шашты, жирен шашты балалар өріп шыға бастады. Күнге көздері шағылысты ма, әлде жадау киінген жат топтан именді ме, бәрі есік алдыңда ұйлығып қалды.

1. Байырғы заманда жердің түкпір-түкпірінде тұратын адамдар бір-бірімен сауда байланысын жүргізген. Алғашында ол зәру заттармен айырбас ретінде жүзеге асқан. Мысалы, асыл тастар, алтын, күміс, тұз, шипалы өсімдіктер, мал, сәйгүлік аттар, қымбат бағалы аң терілері, қола мен темірден жасалған заттар, мата, азық-түлік және басқа да тауарлармен алмасқан. Кейіннен ақшаға сауда-саттық басталып, көптеген елдер мен қалаларды байланыстырған орталықтар – базар, жәрмеңке, сауда жолдары ашылды. 2. Жолдар бір-бірімен ұласып, Шығыс пен Батысқа, Оңтүстік пен Солтүстікке қарай жалғасып, көптеген жаңа аймақтарды қосты. Осылай б.з.б. II ғасырдың ортасында Еуропа мен Азияны біріктірген Ұлы Жібек жолы пайда болды.Ұлы Жібек жолы – Қытай мен Еуропа елдерінің арасын байланыстырған сауда жолы. Ұлы Жібек жолының кей тармақтары сол кезде-ақ іске қосылған. Негізінен, «лазурит жолы», «нефрит жолы» және «құндыз жолындағы» сауда қызып тұрды. «Лазурит жолы» – Мысыр, Иран, Вавилон елдеріне Памир тауларында өндірілген лазурит тасы тасымалданатын жол. Лазурит бұл елдерде өте кәделі саналып, аса жоғары бағаланған. «Нефрит жолымен» қытай патшалары мен бай-шонжарларына арналып жасалатын зергерлік әшекей бұйымдарға қажетті асыл да әдемі гауһар тас, нефрит Қашқардан Қытайға тасымалданған. «Құндыз жолымен» бағалы аң терілері әр елге таралған. Б.з.д. I мыңжылдықтың ортасында «дала жолы» іске қосылды. «Дала жолы» арқылы Қытай жібегі мен Иран кілемі жеткізіліп тұрды. 3. Ұлы Жібек жолы бүкіл адам ағзасын қоректендіруші қан жүйесіне ұқсас жұмыс істеді. Себебі ол бүкіл Еуропа мен Азия елдерінің бір-бірімен қарым-қатынас жасауына мүмкіндік туғызып, ондағы халықтарды біріктірді. «Ұлы Жібек жолы» ежелгі атау емес, ол 1877 жылы пайда болған. Оны қолданысқа енгізген белгілі неміс географы Фердинанд фон Рихттофен. Жолдың бұлай аталуына сауданың негізгі заты – Қытайдан шығарылатын жібек мата себеп болды. Сонау Еуропа мен Азияны біріктіріп жатқан бұл жол адамзатты ғажайып жетістіктерге жеткізді. Дамыған елдердің бір-бірімен сауда-саттықпен айналысуына, ғылым салаларының дамуына, діни және мәдени салт-дәстүрлерінің қалыптасуына ықпал етті. 4. Ұлы Жібек жолы ежелгі Қазақстан жерімен де өткен. Ең негізгі сауда жолы Тянь-Шань тау сілемдерімен, Сырдария, Талас, Шу, Іле аңғарлары аркылы Қытайға ұласқан, Жолдың ендігі бір бөлігі Яқсарт, Сейхун деп аталған Сырдария, Орал (Жайық) өзендерін жағалай ары қарай Қаратеңіз маңы, Византия мен Батыс Еуропа жерлеріне дейін созылып жатты. Негізгі күре тамырдан Орталық Қазақстан далаларына, Сарыарқа мен Ертіске, Алтай мен Моңғолияға карай тарамдалған жолдар өткен. Осындай жолдардың бойында Исфиджаб, Усбаникент, Отырар, Түркістан, Тараз, Сауран, Сығанақ, Сарайшық, Жаңакент сияқты ірі қалалар болған. Бұл қалалардың өркендеуіне Ұлы Жібек жолының тигізген әсері мол. 5. Жібек жолы арқылы тауарлармен қатар ортағасырлық өнер: сәулет, мәдениет, әуен мен би өнері, көркем қойылымдар да жан-жаққа таралған. Иран, соғды, түрік бишілері мен әртістері Қытай хореографиялық мәдениетіне зор үлес қосқан. Ұлы Жібек жолы бойымен дін өкілдері де өз уағыздарын шет елдерге таратқан. Бүкіл Орта Азия мен Шығыс Түркістан арқылы Үндістаннан, Қытай, Корей, Жапон халықтарына будда, ал Сирия, Иран, Арабия елдеріне христиан діндері енген.

1. Байырғы заманда жердің түкпір-түкпірінде тұратын адамдар бір-бірімен сауда байланысын жүргізген. Алғашында ол зәру заттармен айырбас ретінде жүзеге асқан. Мысалы, асыл тастар, алтын, күміс, тұз, шипалы өсімдіктер, мал, сәйгүлік аттар, қымбат бағалы аң терілері, қола мен темірден жасалған заттар, мата, азық-түлік және басқа да тауарлармен алмасқан. Кейіннен ақшаға сауда-саттық басталып, көптеген елдер мен қалаларды байланыстырған орталықтар – базар, жәрмеңке, сауда жолдары ашылды. 2. Жолдар бір-бірімен ұласып, Шығыс пен Батысқа, Оңтүстік пен Солтүстікке қарай жалғасып, көптеген жаңа аймақтарды қосты. Осылай б.з.б. II ғасырдың ортасында Еуропа мен Азияны біріктірген Ұлы Жібек жолы пайда болды.Ұлы Жібек жолы – Қытай мен Еуропа елдерінің арасын байланыстырған сауда жолы. Ұлы Жібек жолының кей тармақтары сол кезде-ақ іске қосылған. Негізінен, «лазурит жолы», «нефрит жолы» және «құндыз жолындағы» сауда қызып тұрды. «Лазурит жолы» – Мысыр, Иран, Вавилон елдеріне Памир тауларында өндірілген лазурит тасы тасымалданатын жол. Лазурит бұл елдерде өте кәделі саналып, аса жоғары бағаланған. «Нефрит жолымен» қытай патшалары мен бай-шонжарларына арналып жасалатын зергерлік әшекей бұйымдарға қажетті асыл да әдемі гауһар тас, нефрит Қашқардан Қытайға тасымалданған. «Құндыз жолымен» бағалы аң терілері әр елге таралған. Б.з.д. I мыңжылдықтың ортасында «дала жолы» іске қосылды. «Дала жолы» арқылы Қытай жібегі мен Иран кілемі жеткізіліп тұрды. 3. Ұлы Жібек жолы бүкіл адам ағзасын қоректендіруші қан жүйесіне ұқсас жұмыс істеді. Себебі ол бүкіл Еуропа мен Азия елдерінің бір-бірімен қарым-қатынас жасауына мүмкіндік туғызып, ондағы халықтарды біріктірді. «Ұлы Жібек жолы» ежелгі атау емес, ол 1877 жылы пайда болған. Оны қолданысқа енгізген белгілі неміс географы Фердинанд фон Рихттофен. Жолдың бұлай аталуына сауданың негізгі заты – Қытайдан шығарылатын жібек мата себеп болды. Сонау Еуропа мен Азияны біріктіріп жатқан бұл жол адамзатты ғажайып жетістіктерге жеткізді. Дамыған елдердің бір-бірімен сауда-саттықпен айналысуына, ғылым салаларының дамуына, діни және мәдени салт-дәстүрлерінің қалыптасуына ықпал етті. 4. Ұлы Жібек жолы ежелгі Қазақстан жерімен де өткен. Ең негізгі сауда жолы Тянь-Шань тау сілемдерімен, Сырдария, Талас, Шу, Іле аңғарлары аркылы Қытайға ұласқан, Жолдың ендігі бір бөлігі Яқсарт, Сейхун деп аталған Сырдария, Орал (Жайық) өзендерін жағалай ары қарай Қаратеңіз маңы, Византия мен Батыс Еуропа жерлеріне дейін созылып жатты. Негізгі күре тамырдан Орталық Қазақстан далаларына, Сарыарқа мен Ертіске, Алтай мен Моңғолияға карай тарамдалған жолдар өткен. Осындай жолдардың бойында Исфиджаб, Усбаникент, Отырар, Түркістан, Тараз, Сауран, Сығанақ, Сарайшық, Жаңакент сияқты ірі қалалар болған. Бұл қалалардың өркендеуіне Ұлы Жібек жолының тигізген әсері мол. 5. Жібек жолы арқылы тауарлармен қатар ортағасырлық өнер: сәулет, мәдениет, әуен мен би өнері, көркем қойылымдар да жан-жаққа таралған. Иран, соғды, түрік бишілері мен әртістері Қытай хореографиялық мәдениетіне зор үлес қосқан. Ұлы Жібек жолы бойымен дін өкілдері де өз уағыздарын шет елдерге таратқан. Бүкіл Орта Азия мен Шығыс Түркістан арқылы Үндістаннан, Қытай, Корей, Жапон халықтарына будда, ал Сирия, Иран, Арабия елдеріне христиан діндері енген.

Қатты жаңбыр жауып, шағылысқа түскен бұғылардың бойындағы жағымсыз иістен тазаратын қарашаның алғашқы он күндігі «Бұғының мойын жуары» атанған. Қараша – аспан түнерген, жер бауырлап дымқыл тұман түсетін, зілмауыр бұлттар көшетін, қара суық айы. Қараша – күн қысқаратын, ашық шуақты күндер сирейтін, қар кейде жауып, кейде еріп, түнге қарай тоң қататын, жылдың іңірі, қыстың босағасы. Бұл айдағы қара жерге қар түспей тұрып соғатын өткір салқын желді – «қара суық» деген. Қарашадағы құстардың жылы жаққа бастар уақыты – «Сүмбіленің тууы» амалы. Бұл, солтүстікке қар түсіп, күн суытатын «Қараша қаздың қайтуы» амалымен ұласады. Қарашаның 15-і мен 21-інің аралығындағы алты күнінде қыстың алты айын болжаған ерекше ырым да бар. Бұл айдың 17-і мен 18-і күндерінің өз амалы бар. Қарашадағы құбылыстарға байланысты: маса ұшырасса, қыс жылы, күн күркіресе, қаһарлы, ай тұтылса, қыс суық, ай шалқалап туса, қар қалың түсіп, қаһарлы қыс ұзаққа созылар, ағаш бұтағын қырау басса, ертеңіне қар жауар, шөпке қырау қонса, жаңбыр жауар, қар ерте түссе, көктем ерте найзағай жарқылдаса, келер жаз жаңбырлы болар, кемпірқосақ көрінсе, қыс қатты, көктем жаңбырлы болғанымен, жаз ыссы қуаңшылық болар деген болжам бар. Қарашаның бірінші он күнінде тоң қатып, салқын жел тұрса, қаңтарға дейін қар жаумас, жапырақтар түспесе, қар ұзақ жатпас, күн ашық болса, қыс жылы, бұлт жиі үйірілсе, желтоқсанның ортасында қатты аяз тұрмақ. Ал екіншісінде тұман тез тараса, күн жылынар, қар жауса, қыс қаһарлы, бұлтты және желді келсе, қаңтардың басында қар көп жауар. Үшінші он күнінде қар аралас жаңбыр жауса, желтоқсан жылы болар, айдың соңғы күні қандай болса, қыс бойы сондай болар, құдық суы көтерілсе, аяз болар. Халықта қыс алғашқы қардан 40 күннен соң түсер деген бар.

Қатты жаңбыр жауып, шағылысқа түскен бұғылардың бойындағы жағымсыз иістен тазаратын қарашаның алғашқы он күндігі «Бұғының мойын жуары» атанған. Қараша – аспан түнерген, жер бауырлап дымқыл тұман түсетін, зілмауыр бұлттар көшетін, қара суық айы. Қараша – күн қысқаратын, ашық шуақты күндер сирейтін, қар кейде жауып, кейде еріп, түнге қарай тоң қататын, жылдың іңірі, қыстың босағасы. Бұл айдағы қара жерге қар түспей тұрып соғатын өткір салқын желді – «қара суық» деген. Қарашадағы құстардың жылы жаққа бастар уақыты – «Сүмбіленің тууы» амалы. Бұл, солтүстікке қар түсіп, күн суытатын «Қараша қаздың қайтуы» амалымен ұласады. Қарашаның 15-і мен 21-інің аралығындағы алты күнінде қыстың алты айын болжаған ерекше ырым да бар. Бұл айдың 17-і мен 18-і күндерінің өз амалы бар. Қарашадағы құбылыстарға байланысты: маса ұшырасса, қыс жылы, күн күркіресе, қаһарлы, ай тұтылса, қыс суық, ай шалқалап туса, қар қалың түсіп, қаһарлы қыс ұзаққа созылар, ағаш бұтағын қырау басса, ертеңіне қар жауар, шөпке қырау қонса, жаңбыр жауар, қар ерте түссе, көктем ерте найзағай жарқылдаса, келер жаз жаңбырлы болар, кемпірқосақ көрінсе, қыс қатты, көктем жаңбырлы болғанымен, жаз ыссы қуаңшылық болар деген болжам бар. Қарашаның бірінші он күнінде тоң қатып, салқын жел тұрса, қаңтарға дейін қар жаумас, жапырақтар түспесе, қар ұзақ жатпас, күн ашық болса, қыс жылы, бұлт жиі үйірілсе, желтоқсанның ортасында қатты аяз тұрмақ. Ал екіншісінде тұман тез тараса, күн жылынар, қар жауса, қыс қаһарлы, бұлтты және желді келсе, қаңтардың басында қар көп жауар. Үшінші он күнінде қар аралас жаңбыр жауса, желтоқсан жылы болар, айдың соңғы күні қандай болса, қыс бойы сондай болар, құдық суы көтерілсе, аяз болар. Халықта қыс алғашқы қардан 40 күннен соң түсер деген бар.

Қатты жаңбыр жауып, шағылысқа түскен бұғылардың бойындағы жағымсыз иістен тазаратын қарашаның алғашқы он күндігі «Бұғының мойын жуары» атанған. Қараша – аспан түнерген, жер бауырлап дымқыл тұман түсетін, зілмауыр бұлттар көшетін, қара суық айы. Қараша – күн қысқаратын, ашық шуақты күндер сирейтін, қар кейде жауып, кейде еріп, түнге қарай тоң қататын, жылдың іңірі, қыстың босағасы. Бұл айдағы қара жерге қар түспей тұрып соғатын өткір салқын желді – «қара суық» деген. Қарашадағы құстардың жылы жаққа бастар уақыты – «Сүмбіленің тууы» амалы. Бұл, солтүстікке қар түсіп, күн суытатын «Қараша қаздың қайтуы» амалымен ұласады. Қарашаның 15-і мен 21-інің аралығындағы алты күнінде қыстың алты айын болжаған ерекше ырым да бар. Бұл айдың 17-і мен 18-і күндерінің өз амалы бар. Қарашадағы құбылыстарға байланысты: маса ұшырасса, қыс жылы, күн күркіресе, қаһарлы, ай тұтылса, қыс суық, ай шалқалап туса, қар қалың түсіп, қаһарлы қыс ұзаққа созылар, ағаш бұтағын қырау басса, ертеңіне қар жауар, шөпке қырау қонса, жаңбыр жауар, қар ерте түссе, көктем ерте найзағай жарқылдаса, келер жаз жаңбырлы болар, кемпірқосақ көрінсе, қыс қатты, көктем жаңбырлы болғанымен, жаз ыссы қуаңшылық болар деген болжам бар. Қарашаның бірінші он күнінде тоң қатып, салқын жел тұрса, қаңтарға дейін қар жаумас, жапырақтар түспесе, қар ұзақ жатпас, күн ашық болса, қыс жылы, бұлт жиі үйірілсе, желтоқсанның ортасында қатты аяз тұрмақ. Ал екіншісінде тұман тез тараса, күн жылынар, қар жауса, қыс қаһарлы, бұлтты және желді келсе, қаңтардың басында қар көп жауар. Үшінші он күнінде қар аралас жаңбыр жауса, желтоқсан жылы болар, айдың соңғы күні қандай болса, қыс бойы сондай болар, құдық суы көтерілсе, аяз болар. Халықта қыс алғашқы қардан 40 күннен соң түсер деген бар.

«Қазақтай» болсын БАҚ-тың бәрі ХХ ғасыр қазақ даласының табалдырығынан түнере аттады. Азаттықтың туы болған «Қазақ» газеті мұны көзіқарақты оқырманына былай сипаттап жеткізді: «Төңірекке қарасақ, түнерген-түнерген бұлттар көрінеді, түбі қандай белгісіз, не боларын білмейміз. Нұр болып жауып, жерімізді көгертіп, несібемізді молайтар ма? Болмаса, дауыл болып соғып, үйімізді жығып, үй ішімізді шашып тастар ма? Көзіміз бұған жетпейді. Жалаң аяқ, жалаң бас, жеңдеріміз киюсіз, етектеріміз жиюсыз, ашылып-шашылып, қамсыз жатқан халықпыз. Күннің не боларына көзіміз жетпей тұр. Дауылды жауын ету қолымыздан келмесе де, үйлеріміз қирамай, үй ішіміз шашылмай қалуына амал ету керек емес пе? Сол амалға кіруге жұртқа мұрындық болатын нәрсенің бірі – газет». Патшалық Ресей монархиясының қатал цензурасы жағдайында осылай астарлап сөйлеп, тұспалдап жеткізуден басқа жол да жоқ еді. Сол себептен де сеңдей соғылысып, қайда барарын, кімге мұң шағарын білмей, теңселіп тұрған халық «Қазақ» газетін құтқарушысы көріп, көш бастаушысын қуана қарсы алды. Ел тарихынан хабары барлар біледі, қазақ ХХ ғасырдың басында ресми «киргиз» атанып тұрды. Оған оқыған Алаш қайраткерлері ретімен қарсылық таныта білді. Алаш жұртын бір жұдырық қылып біріктіруді мақсат тұтып шығарған газеттерінің атын «Қазақ» қоюының басты себебі сол болатын. Басылымның беташар санында жалпақ елге жария еткен: «Аталы жұртымыздың, ауданды ұлтымыздың әруақты аты деп, газетіміздің есімін «Қазақ» қойдық. Ұлт үшін деген істің ұлғаюына күшін қосып, көмектесіп, қызмет ету – қазақ баласына міндет. Халыққа қызмет етемін десеңдер, азаматтар, тура жолдың бірі – осы. Жол ұзақ, ғұмыр қысқа, қолдан келгенін ғұмыр жеткенше істеп кетелік. Малша оттап, асап ішіп, халық үшін қам қылмай, қарын тойғанына мәз болып, мал өлімінде өлмейік. Миллет халін ойымызға алып, қызмет етуді мойнымызға алып, арнаған бір ісіміз. Құдай сәтін салсын, «әумин» деп қол жайып, «әуп» деп күш қосып, «Алла» деп іске кіріселік» деген аталы сөздері сол жайынан сыр шертеді. Ұлттық сананың ұйытқысы бола білуі – «Қазақ» газетінің тағы бір құндылығы. Алаш ардақтылары қазақ жұртын бір атаның баласындай бірігіп, бір тудың астында топтаспаса, азаттыққа қол жеткізу қиын екенін ұқты. Сол себепті бірігу идеясын басты орынға қойды. Газет атын «Қазақ» қоюларының тағы бір мақсаты сол болатын. Әр ру басшысын болыс етіп, сол арқылы руларды бір-біріне қарсы қойып, араздықты қоздырып, атыстырып-шабыстырып, қырылыстырып отырған орталықтың империялық саясатына қарсы осылай да күрес жүргізді. Ендігі жерде елдің бұқаралық ақпарат құралдары «Қазақ» газетін үлгі тұтып, халқымыздың бірлігі мен берекесін арттыруға, қиындықпен келген азаттығымызды баянды етуге жұмылса, кәсіби деңгейін, мемлекетшілдігін көрсетер еді дегіміз келеді.

«Қазақтай» болсын БАҚ-тың бәрі ХХ ғасыр қазақ даласының табалдырығынан түнере аттады. Азаттықтың туы болған «Қазақ» газеті мұны көзіқарақты оқырманына былай сипаттап жеткізді: «Төңірекке қарасақ, түнерген-түнерген бұлттар көрінеді, түбі қандай белгісіз, не боларын білмейміз. Нұр болып жауып, жерімізді көгертіп, несібемізді молайтар ма? Болмаса, дауыл болып соғып, үйімізді жығып, үй ішімізді шашып тастар ма? Көзіміз бұған жетпейді. Жалаң аяқ, жалаң бас, жеңдеріміз киюсіз, етектеріміз жиюсыз, ашылып-шашылып, қамсыз жатқан халықпыз. Күннің не боларына көзіміз жетпей тұр. Дауылды жауын ету қолымыздан келмесе де, үйлеріміз қирамай, үй ішіміз шашылмай қалуына амал ету керек емес пе? Сол амалға кіруге жұртқа мұрындық болатын нәрсенің бірі – газет». Патшалық Ресей монархиясының қатал цензурасы жағдайында осылай астарлап сөйлеп, тұспалдап жеткізуден басқа жол да жоқ еді. Сол себептен де сеңдей соғылысып, қайда барарын, кімге мұң шағарын білмей, теңселіп тұрған халық «Қазақ» газетін құтқарушысы көріп, көш бастаушысын қуана қарсы алды. Ел тарихынан хабары барлар біледі, қазақ ХХ ғасырдың басында ресми «киргиз» атанып тұрды. Оған оқыған Алаш қайраткерлері ретімен қарсылық таныта білді. Алаш жұртын бір жұдырық қылып біріктіруді мақсат тұтып шығарған газеттерінің атын «Қазақ» қоюының басты себебі сол болатын. Басылымның беташар санында жалпақ елге жария еткен: «Аталы жұртымыздың, ауданды ұлтымыздың әруақты аты деп, газетіміздің есімін «Қазақ» қойдық. Ұлт үшін деген істің ұлғаюына күшін қосып, көмектесіп, қызмет ету – қазақ баласына міндет. Халыққа қызмет етемін десеңдер, азаматтар, тура жолдың бірі – осы. Жол ұзақ, ғұмыр қысқа, қолдан келгенін ғұмыр жеткенше істеп кетелік. Малша оттап, асап ішіп, халық үшін қам қылмай, қарын тойғанына мәз болып, мал өлімінде өлмейік. Миллет халін ойымызға алып, қызмет етуді мойнымызға алып, арнаған бір ісіміз. Құдай сәтін салсын, «әумин» деп қол жайып, «әуп» деп күш қосып, «Алла» деп іске кіріселік» деген аталы сөздері сол жайынан сыр шертеді. Ұлттық сананың ұйытқысы бола білуі – «Қазақ» газетінің тағы бір құндылығы. Алаш ардақтылары қазақ жұртын бір атаның баласындай бірігіп, бір тудың астында топтаспаса, азаттыққа қол жеткізу қиын екенін ұқты. Сол себепті бірігу идеясын басты орынға қойды. Газет атын «Қазақ» қоюларының тағы бір мақсаты сол болатын. Әр ру басшысын болыс етіп, сол арқылы руларды бір-біріне қарсы қойып, араздықты қоздырып, атыстырып-шабыстырып, қырылыстырып отырған орталықтың империялық саясатына қарсы осылай да күрес жүргізді. Ендігі жерде елдің бұқаралық ақпарат құралдары «Қазақ» газетін үлгі тұтып, халқымыздың бірлігі мен берекесін арттыруға, қиындықпен келген азаттығымызды баянды етуге жұмылса, кәсіби деңгейін, мемлекетшілдігін көрсетер еді дегіміз келеді.

«Қазақтай» болсын БАҚ-тың бәрі ХХ ғасыр қазақ даласының табалдырығынан түнере аттады. Азаттықтың туы болған «Қазақ» газеті мұны көзіқарақты оқырманына былай сипаттап жеткізді: «Төңірекке қарасақ, түнерген-түнерген бұлттар көрінеді, түбі қандай белгісіз, не боларын білмейміз. Нұр болып жауып, жерімізді көгертіп, несібемізді молайтар ма? Болмаса, дауыл болып соғып, үйімізді жығып, үй ішімізді шашып тастар ма? Көзіміз бұған жетпейді. Жалаң аяқ, жалаң бас, жеңдеріміз киюсіз, етектеріміз жиюсыз, ашылып-шашылып, қамсыз жатқан халықпыз. Күннің не боларына көзіміз жетпей тұр. Дауылды жауын ету қолымыздан келмесе де, үйлеріміз қирамай, үй ішіміз шашылмай қалуына амал ету керек емес пе? Сол амалға кіруге жұртқа мұрындық болатын нәрсенің бірі – газет». Патшалық Ресей монархиясының қатал цензурасы жағдайында осылай астарлап сөйлеп, тұспалдап жеткізуден басқа жол да жоқ еді. Сол себептен де сеңдей соғылысып, қайда барарын, кімге мұң шағарын білмей, теңселіп тұрған халық «Қазақ» газетін құтқарушысы көріп, көш бастаушысын қуана қарсы алды. Ел тарихынан хабары барлар біледі, қазақ ХХ ғасырдың басында ресми «киргиз» атанып тұрды. Оған оқыған Алаш қайраткерлері ретімен қарсылық таныта білді. Алаш жұртын бір жұдырық қылып біріктіруді мақсат тұтып шығарған газеттерінің атын «Қазақ» қоюының басты себебі сол болатын. Басылымның беташар санында жалпақ елге жария еткен: «Аталы жұртымыздың, ауданды ұлтымыздың әруақты аты деп, газетіміздің есімін «Қазақ» қойдық. Ұлт үшін деген істің ұлғаюына күшін қосып, көмектесіп, қызмет ету – қазақ баласына міндет. Халыққа қызмет етемін десеңдер, азаматтар, тура жолдың бірі – осы. Жол ұзақ, ғұмыр қысқа, қолдан келгенін ғұмыр жеткенше істеп кетелік. Малша оттап, асап ішіп, халық үшін қам қылмай, қарын тойғанына мәз болып, мал өлімінде өлмейік. Миллет халін ойымызға алып, қызмет етуді мойнымызға алып, арнаған бір ісіміз. Құдай сәтін салсын, «әумин» деп қол жайып, «әуп» деп күш қосып, «Алла» деп іске кіріселік» деген аталы сөздері сол жайынан сыр шертеді. Ұлттық сананың ұйытқысы бола білуі – «Қазақ» газетінің тағы бір құндылығы. Алаш ардақтылары қазақ жұртын бір атаның баласындай бірігіп, бір тудың астында топтаспаса, азаттыққа қол жеткізу қиын екенін ұқты. Сол себепті бірігу идеясын басты орынға қойды. Газет атын «Қазақ» қоюларының тағы бір мақсаты сол болатын. Әр ру басшысын болыс етіп, сол арқылы руларды бір-біріне қарсы қойып, араздықты қоздырып, атыстырып-шабыстырып, қырылыстырып отырған орталықтың империялық саясатына қарсы осылай да күрес жүргізді. Ендігі жерде елдің бұқаралық ақпарат құралдары «Қазақ» газетін үлгі тұтып, халқымыздың бірлігі мен берекесін арттыруға, қиындықпен келген азаттығымызды баянды етуге жұмылса, кәсіби деңгейін, мемлекетшілдігін көрсетер еді дегіміз келеді.

«Қазақтай» болсын БАҚ-тың бәрі ХХ ғасыр қазақ даласының табалдырығынан түнере аттады. Азаттықтың туы болған «Қазақ» газеті мұны көзіқарақты оқырманына былай сипаттап жеткізді: «Төңірекке қарасақ, түнерген-түнерген бұлттар көрінеді, түбі қандай белгісіз, не боларын білмейміз. Нұр болып жауып, жерімізді көгертіп, несібемізді молайтар ма? Болмаса, дауыл болып соғып, үйімізді жығып, үй ішімізді шашып тастар ма? Көзіміз бұған жетпейді. Жалаң аяқ, жалаң бас, жеңдеріміз киюсіз, етектеріміз жиюсыз, ашылып-шашылып, қамсыз жатқан халықпыз. Күннің не боларына көзіміз жетпей тұр. Дауылды жауын ету қолымыздан келмесе де, үйлеріміз қирамай, үй ішіміз шашылмай қалуына амал ету керек емес пе? Сол амалға кіруге жұртқа мұрындық болатын нәрсенің бірі – газет». Патшалық Ресей монархиясының қатал цензурасы жағдайында осылай астарлап сөйлеп, тұспалдап жеткізуден басқа жол да жоқ еді. Сол себептен де сеңдей соғылысып, қайда барарын, кімге мұң шағарын білмей, теңселіп тұрған халық «Қазақ» газетін құтқарушысы көріп, көш бастаушысын қуана қарсы алды. Ел тарихынан хабары барлар біледі, қазақ ХХ ғасырдың басында ресми «киргиз» атанып тұрды. Оған оқыған Алаш қайраткерлері ретімен қарсылық таныта білді. Алаш жұртын бір жұдырық қылып біріктіруді мақсат тұтып шығарған газеттерінің атын «Қазақ» қоюының басты себебі сол болатын. Басылымның беташар санында жалпақ елге жария еткен: «Аталы жұртымыздың, ауданды ұлтымыздың әруақты аты деп, газетіміздің есімін «Қазақ» қойдық. Ұлт үшін деген істің ұлғаюына күшін қосып, көмектесіп, қызмет ету – қазақ баласына міндет. Халыққа қызмет етемін десеңдер, азаматтар, тура жолдың бірі – осы. Жол ұзақ, ғұмыр қысқа, қолдан келгенін ғұмыр жеткенше істеп кетелік. Малша оттап, асап ішіп, халық үшін қам қылмай, қарын тойғанына мәз болып, мал өлімінде өлмейік. Миллет халін ойымызға алып, қызмет етуді мойнымызға алып, арнаған бір ісіміз. Құдай сәтін салсын, «әумин» деп қол жайып, «әуп» деп күш қосып, «Алла» деп іске кіріселік» деген аталы сөздері сол жайынан сыр шертеді. Ұлттық сананың ұйытқысы бола білуі – «Қазақ» газетінің тағы бір құндылығы. Алаш ардақтылары қазақ жұртын бір атаның баласындай бірігіп, бір тудың астында топтаспаса, азаттыққа қол жеткізу қиын екенін ұқты. Сол себепті бірігу идеясын басты орынға қойды. Газет атын «Қазақ» қоюларының тағы бір мақсаты сол болатын. Әр ру басшысын болыс етіп, сол арқылы руларды бір-біріне қарсы қойып, араздықты қоздырып, атыстырып-шабыстырып, қырылыстырып отырған орталықтың империялық саясатына қарсы осылай да күрес жүргізді. Ендігі жерде елдің бұқаралық ақпарат құралдары «Қазақ» газетін үлгі тұтып, халқымыздың бірлігі мен берекесін арттыруға, қиындықпен келген азаттығымызды баянды етуге жұмылса, кәсіби деңгейін, мемлекетшілдігін көрсетер еді дегіміз келеді.

«Қазақтай» болсын БАҚ-тың бәрі ХХ ғасыр қазақ даласының табалдырығынан түнере аттады. Азаттықтың туы болған «Қазақ» газеті мұны көзіқарақты оқырманына былай сипаттап жеткізді: «Төңірекке қарасақ, түнерген-түнерген бұлттар көрінеді, түбі қандай белгісіз, не боларын білмейміз. Нұр болып жауып, жерімізді көгертіп, несібемізді молайтар ма? Болмаса, дауыл болып соғып, үйімізді жығып, үй ішімізді шашып тастар ма? Көзіміз бұған жетпейді. Жалаң аяқ, жалаң бас, жеңдеріміз киюсіз, етектеріміз жиюсыз, ашылып-шашылып, қамсыз жатқан халықпыз. Күннің не боларына көзіміз жетпей тұр. Дауылды жауын ету қолымыздан келмесе де, үйлеріміз қирамай, үй ішіміз шашылмай қалуына амал ету керек емес пе? Сол амалға кіруге жұртқа мұрындық болатын нәрсенің бірі – газет». Патшалық Ресей монархиясының қатал цензурасы жағдайында осылай астарлап сөйлеп, тұспалдап жеткізуден басқа жол да жоқ еді. Сол себептен де сеңдей соғылысып, қайда барарын, кімге мұң шағарын білмей, теңселіп тұрған халық «Қазақ» газетін құтқарушысы көріп, көш бастаушысын қуана қарсы алды. Ел тарихынан хабары барлар біледі, қазақ ХХ ғасырдың басында ресми «киргиз» атанып тұрды. Оған оқыған Алаш қайраткерлері ретімен қарсылық таныта білді. Алаш жұртын бір жұдырық қылып біріктіруді мақсат тұтып шығарған газеттерінің атын «Қазақ» қоюының басты себебі сол болатын. Басылымның беташар санында жалпақ елге жария еткен: «Аталы жұртымыздың, ауданды ұлтымыздың әруақты аты деп, газетіміздің есімін «Қазақ» қойдық. Ұлт үшін деген істің ұлғаюына күшін қосып, көмектесіп, қызмет ету – қазақ баласына міндет. Халыққа қызмет етемін десеңдер, азаматтар, тура жолдың бірі – осы. Жол ұзақ, ғұмыр қысқа, қолдан келгенін ғұмыр жеткенше істеп кетелік. Малша оттап, асап ішіп, халық үшін қам қылмай, қарын тойғанына мәз болып, мал өлімінде өлмейік. Миллет халін ойымызға алып, қызмет етуді мойнымызға алып, арнаған бір ісіміз. Құдай сәтін салсын, «әумин» деп қол жайып, «әуп» деп күш қосып, «Алла» деп іске кіріселік» деген аталы сөздері сол жайынан сыр шертеді. Ұлттық сананың ұйытқысы бола білуі – «Қазақ» газетінің тағы бір құндылығы. Алаш ардақтылары қазақ жұртын бір атаның баласындай бірігіп, бір тудың астында топтаспаса, азаттыққа қол жеткізу қиын екенін ұқты. Сол себепті бірігу идеясын басты орынға қойды. Газет атын «Қазақ» қоюларының тағы бір мақсаты сол болатын. Әр ру басшысын болыс етіп, сол арқылы руларды бір-біріне қарсы қойып, араздықты қоздырып, атыстырып-шабыстырып, қырылыстырып отырған орталықтың империялық саясатына қарсы осылай да күрес жүргізді. Ендігі жерде елдің бұқаралық ақпарат құралдары «Қазақ» газетін үлгі тұтып, халқымыздың бірлігі мен берекесін арттыруға, қиындықпен келген азаттығымызды баянды етуге жұмылса, кәсіби деңгейін, мемлекетшілдігін көрсетер еді дегіміз келеді.

Атқа міну мәдениеті Атқа міну мәдениеті мен жылқы шаруашылығы жер жүзіне Ұлы даладан тарағаны тарихтан белгілі. Еліміздің солтүстік өңіріндегі энеолит дәуіріне тиесілі «Ботай» қонысында жүргізілген қазба жұмыстары жылқының тұңғыш рет қазіргі Қазақстан аумағында қолға үйретілгенін дәлелдеді. Жылқыны қолға үйрету арқылы біздің бабаларымыз өз дәуірінде адам айтқысыз үстемдікке ие болды. Ал жаһандық ауқымда алсақ, шаруашылық пен әскери саладағы теңдесіз революцияға жол ашты. Жылқының қолға үйретілуі атқа міну мәдениетінің де негізін қалады. Ту ұстаған салт атты жауынгердің бейнесі – батырлар заманының ең танымал эмблемасы, сонымен қатар, атты әскердің пайда болуына байланысты қалыптасқан көшпенділер әлемі «мәдени кодының» айырықша элементі. Автокөлік қозғалтқыштарының қуаты әлі күнге дейін аттың күшімен өлшенеді. Бұл дәстүр – жер жүзінде салт аттылар үстемдік құрған ұлы дәуірге деген құрметтің белгісі. Әлемнің барлық түкпіріне ежелгі қазақ жерінен тараған осынау ұлы технологиялық революцияның жемісін адамзат баласы XIX ғасырға дейін пайдаланып келгенін ұмытпауға тиіспіз. Қазіргі киім үлгісінің базалық компоненттері Дала өркениетінің ерте кезеңінен тамыр тартады. Атқа міну мәдениеті салт атты жауынгердің ықшам киім үлгісін дүниеге әкелді. Ат үстінде жүргенде ыңғайлы болуы үшін бабаларымыз алғаш рет киімді үстіңгі және астыңғы деп екіге бөлді. Осылайша, кәдімгі шалбардың алғашқы нұсқасы пайда болды. Бұл салт атты адамдардың ат құлағында ойнауына, ұрыс кезінде еркін қимылдауына мүмкіндік береді. Дала тұрғындары теріден, киізден, кендір мен жүннен, кенептен шалбар тікті. Содан бері мыңдаған жыл өтсе де, киімнің осы түрі өзгере қоймады. Ат үстінде жүрген көшпенділер тақымына басқан сәйгүлігіне неғұрлым еркін мініп жүруі үшін биік ер-тұрман мен үзеңгіні ойлап тапты. Бұл жаңалық салт атты адамның ат үстінде қаққан қазықтай мығым отыруына, сонымен бірге, шауып бара жатып, қолындағы қаруын еш қиындықсыз және неғұрлым тиімді қолдануына мүмкіндік берді. Бабаларымыз шапқан аттың үстінен садақ тартуды барынша жетілдірді. Соған байланысты қарудың құрылымы да өзгеріп, күрделі, ыңғайлы әрі қуатты бола түсті. Масағына қауырсын тағылып, металмен ұшталған жебе берен сауытты тесіп өтетін көбебұзарға айналды. Қазақстан аумағында өмір сүрген түркі тайпалары ойлап тапқан тағы бір технологиялық жаңалық – қылыш. Оның оқтай түзі немесе иілген жүзі – ерекше белгісі. Бұл қару ең маңызды әрі кең таралған соғыс құралына айналды. Сарбаз бен оның мінген атын қорғауға арналған сауытты да алғаш рет біздің бабаларымыз жасаған. Еуразия көшпенділерінің айырықша маңызды әскери жаңалығына баланған мұздай темір құрсанған атты әскер осылайша пайда болды.