Оқу сауаттылығы, 4-сынып: ББЖМ

Жазда жағалай ауыл қонған көлге барып, талай-талай рақаттана шомылған боларсың. Ол көл дебалақай, біліп қой, туған жердің нәрі бар. Сонда шалқар судың айдынында жұбын жазбай жүзіп жүрген кербез аққуларға көзің түскен болар. Құс төресі – сол аққулар да өзің өскен өлкенің көркі. Қаз, үйрек, қасқалдақ, басқа да су құстарының неше түрін көрдің сол көлдің жағасынан. Бұлар да сен туған жерді мекен етеді, өсіп-өнеді, өркен жаяды. Ұлан байтақ қазақ даласын түз тағысы – киік, таутеке, арқар, аю, барыс, қабылан сияқты жабайы аңдар да қоныс етеді. Туған жеріміз – Қазақстанда суы телегей теңіз де, ұшар басын мәңгі қар басқан зеңгір тау да, көкпеңбек боп бой түзеген орман-тоғай да баршылық. Сайып келгенде, әрбір адам үшін туған жерден қадірлі, қымбат ештеңе жоқ. Өйткені сен ең алғаш жарық дүниеге келген сәтіңнен бастап, осы өлке саған алтын бесік – атамекен болып саналады. Сенің ғана емес, сенің әкең мен шешеңе, сенен кейінгілерге де қадірлі қоныс болып қала бермек. Сондықтан туған жерді сырт жаудан қорғап қалу, соған күнілгері дайын тұру – парыз.

Шаруа көлеңкені сатып алады. Енді тұт ағашының аумақты көлеңкесі шаруаныкі болады. Ол сол көлеңкеде жатып демалады. Көлеңке байдың ауласына түскенде, шаруа сол жаққа барып жатады. Көлеңке байдың қонақ бөлмесіне, ас үйіне түсетін болса, шаруа сол жерге барып жатып жүрді. Өзінің ағаттық жасағанын түсінген бай ештеңе жасай алмайтынын білді. «Мен көлеңкені сатып алдым. Ол енді байдікі емес. Сондықтан достарымды шақырып, рахатын неге көрмеске?» - деп ойлайды шаруа. Бір күні байдың үйінде қонақтар отырған кезде шаруа да өзінің достарымен келіп қалады. Олар келген кезде байдың қонақтары тұт ағашының көлеікесінде отыр екен. Шаруа байдың қонақтарынан орынды босатуды сұрайды. Таңданған қонақтар мұның себебін сұрайды. Не айтарын білмеген бай тілін тістеп, үн шығармайды.

...Сонау Ертіс жағасында Болған біреу «Саржан» атты. Жұбайы да өзіне сай, Аты - «Айсұлу», ақ маралдай. ...Дүниеге бір бала келді, Отыз күндік мерекені Естен кетпес берекені Сол ауылға ала келді. Ақсақалдар қол көтеріп, Жас бөбекке бата беріп, «Толағай «деп қойыпты атын... Жеті жаста садақ тартты, Атқан оғы тасты уатты, Жай отынан кейін емес. Темірден де өткізеді. Жылдар өткен... Жазғытұрым. Басталды бір жаман ырым, Жаумай жауын жалғыз тамшы, Ерте солды гүл-бәйшешек, Еркін өспей қурады шөп, Етке тиді ауыр қамшы. Еккен егін өнбей жерге, Еткен еңбек ұшты желге, Ел күйзелді ем таба алмай. Жабырқаған жарлы қауым Жалбарынды тілеп жауын, Көк жиектен көзін алмай. Сезген мұны Толағайда Сабырсыздық болды пайда, Ойланады ұзақ түндер: «Қайтсем жауын жаудырамын, Ел сусынын қандырамын. Адал ақыл айтар кімдер?..» Көп өтпеді. Бір күндері Шешесіне еркеледі. - Тағы да бар бір сұрауым: Көп жауады қайда жауын? Білсең, апа, айтшы, - деді. Айғақ ете үлкендерді Апатайы жауап берді: - Деген сөз бар: «Тауда тандыр», Қарлы, шыңды тау жерінде, Тарбағатай өңірінде Үзілмейді жылда жаңбыр. Екі беті гүл-гүл жанды, Кідірмеді, жүріп кетті. Асқар тауға келіп жетті. Таңдап жүріп тау жотасын Талғай қарап орман, тасын Көңілі сүйген бір шатқалды Ұзақ ырғап бөліп алды... Арқасына салды дағы, Келген ізбен қайта оралды. Арқалады ауыр тауды, Жаншып бара жатыр жанды, Маңдайдан тер көл боп ақты.

...Сонау Ертіс жағасында Болған біреу «Саржан» атты. Жұбайы да өзіне сай, Аты - «Айсұлу», ақ маралдай. ...Дүниеге бір бала келді, Отыз күндік мерекені Естен кетпес берекені Сол ауылға ала келді. Ақсақалдар қол көтеріп, Жас бөбекке бата беріп, «Толағай «деп қойыпты атын... Жеті жаста садақ тартты, Атқан оғы тасты уатты, Жай отынан кейін емес. Темірден де өткізеді. Жылдар өткен... Жазғытұрым. Басталды бір жаман ырым, Жаумай жауын жалғыз тамшы, Ерте солды гүл-бәйшешек, Еркін өспей қурады шөп, Етке тиді ауыр қамшы. Еккен егін өнбей жерге, Еткен еңбек ұшты желге, Ел күйзелді ем таба алмай. Жабырқаған жарлы қауым Жалбарынды тілеп жауын, Көк жиектен көзін алмай. Сезген мұны Толағайда Сабырсыздық болды пайда, Ойланады ұзақ түндер: «Қайтсем жауын жаудырамын, Ел сусынын қандырамын. Адал ақыл айтар кімдер?..» Көп өтпеді. Бір күндері Шешесіне еркеледі. - Тағы да бар бір сұрауым: Көп жауады қайда жауын? Білсең, апа, айтшы, - деді. Айғақ ете үлкендерді Апатайы жауап берді: - Деген сөз бар: «Тауда тандыр», Қарлы, шыңды тау жерінде, Тарбағатай өңірінде Үзілмейді жылда жаңбыр. Екі беті гүл-гүл жанды, Кідірмеді, жүріп кетті. Асқар тауға келіп жетті. Таңдап жүріп тау жотасын Талғай қарап орман, тасын Көңілі сүйген бір шатқалды Ұзақ ырғап бөліп алды... Арқасына салды дағы, Келген ізбен қайта оралды. Арқалады ауыр тауды, Жаншып бара жатыр жанды, Маңдайдан тер көл боп ақты.

...Сонау Ертіс жағасында Болған біреу «Саржан» атты. Жұбайы да өзіне сай, Аты - «Айсұлу», ақ маралдай. ...Дүниеге бір бала келді, Отыз күндік мерекені Естен кетпес берекені Сол ауылға ала келді. Ақсақалдар қол көтеріп, Жас бөбекке бата беріп, «Толағай «деп қойыпты атын... Жеті жаста садақ тартты, Атқан оғы тасты уатты, Жай отынан кейін емес. Темірден де өткізеді. Жылдар өткен... Жазғытұрым. Басталды бір жаман ырым, Жаумай жауын жалғыз тамшы, Ерте солды гүл-бәйшешек, Еркін өспей қурады шөп, Етке тиді ауыр қамшы. Еккен егін өнбей жерге, Еткен еңбек ұшты желге, Ел күйзелді ем таба алмай. Жабырқаған жарлы қауым Жалбарынды тілеп жауын, Көк жиектен көзін алмай. Сезген мұны Толағайда Сабырсыздық болды пайда, Ойланады ұзақ түндер: «Қайтсем жауын жаудырамын, Ел сусынын қандырамын. Адал ақыл айтар кімдер?..» Көп өтпеді. Бір күндері Шешесіне еркеледі. - Тағы да бар бір сұрауым: Көп жауады қайда жауын? Білсең, апа, айтшы, - деді. Айғақ ете үлкендерді Апатайы жауап берді: - Деген сөз бар: «Тауда тандыр», Қарлы, шыңды тау жерінде, Тарбағатай өңірінде Үзілмейді жылда жаңбыр. Екі беті гүл-гүл жанды, Кідірмеді, жүріп кетті. Асқар тауға келіп жетті. Таңдап жүріп тау жотасын Талғай қарап орман, тасын Көңілі сүйген бір шатқалды Ұзақ ырғап бөліп алды... Арқасына салды дағы, Келген ізбен қайта оралды. Арқалады ауыр тауды, Жаншып бара жатыр жанды, Маңдайдан тер көл боп ақты.

...Сонау Ертіс жағасында Болған біреу «Саржан» атты. Жұбайы да өзіне сай, Аты - «Айсұлу», ақ маралдай. ...Дүниеге бір бала келді, Отыз күндік мерекені Естен кетпес берекені Сол ауылға ала келді. Ақсақалдар қол көтеріп, Жас бөбекке бата беріп, «Толағай «деп қойыпты атын... Жеті жаста садақ тартты, Атқан оғы тасты уатты, Жай отынан кейін емес. Темірден де өткізеді. Жылдар өткен... Жазғытұрым. Басталды бір жаман ырым, Жаумай жауын жалғыз тамшы, Ерте солды гүл-бәйшешек, Еркін өспей қурады шөп, Етке тиді ауыр қамшы. Еккен егін өнбей жерге, Еткен еңбек ұшты желге, Ел күйзелді ем таба алмай. Жабырқаған жарлы қауым Жалбарынды тілеп жауын, Көк жиектен көзін алмай. Сезген мұны Толағайда Сабырсыздық болды пайда, Ойланады ұзақ түндер: «Қайтсем жауын жаудырамын, Ел сусынын қандырамын. Адал ақыл айтар кімдер?..» Көп өтпеді. Бір күндері Шешесіне еркеледі. - Тағы да бар бір сұрауым: Көп жауады қайда жауын? Білсең, апа, айтшы, - деді. Айғақ ете үлкендерді Апатайы жауап берді: - Деген сөз бар: «Тауда тандыр», Қарлы, шыңды тау жерінде, Тарбағатай өңірінде Үзілмейді жылда жаңбыр. Екі беті гүл-гүл жанды, Кідірмеді, жүріп кетті. Асқар тауға келіп жетті. Таңдап жүріп тау жотасын Талғай қарап орман, тасын Көңілі сүйген бір шатқалды Ұзақ ырғап бөліп алды... Арқасына салды дағы, Келген ізбен қайта оралды. Арқалады ауыр тауды, Жаншып бара жатыр жанды, Маңдайдан тер көл боп ақты.

«Түрін-ай текеметтің» Асыл қандай! Үңілдім үнсіз ғана басымды алмай. «Келе ғой, қошақаным, өзіме!»-деп Әжем кеп сипағандай шашымнан жай. Күйімді кешсеңдер-ау сол беттегі, Тұрғандай ана көңіл тербеп мені. Жан бітіп жайраңдайды жан-жағымнан Қазақтың қошқармүйіз өрнектері. Аңсаумен күнім өтті қанша менің?! Желбауда, басқұрда ма аңсау емім? Әжемнің көзіндей бұл оюларды Таба алмай, дала кезіп шаршап едім.

«Түрін-ай текеметтің» Асыл қандай! Үңілдім үнсіз ғана басымды алмай. «Келе ғой, қошақаным, өзіме!»-деп Әжем кеп сипағандай шашымнан жай. Күйімді кешсеңдер-ау сол беттегі, Тұрғандай ана көңіл тербеп мені. Жан бітіп жайраңдайды жан-жағымнан Қазақтың қошқармүйіз өрнектері. Аңсаумен күнім өтті қанша менің?! Желбауда, басқұрда ма аңсау емім? Әжемнің көзіндей бұл оюларды Таба алмай, дала кезіп шаршап едім.

«Түрін-ай текеметтің» Асыл қандай! Үңілдім үнсіз ғана басымды алмай. «Келе ғой, қошақаным, өзіме!»-деп Әжем кеп сипағандай шашымнан жай. Күйімді кешсеңдер-ау сол беттегі, Тұрғандай ана көңіл тербеп мені. Жан бітіп жайраңдайды жан-жағымнан Қазақтың қошқармүйіз өрнектері. Аңсаумен күнім өтті қанша менің?! Желбауда, басқұрда ма аңсау емім? Әжемнің көзіндей бұл оюларды Таба алмай, дала кезіп шаршап едім.

«Түрін-ай текеметтің» Асыл қандай! Үңілдім үнсіз ғана басымды алмай. «Келе ғой, қошақаным, өзіме!»-деп Әжем кеп сипағандай шашымнан жай. Күйімді кешсеңдер-ау сол беттегі, Тұрғандай ана көңіл тербеп мені. Жан бітіп жайраңдайды жан-жағымнан Қазақтың қошқармүйіз өрнектері. Аңсаумен күнім өтті қанша менің?! Желбауда, басқұрда ма аңсау емім? Әжемнің көзіндей бұл оюларды Таба алмай, дала кезіп шаршап едім.

«Түрін-ай текеметтің» Асыл қандай! Үңілдім үнсіз ғана басымды алмай. «Келе ғой, қошақаным, өзіме!»-деп Әжем кеп сипағандай шашымнан жай. Күйімді кешсеңдер-ау сол беттегі, Тұрғандай ана көңіл тербеп мені. Жан бітіп жайраңдайды жан-жағымнан Қазақтың қошқармүйіз өрнектері. Аңсаумен күнім өтті қанша менің?! Желбауда, басқұрда ма аңсау емім? Әжемнің көзіндей бұл оюларды Таба алмай, дала кезіп шаршап едім.

Биылғы көктем салқын, жаңбырлы болды. Темірдің анасы экспедицияға жылдағысынан кешігіп аттанды. Бұл жер Темірге бұрыннан таныс. Былтыр анасымен келген. Жалпақ сары төбенің басында сәкілі үш ағаш тұр. Сәкіні осы өңірді зерттеген геологтер жасапты. Көз ұшында – малшылар қыстауы. Көктем шыға көшіп кетеді. Қыстаудың қасында құдық бар. Экспедиция суды содан алады. Ол құдықты қазған да – геологтер. Соны естігенде Темір: - Апа, геолог жақсы ма, ботаник жақсы ма? – деп сұраған. - Екеуі де жақсы, - деген анасы, - геолог жер астындағы кен-байлықты іздеп табады. Ал ботаник жер бетіндегі өсімдіктерді зерттейді. Өсімдік болмаса, мал да, жан да, жан-жануарлар да тіршілік ета алмайды. Ботаниктер сол өсімдіктерді қалай жақсы өсіруге болатынын зерттейді. Өсімдіктердің малға қажет екенін Темір біледі. Тіпті тасбақаның да шөпке жайылатынын осы жерде көрді. ...Биыл да Темір бір қызық оқиғаға тап болды. Ерте тұрып, анасымен бақылау алаңына бара жатқан. Алдарындағы бұтаның түбінен бір бозторғай ұшып шықты да ұзап кетпей, қалықтап тұрып алды. - Осы маңда ұясы болуы керек, - деді анасы. Бұтаның түбін ашып қарап еді, шынында да, ұя бар екен. Селеудің үлпілдек шашағынан әдемілеп өріліп жасалыпты. Ішінде теңбіл-теңбіл үш жұмыртқа жатыр. Ұясына төнген қауіпті сезген бозторғай шырылдап, ауық-ауық шүйлігіп-шүйлігіп кетеді.

.. – Жыл сайын қоңыр күзде біздің ауылдың үстінен үйрек, қаз, тырна сияқты құстардың легі ұшып өтеді. Кей жылдары аққуларды да көруге болады. Бұл құстар қыстың жақындап қалғанын сезіп, жылы жаққа қарай қоныс аударып барады. Жылы жаққа қайтқан құстар жоғары ұшады. Ең биік ұшатыны – тырналар мен аққулар. Алыс жаққа бет алған құстар жерге сирек қонады. Тоқтамастан, бірнеше жүз шақырымға дейін ұша береді. Қарындары ашып, шаршаған кезде түнеп шығу үшін жерге қонады. Жылы жаққа кетіп бара жатқан құстар топтасып немесе тізбектеліп, көбінесе үшбұрыштанып ұшады. Әр топтың алдында өте тәжірибелі өз жолбасшысы болады. Ол жолды жақсы біледі, себебі бұған дейін бұл жолмен талай рет әрі-бері ұшып өткен. Құстардың бір үйірінде мұндай жолбасшы бірнешеу. Олардың міндеті көп. Құстардың жерге қонып, тамақтанатын, демалатын орнын солар таңдайды. Үйірдің қауіпсіздігін де солар бақылайды. Құстар бір жерге қонып, демалған кезде жолбасшылар кезектесіп оларды күзетеді. Аспанда да жолбасшылар ауыр жұмыс атқарады. Тізбектің ең алдында ұшатын болғандықтан, олар қанаттарымен ауаны жарып, соңындағыларға жол салып отырады. Жолбасшы салған жолмен ұшу оның соңындағы құстарға жеңіл болады. Сондықтан жолбасшы ауада өте көп күш жұмсайды. Тез шаршайды. Ондай кезде оны басқа жолбасшы ауыстырып, шаршаған жолбасшы үйірдің соңынан ілеседі

.. – Жыл сайын қоңыр күзде біздің ауылдың үстінен үйрек, қаз, тырна сияқты құстардың легі ұшып өтеді. Кей жылдары аққуларды да көруге болады. Бұл құстар қыстың жақындап қалғанын сезіп, жылы жаққа қарай қоныс аударып барады. Жылы жаққа қайтқан құстар жоғары ұшады. Ең биік ұшатыны – тырналар мен аққулар. Алыс жаққа бет алған құстар жерге сирек қонады. Тоқтамастан, бірнеше жүз шақырымға дейін ұша береді. Қарындары ашып, шаршаған кезде түнеп шығу үшін жерге қонады. Жылы жаққа кетіп бара жатқан құстар топтасып немесе тізбектеліп, көбінесе үшбұрыштанып ұшады. Әр топтың алдында өте тәжірибелі өз жолбасшысы болады. Ол жолды жақсы біледі, себебі бұған дейін бұл жолмен талай рет әрі-бері ұшып өткен. Құстардың бір үйірінде мұндай жолбасшы бірнешеу. Олардың міндеті көп. Құстардың жерге қонып, тамақтанатын, демалатын орнын солар таңдайды. Үйірдің қауіпсіздігін де солар бақылайды. Құстар бір жерге қонып, демалған кезде жолбасшылар кезектесіп оларды күзетеді. Аспанда да жолбасшылар ауыр жұмыс атқарады. Тізбектің ең алдында ұшатын болғандықтан, олар қанаттарымен ауаны жарып, соңындағыларға жол салып отырады. Жолбасшы салған жолмен ұшу оның соңындағы құстарға жеңіл болады. Сондықтан жолбасшы ауада өте көп күш жұмсайды. Тез шаршайды. Ондай кезде оны басқа жолбасшы ауыстырып, шаршаған жолбасшы үйірдің соңынан ілеседі

Болашақ маған жақын кел, Жақсылық сырын түсіндір, Ғарышқа ұшқан батырмен Жүрегім бірге ұшып жүр! Бір нүкте емес, бір жүрек Барады ғарыш жолымен. Қарайды ана елжіреп, Қалқалап Күнді қолымен. Келешек ұшып жүр көкте, Жарқырап жанды жас арман. Қарайды әлем құдыретке, Ғажапқа қолмен жасалған. Бақыты үшін бар адам, Өнердің таңы атыпты Тек ұшу үшін жаралған Адамдар қандай бақытты

Болашақ маған жақын кел, Жақсылық сырын түсіндір, Ғарышқа ұшқан батырмен Жүрегім бірге ұшып жүр! Бір нүкте емес, бір жүрек Барады ғарыш жолымен. Қарайды ана елжіреп, Қалқалап Күнді қолымен. Келешек ұшып жүр көкте, Жарқырап жанды жас арман. Қарайды әлем құдыретке, Ғажапқа қолмен жасалған. Бақыты үшін бар адам, Өнердің таңы атыпты Тек ұшу үшін жаралған Адамдар қандай бақытты

Болашақ маған жақын кел, Жақсылық сырын түсіндір, Ғарышқа ұшқан батырмен Жүрегім бірге ұшып жүр! Бір нүкте емес, бір жүрек Барады ғарыш жолымен. Қарайды ана елжіреп, Қалқалап Күнді қолымен. Келешек ұшып жүр көкте, Жарқырап жанды жас арман. Қарайды әлем құдыретке, Ғажапқа қолмен жасалған. Бақыты үшін бар адам, Өнердің таңы атыпты Тек ұшу үшін жаралған Адамдар қандай бақытты

Биылғы көктем салқын, жаңбырлы болды. Темірдің анасы экспедицияға жылдағысынан кешігіп аттанды. Бұл жер Темірге бұрыннан таныс. Былтыр анасымен келген. Жалпақ сары төбенің басында сәкілі үш ағаш тұр. Сәкіні осы өңірді зерттеген геологтер жасапты. Көз ұшында – малшылар қыстауы. Көктем шыға көшіп кетеді. Қыстаудың қасында құдық бар. Экспедиция суды содан алады. Ол құдықты қазған да – геологтер. Соны естігенде Темір: - Апа, геолог жақсы ма, ботаник жақсы ма? – деп сұраған. - Екеуі де жақсы, - деген анасы, - геолог жер астындағы кен-байлықты іздеп табады. Ал ботаник жер бетіндегі өсімдіктерді зерттейді. Өсімдік болмаса, мал да, жан да, жан-жануарлар да тіршілік ета алмайды. Ботаниктер сол өсімдіктерді қалай жақсы өсіруге болатынын зерттейді. Өсімдіктердің малға қажет екенін Темір біледі. Тіпті тасбақаның да шөпке жайылатынын осы жерде көрді. ...Биыл да Темір бір қызық оқиғаға тап болды. Ерте тұрып, анасымен бақылау алаңына бара жатқан. Алдарындағы бұтаның түбінен бір бозторғай ұшып шықты да ұзап кетпей, қалықтап тұрып алды. - Осы маңда ұясы болуы керек, - деді анасы. Бұтаның түбін ашып қарап еді, шынында да, ұя бар екен. Селеудің үлпілдек шашағынан әдемілеп өріліп жасалыпты. Ішінде теңбіл-теңбіл үш жұмыртқа жатыр. Ұясына төнген қауіпті сезген бозторғай шырылдап, ауық-ауық шүйлігіп-шүйлігіп кетеді.

Биылғы көктем салқын, жаңбырлы болды. Темірдің анасы экспедицияға жылдағысынан кешігіп аттанды. Бұл жер Темірге бұрыннан таныс. Былтыр анасымен келген. Жалпақ сары төбенің басында сәкілі үш ағаш тұр. Сәкіні осы өңірді зерттеген геологтер жасапты. Көз ұшында – малшылар қыстауы. Көктем шыға көшіп кетеді. Қыстаудың қасында құдық бар. Экспедиция суды содан алады. Ол құдықты қазған да – геологтер. Соны естігенде Темір: - Апа, геолог жақсы ма, ботаник жақсы ма? – деп сұраған. - Екеуі де жақсы, - деген анасы, - геолог жер астындағы кен-байлықты іздеп табады. Ал ботаник жер бетіндегі өсімдіктерді зерттейді. Өсімдік болмаса, мал да, жан да, жан-жануарлар да тіршілік ета алмайды. Ботаниктер сол өсімдіктерді қалай жақсы өсіруге болатынын зерттейді. Өсімдіктердің малға қажет екенін Темір біледі. Тіпті тасбақаның да шөпке жайылатынын осы жерде көрді. ...Биыл да Темір бір қызық оқиғаға тап болды. Ерте тұрып, анасымен бақылау алаңына бара жатқан. Алдарындағы бұтаның түбінен бір бозторғай ұшып шықты да ұзап кетпей, қалықтап тұрып алды. - Осы маңда ұясы болуы керек, - деді анасы. Бұтаның түбін ашып қарап еді, шынында да, ұя бар екен. Селеудің үлпілдек шашағынан әдемілеп өріліп жасалыпты. Ішінде теңбіл-теңбіл үш жұмыртқа жатыр. Ұясына төнген қауіпті сезген бозторғай шырылдап, ауық-ауық шүйлігіп-шүйлігіп кетеді.

.. – Жыл сайын қоңыр күзде біздің ауылдың үстінен үйрек, қаз, тырна сияқты құстардың легі ұшып өтеді. Кей жылдары аққуларды да көруге болады. Бұл құстар қыстың жақындап қалғанын сезіп, жылы жаққа қарай қоныс аударып барады. Жылы жаққа қайтқан құстар жоғары ұшады. Ең биік ұшатыны – тырналар мен аққулар. Алыс жаққа бет алған құстар жерге сирек қонады. Тоқтамастан, бірнеше жүз шақырымға дейін ұша береді. Қарындары ашып, шаршаған кезде түнеп шығу үшін жерге қонады. Жылы жаққа кетіп бара жатқан құстар топтасып немесе тізбектеліп, көбінесе үшбұрыштанып ұшады. Әр топтың алдында өте тәжірибелі өз жолбасшысы болады. Ол жолды жақсы біледі, себебі бұған дейін бұл жолмен талай рет әрі-бері ұшып өткен. Құстардың бір үйірінде мұндай жолбасшы бірнешеу. Олардың міндеті көп. Құстардың жерге қонып, тамақтанатын, демалатын орнын солар таңдайды. Үйірдің қауіпсіздігін де солар бақылайды. Құстар бір жерге қонып, демалған кезде жолбасшылар кезектесіп оларды күзетеді. Аспанда да жолбасшылар ауыр жұмыс атқарады. Тізбектің ең алдында ұшатын болғандықтан, олар қанаттарымен ауаны жарып, соңындағыларға жол салып отырады. Жолбасшы салған жолмен ұшу оның соңындағы құстарға жеңіл болады. Сондықтан жолбасшы ауада өте көп күш жұмсайды. Тез шаршайды. Ондай кезде оны басқа жолбасшы ауыстырып, шаршаған жолбасшы үйірдің соңынан ілеседі

.. – Жыл сайын қоңыр күзде біздің ауылдың үстінен үйрек, қаз, тырна сияқты құстардың легі ұшып өтеді. Кей жылдары аққуларды да көруге болады. Бұл құстар қыстың жақындап қалғанын сезіп, жылы жаққа қарай қоныс аударып барады. Жылы жаққа қайтқан құстар жоғары ұшады. Ең биік ұшатыны – тырналар мен аққулар. Алыс жаққа бет алған құстар жерге сирек қонады. Тоқтамастан, бірнеше жүз шақырымға дейін ұша береді. Қарындары ашып, шаршаған кезде түнеп шығу үшін жерге қонады. Жылы жаққа кетіп бара жатқан құстар топтасып немесе тізбектеліп, көбінесе үшбұрыштанып ұшады. Әр топтың алдында өте тәжірибелі өз жолбасшысы болады. Ол жолды жақсы біледі, себебі бұған дейін бұл жолмен талай рет әрі-бері ұшып өткен. Құстардың бір үйірінде мұндай жолбасшы бірнешеу. Олардың міндеті көп. Құстардың жерге қонып, тамақтанатын, демалатын орнын солар таңдайды. Үйірдің қауіпсіздігін де солар бақылайды. Құстар бір жерге қонып, демалған кезде жолбасшылар кезектесіп оларды күзетеді. Аспанда да жолбасшылар ауыр жұмыс атқарады. Тізбектің ең алдында ұшатын болғандықтан, олар қанаттарымен ауаны жарып, соңындағыларға жол салып отырады. Жолбасшы салған жолмен ұшу оның соңындағы құстарға жеңіл болады. Сондықтан жолбасшы ауада өте көп күш жұмсайды. Тез шаршайды. Ондай кезде оны басқа жолбасшы ауыстырып, шаршаған жолбасшы үйірдің соңынан ілеседі

Болашақ маған жақын кел, Жақсылық сырын түсіндір, Ғарышқа ұшқан батырмен Жүрегім бірге ұшып жүр! Бір нүкте емес, бір жүрек Барады ғарыш жолымен. Қарайды ана елжіреп, Қалқалап Күнді қолымен. Келешек ұшып жүр көкте, Жарқырап жанды жас арман. Қарайды әлем құдыретке, Ғажапқа қолмен жасалған. Бақыты үшін бар адам, Өнердің таңы атыпты Тек ұшу үшін жаралған Адамдар қандай бақытты

Болашақ маған жақын кел, Жақсылық сырын түсіндір, Ғарышқа ұшқан батырмен Жүрегім бірге ұшып жүр! Бір нүкте емес, бір жүрек Барады ғарыш жолымен. Қарайды ана елжіреп, Қалқалап Күнді қолымен. Келешек ұшып жүр көкте, Жарқырап жанды жас арман. Қарайды әлем құдыретке, Ғажапқа қолмен жасалған. Бақыты үшін бар адам, Өнердің таңы атыпты Тек ұшу үшін жаралған Адамдар қандай бақытты

Болашақ маған жақын кел, Жақсылық сырын түсіндір, Ғарышқа ұшқан батырмен Жүрегім бірге ұшып жүр! Бір нүкте емес, бір жүрек Барады ғарыш жолымен. Қарайды ана елжіреп, Қалқалап Күнді қолымен. Келешек ұшып жүр көкте, Жарқырап жанды жас арман. Қарайды әлем құдыретке, Ғажапқа қолмен жасалған. Бақыты үшін бар адам, Өнердің таңы атыпты Тек ұшу үшін жаралған Адамдар қандай бақытты

.. – Жыл сайын қоңыр күзде біздің ауылдың үстінен үйрек, қаз, тырна сияқты құстардың легі ұшып өтеді. Кей жылдары аққуларды да көруге болады. Бұл құстар қыстың жақындап қалғанын сезіп, жылы жаққа қарай қоныс аударып барады. Жылы жаққа қайтқан құстар жоғары ұшады. Ең биік ұшатыны – тырналар мен аққулар. Алыс жаққа бет алған құстар жерге сирек қонады. Тоқтамастан, бірнеше жүз шақырымға дейін ұша береді. Қарындары ашып, шаршаған кезде түнеп шығу үшін жерге қонады. Жылы жаққа кетіп бара жатқан құстар топтасып немесе тізбектеліп, көбінесе үшбұрыштанып ұшады. Әр топтың алдында өте тәжірибелі өз жолбасшысы болады. Ол жолды жақсы біледі, себебі бұған дейін бұл жолмен талай рет әрі-бері ұшып өткен. Құстардың бір үйірінде мұндай жолбасшы бірнешеу. Олардың міндеті көп. Құстардың жерге қонып, тамақтанатын, демалатын орнын солар таңдайды. Үйірдің қауіпсіздігін де солар бақылайды. Құстар бір жерге қонып, демалған кезде жолбасшылар кезектесіп оларды күзетеді. Аспанда да жолбасшылар ауыр жұмыс атқарады. Тізбектің ең алдында ұшатын болғандықтан, олар қанаттарымен ауаны жарып, соңындағыларға жол салып отырады. Жолбасшы салған жолмен ұшу оның соңындағы құстарға жеңіл болады. Сондықтан жолбасшы ауада өте көп күш жұмсайды. Тез шаршайды. Ондай кезде оны басқа жолбасшы ауыстырып, шаршаған жолбасшы үйірдің соңынан ілеседі

Биылғы көктем салқын, жаңбырлы болды. Темірдің анасы экспедицияға жылдағысынан кешігіп аттанды. Бұл жер Темірге бұрыннан таныс. Былтыр анасымен келген. Жалпақ сары төбенің басында сәкілі үш ағаш тұр. Сәкіні осы өңірді зерттеген геологтер жасапты. Көз ұшында – малшылар қыстауы. Көктем шыға көшіп кетеді. Қыстаудың қасында құдық бар. Экспедиция суды содан алады. Ол құдықты қазған да – геологтер. Соны естігенде Темір: - Апа, геолог жақсы ма, ботаник жақсы ма? – деп сұраған. - Екеуі де жақсы, - деген анасы, - геолог жер астындағы кен-байлықты іздеп табады. Ал ботаник жер бетіндегі өсімдіктерді зерттейді. Өсімдік болмаса, мал да, жан да, жан-жануарлар да тіршілік ета алмайды. Ботаниктер сол өсімдіктерді қалай жақсы өсіруге болатынын зерттейді. Өсімдіктердің малға қажет екенін Темір біледі. Тіпті тасбақаның да шөпке жайылатынын осы жерде көрді. ...Биыл да Темір бір қызық оқиғаға тап болды. Ерте тұрып, анасымен бақылау алаңына бара жатқан. Алдарындағы бұтаның түбінен бір бозторғай ұшып шықты да ұзап кетпей, қалықтап тұрып алды. - Осы маңда ұясы болуы керек, - деді анасы. Бұтаның түбін ашып қарап еді, шынында да, ұя бар екен. Селеудің үлпілдек шашағынан әдемілеп өріліп жасалыпты. Ішінде теңбіл-теңбіл үш жұмыртқа жатыр. Ұясына төнген қауіпті сезген бозторғай шырылдап, ауық-ауық шүйлігіп-шүйлігіп кетеді.

Баяғыда бір елдің ерлігі жұрттан асқан «Ақдауыл» деген батыры болған екен. Қаһарынан жау қаймығыпты. Әйтсе де елге жаманшылығы жоқ екен. Аш-жалаңаш жұртты қолдапты. Ақыры еңбегі елге жағып, халық оны хан көтеріпті... Бір күні Ақдауыл қатты ауырады. Ешбір асқа тәбеті шаппайды. Ойын-сауыққа зауқы соқпайды. - Ақдауыл ханның денсаулығына аса қауіпті ештеңе жоқ, - дейді атақты бір тамыршы. –Хан иемді Ұлы теңіздің жағасына апарып, теңіз самалымен емдеу керек. Айтты, бітті. Ұзақ жол жүріп, Ұлы теңізге жетеді. Бірақ теңіздің таза ауасы, гүл жазирасы дертті ханның көңілін хош ете алмайды. Ақдауыл хан бұрынғыдан бетер жүдей түседі. - Хан иемді сонау Үнді жағалауына алып бару керек. Сол жердің самал ауасы, ән-сазы бұл кісіні дертінен айықтырады, - дейді бір дәруіш. Сол-ақ екен, ақ шатырлы хан күймесі енді Үнді еліне аттанады. Айтса – айтқандай, бұл ел шынымен де керемет екен. Бірақ Үнді елі де ханның көңілін таба алмады. Ханның еңсесі онан сайын түседі. Қарт дәруіш ханның тамырын ұстап отырып: - Сіз жаугершілікпен жүріп, ер үсті – ат жалында ұзақ жыл түн қаттыңыз. Енді сіз үшін оның ешқандай қызығы жоқ. Енді бір қызық болса, өз туған жеріңіз, ана құрсағынан шыр етіп түсіп, алғаш қадам басқан жеріңіз қызық болар. - Менің туған жерім бе? – деп аңырап қалады Ақдауыл хан.

Баяғыда бір елдің ерлігі жұрттан асқан «Ақдауыл» деген батыры болған екен. Қаһарынан жау қаймығыпты. Әйтсе де елге жаманшылығы жоқ екен. Аш-жалаңаш жұртты қолдапты. Ақыры еңбегі елге жағып, халық оны хан көтеріпті... Бір күні Ақдауыл қатты ауырады. Ешбір асқа тәбеті шаппайды. Ойын-сауыққа зауқы соқпайды. - Ақдауыл ханның денсаулығына аса қауіпті ештеңе жоқ, - дейді атақты бір тамыршы. –Хан иемді Ұлы теңіздің жағасына апарып, теңіз самалымен емдеу керек. Айтты, бітті. Ұзақ жол жүріп, Ұлы теңізге жетеді. Бірақ теңіздің таза ауасы, гүл жазирасы дертті ханның көңілін хош ете алмайды. Ақдауыл хан бұрынғыдан бетер жүдей түседі. - Хан иемді сонау Үнді жағалауына алып бару керек. Сол жердің самал ауасы, ән-сазы бұл кісіні дертінен айықтырады, - дейді бір дәруіш. Сол-ақ екен, ақ шатырлы хан күймесі енді Үнді еліне аттанады. Айтса – айтқандай, бұл ел шынымен де керемет екен. Бірақ Үнді елі де ханның көңілін таба алмады. Ханның еңсесі онан сайын түседі. Қарт дәруіш ханның тамырын ұстап отырып: - Сіз жаугершілікпен жүріп, ер үсті – ат жалында ұзақ жыл түн қаттыңыз. Енді сіз үшін оның ешқандай қызығы жоқ. Енді бір қызық болса, өз туған жеріңіз, ана құрсағынан шыр етіп түсіп, алғаш қадам басқан жеріңіз қызық болар. - Менің туған жерім бе? – деп аңырап қалады Ақдауыл хан.

Баяғыда бір елдің ерлігі жұрттан асқан «Ақдауыл» деген батыры болған екен. Қаһарынан жау қаймығыпты. Әйтсе де елге жаманшылығы жоқ екен. Аш-жалаңаш жұртты қолдапты. Ақыры еңбегі елге жағып, халық оны хан көтеріпті... Бір күні Ақдауыл қатты ауырады. Ешбір асқа тәбеті шаппайды. Ойын-сауыққа зауқы соқпайды. - Ақдауыл ханның денсаулығына аса қауіпті ештеңе жоқ, - дейді атақты бір тамыршы. –Хан иемді Ұлы теңіздің жағасына апарып, теңіз самалымен емдеу керек. Айтты, бітті. Ұзақ жол жүріп, Ұлы теңізге жетеді. Бірақ теңіздің таза ауасы, гүл жазирасы дертті ханның көңілін хош ете алмайды. Ақдауыл хан бұрынғыдан бетер жүдей түседі. - Хан иемді сонау Үнді жағалауына алып бару керек. Сол жердің самал ауасы, ән-сазы бұл кісіні дертінен айықтырады, - дейді бір дәруіш. Сол-ақ екен, ақ шатырлы хан күймесі енді Үнді еліне аттанады. Айтса – айтқандай, бұл ел шынымен де керемет екен. Бірақ Үнді елі де ханның көңілін таба алмады. Ханның еңсесі онан сайын түседі. Қарт дәруіш ханның тамырын ұстап отырып: - Сіз жаугершілікпен жүріп, ер үсті – ат жалында ұзақ жыл түн қаттыңыз. Енді сіз үшін оның ешқандай қызығы жоқ. Енді бір қызық болса, өз туған жеріңіз, ана құрсағынан шыр етіп түсіп, алғаш қадам басқан жеріңіз қызық болар. - Менің туған жерім бе? – деп аңырап қалады Ақдауыл хан.

Баяғыда бір елдің ерлігі жұрттан асқан «Ақдауыл» деген батыры болған екен. Қаһарынан жау қаймығыпты. Әйтсе де елге жаманшылығы жоқ екен. Аш-жалаңаш жұртты қолдапты. Ақыры еңбегі елге жағып, халық оны хан көтеріпті... Бір күні Ақдауыл қатты ауырады. Ешбір асқа тәбеті шаппайды. Ойын-сауыққа зауқы соқпайды. - Ақдауыл ханның денсаулығына аса қауіпті ештеңе жоқ, - дейді атақты бір тамыршы. –Хан иемді Ұлы теңіздің жағасына апарып, теңіз самалымен емдеу керек. Айтты, бітті. Ұзақ жол жүріп, Ұлы теңізге жетеді. Бірақ теңіздің таза ауасы, гүл жазирасы дертті ханның көңілін хош ете алмайды. Ақдауыл хан бұрынғыдан бетер жүдей түседі. - Хан иемді сонау Үнді жағалауына алып бару керек. Сол жердің самал ауасы, ән-сазы бұл кісіні дертінен айықтырады, - дейді бір дәруіш. Сол-ақ екен, ақ шатырлы хан күймесі енді Үнді еліне аттанады. Айтса – айтқандай, бұл ел шынымен де керемет екен. Бірақ Үнді елі де ханның көңілін таба алмады. Ханның еңсесі онан сайын түседі. Қарт дәруіш ханның тамырын ұстап отырып: - Сіз жаугершілікпен жүріп, ер үсті – ат жалында ұзақ жыл түн қаттыңыз. Енді сіз үшін оның ешқандай қызығы жоқ. Енді бір қызық болса, өз туған жеріңіз, ана құрсағынан шыр етіп түсіп, алғаш қадам басқан жеріңіз қызық болар. - Менің туған жерім бе? – деп аңырап қалады Ақдауыл хан.

Баяғыда бір елдің ерлігі жұрттан асқан «Ақдауыл» деген батыры болған екен. Қаһарынан жау қаймығыпты. Әйтсе де елге жаманшылығы жоқ екен. Аш-жалаңаш жұртты қолдапты. Ақыры еңбегі елге жағып, халық оны хан көтеріпті... Бір күні Ақдауыл қатты ауырады. Ешбір асқа тәбеті шаппайды. Ойын-сауыққа зауқы соқпайды. - Ақдауыл ханның денсаулығына аса қауіпті ештеңе жоқ, - дейді атақты бір тамыршы. –Хан иемді Ұлы теңіздің жағасына апарып, теңіз самалымен емдеу керек. Айтты, бітті. Ұзақ жол жүріп, Ұлы теңізге жетеді. Бірақ теңіздің таза ауасы, гүл жазирасы дертті ханның көңілін хош ете алмайды. Ақдауыл хан бұрынғыдан бетер жүдей түседі. - Хан иемді сонау Үнді жағалауына алып бару керек. Сол жердің самал ауасы, ән-сазы бұл кісіні дертінен айықтырады, - дейді бір дәруіш. Сол-ақ екен, ақ шатырлы хан күймесі енді Үнді еліне аттанады. Айтса – айтқандай, бұл ел шынымен де керемет екен. Бірақ Үнді елі де ханның көңілін таба алмады. Ханның еңсесі онан сайын түседі. Қарт дәруіш ханның тамырын ұстап отырып: - Сіз жаугершілікпен жүріп, ер үсті – ат жалында ұзақ жыл түн қаттыңыз. Енді сіз үшін оның ешқандай қызығы жоқ. Енді бір қызық болса, өз туған жеріңіз, ана құрсағынан шыр етіп түсіп, алғаш қадам басқан жеріңіз қызық болар. - Менің туған жерім бе? – деп аңырап қалады Ақдауыл хан.

Нағыз байлық Ертеде бір әйел есігінің алдында отырған үш қарт кісіні көреді. Олар әңгімелесіп ұзақ отырады. Түс ауған кезде олардың қарны ашқан шығар деп ойлаған әйел сыртқа шығып, қарияларды тамақ ішуге шақырады. – Біз үшеуіміз бірдей кіре алмаймыз, – дейді үш шал қатар тіл қатып. – Неге? – дейді әйел таңданып. – Мына кісі – Байлық, мынау қол жеткізбес – Табыс, ал мен болсам – Сүйіспеншілікпін, – дейді біреуі. – Қайсымыз кіреміз?.. Оны отағасымен ақылдасып, өздерің шешесіңдер. Әйел үйге кіріп, болған жағдайды отағасына баяндап береді. – Жақсы екен,.. – дейді отағасы. – Онда үйге Байлық кірсін. Отбасымыз мол байлыққа кенелсін. Бұған отанасы қосылмайды. – Меніңше, Табыстың кіргені дұрыс, – дейді ол. Сол кезде қастарына ұлдары келеді. – Ең жақсысы, Сүйіспеншілікті шақырғанымыз дұрыс. Ол келсе, үйіміз махаббат-мейірімге толады, – дейді ол өз тілегін білдіріп. – «Бала – періште» деген ғой, осының айтқаны-ақ болсын, – дейді отағасы. Сонымен әйел қайта сыртқа шығып: – Сүйіспеншілік, біздің құтты босағамызға қонақ болыңыз, – дейді. Сүйіспеншілік орнынан тұрып, есікке қарай беттейді. Бір қызығы, қалған екеуі де отырған жерлерінде қалмай, әлгі кісінің соңынан ереді. Бұған түсінбей қалған әйел: – Бұларыңыз қалай, жаңа бәріміз бірге кіре алмаймыз дедіңіздер ғой? – деп сұрайды. – Дұрыс, кіре алмаймыз. Бірақ, біз қазіргі адамдардың ойы бойынша Байлық не Табыс екеуіміздің біреуімізді шақыратын шығар деп тұспалдап едік. Болжамымыз дұрыс шықпады. Сіз Сүйіспеншілікті шақырдыңыз. Ал сүйіспеншілік бар жерде – байлық та, табыс та болады. Сондықтан қосыла ердік, – дейді екеуінің бірі. Серік Үсенұлы

Нағыз байлық Ертеде бір әйел есігінің алдында отырған үш қарт кісіні көреді. Олар әңгімелесіп ұзақ отырады. Түс ауған кезде олардың қарны ашқан шығар деп ойлаған әйел сыртқа шығып, қарияларды тамақ ішуге шақырады. – Біз үшеуіміз бірдей кіре алмаймыз, – дейді үш шал қатар тіл қатып. – Неге? – дейді әйел таңданып. – Мына кісі – Байлық, мынау қол жеткізбес – Табыс, ал мен болсам – Сүйіспеншілікпін, – дейді біреуі. – Қайсымыз кіреміз?.. Оны отағасымен ақылдасып, өздерің шешесіңдер. Әйел үйге кіріп, болған жағдайды отағасына баяндап береді. – Жақсы екен,.. – дейді отағасы. – Онда үйге Байлық кірсін. Отбасымыз мол байлыққа кенелсін. Бұған отанасы қосылмайды. – Меніңше, Табыстың кіргені дұрыс, – дейді ол. Сол кезде қастарына ұлдары келеді. – Ең жақсысы, Сүйіспеншілікті шақырғанымыз дұрыс. Ол келсе, үйіміз махаббат-мейірімге толады, – дейді ол өз тілегін білдіріп. – «Бала – періште» деген ғой, осының айтқаны-ақ болсын, – дейді отағасы. Сонымен әйел қайта сыртқа шығып: – Сүйіспеншілік, біздің құтты босағамызға қонақ болыңыз, – дейді. Сүйіспеншілік орнынан тұрып, есікке қарай беттейді. Бір қызығы, қалған екеуі де отырған жерлерінде қалмай, әлгі кісінің соңынан ереді. Бұған түсінбей қалған әйел: – Бұларыңыз қалай, жаңа бәріміз бірге кіре алмаймыз дедіңіздер ғой? – деп сұрайды. – Дұрыс, кіре алмаймыз. Бірақ, біз қазіргі адамдардың ойы бойынша Байлық не Табыс екеуіміздің біреуімізді шақыратын шығар деп тұспалдап едік. Болжамымыз дұрыс шықпады. Сіз Сүйіспеншілікті шақырдыңыз. Ал сүйіспеншілік бар жерде – байлық та, табыс та болады. Сондықтан қосыла ердік, – дейді екеуінің бірі. Серік Үсенұлы

Нағыз байлық Ертеде бір әйел есігінің алдында отырған үш қарт кісіні көреді. Олар әңгімелесіп ұзақ отырады. Түс ауған кезде олардың қарны ашқан шығар деп ойлаған әйел сыртқа шығып, қарияларды тамақ ішуге шақырады. – Біз үшеуіміз бірдей кіре алмаймыз, – дейді үш шал қатар тіл қатып. – Неге? – дейді әйел таңданып. – Мына кісі – Байлық, мынау қол жеткізбес – Табыс, ал мен болсам – Сүйіспеншілікпін, – дейді біреуі. – Қайсымыз кіреміз?.. Оны отағасымен ақылдасып, өздерің шешесіңдер. Әйел үйге кіріп, болған жағдайды отағасына баяндап береді. – Жақсы екен,.. – дейді отағасы. – Онда үйге Байлық кірсін. Отбасымыз мол байлыққа кенелсін. Бұған отанасы қосылмайды. – Меніңше, Табыстың кіргені дұрыс, – дейді ол. Сол кезде қастарына ұлдары келеді. – Ең жақсысы, Сүйіспеншілікті шақырғанымыз дұрыс. Ол келсе, үйіміз махаббат-мейірімге толады, – дейді ол өз тілегін білдіріп. – «Бала – періште» деген ғой, осының айтқаны-ақ болсын, – дейді отағасы. Сонымен әйел қайта сыртқа шығып: – Сүйіспеншілік, біздің құтты босағамызға қонақ болыңыз, – дейді. Сүйіспеншілік орнынан тұрып, есікке қарай беттейді. Бір қызығы, қалған екеуі де отырған жерлерінде қалмай, әлгі кісінің соңынан ереді. Бұған түсінбей қалған әйел: – Бұларыңыз қалай, жаңа бәріміз бірге кіре алмаймыз дедіңіздер ғой? – деп сұрайды. – Дұрыс, кіре алмаймыз. Бірақ, біз қазіргі адамдардың ойы бойынша Байлық не Табыс екеуіміздің біреуімізді шақыратын шығар деп тұспалдап едік. Болжамымыз дұрыс шықпады. Сіз Сүйіспеншілікті шақырдыңыз. Ал сүйіспеншілік бар жерде – байлық та, табыс та болады. Сондықтан қосыла ердік, – дейді екеуінің бірі. Серік Үсенұлы

«...-Е, мына жердің «Мысойған» аталуының сыры бар. Баяғыда қазақ еліне жоңғарлар шабуыл жасапты. Сол ұрыста қазақтың атақты бір батыры жоңғар әскерімен шайқасқа түсіпті. Жоңғалар сарбаздарды үш жақтан қыспаққа алыпты. Әлгі батыр кейін шегінуге намыстанады.Іштей тәуекелге бел байлап, сарбаздарына шегінуге бұйрық береді.Қуғыншы жоңғарларға жалғыз өзі қарсы тұрып, қалың қолды ажалдан арашаламақ болады.Ыза кернеген батыр қолындағы айбалтамен шауып-шауып жіберіпті. Сонда кішкентай төмпешік ойылып түседі. Батыр тағы бір ұрған екен, ойық тереңдей түсіпті. Сол кезде батырдың ойына бір қулық орала кетеді де ат-матымен әлгі шұңқырға түсіп, бұға қалады. Қалың қолдың шегінгенін көрген жоңғарлар қуыстағы батырдың екі жағынан шауып өте шығады...»

Нағыз байлық Ертеде бір әйел есігінің алдында отырған үш қарт кісіні көреді. Олар әңгімелесіп ұзақ отырады. Түс ауған кезде олардың қарны ашқан шығар деп ойлаған әйел сыртқа шығып, қарияларды тамақ ішуге шақырады. – Біз үшеуіміз бірдей кіре алмаймыз, – дейді үш шал қатар тіл қатып. – Неге? – дейді әйел таңданып. – Мына кісі – Байлық, мынау қол жеткізбес – Табыс, ал мен болсам – Сүйіспеншілікпін, – дейді біреуі. – Қайсымыз кіреміз?.. Оны отағасымен ақылдасып, өздерің шешесіңдер. Әйел үйге кіріп, болған жағдайды отағасына баяндап береді. – Жақсы екен,.. – дейді отағасы. – Онда үйге Байлық кірсін. Отбасымыз мол байлыққа кенелсін. Бұған отанасы қосылмайды. – Меніңше, Табыстың кіргені дұрыс, – дейді ол. Сол кезде қастарына ұлдары келеді. – Ең жақсысы, Сүйіспеншілікті шақырғанымыз дұрыс. Ол келсе, үйіміз махаббат-мейірімге толады, – дейді ол өз тілегін білдіріп. – «Бала – періште» деген ғой, осының айтқаны-ақ болсын, – дейді отағасы. Сонымен әйел қайта сыртқа шығып: – Сүйіспеншілік, біздің құтты босағамызға қонақ болыңыз, – дейді. Сүйіспеншілік орнынан тұрып, есікке қарай беттейді. Бір қызығы, қалған екеуі де отырған жерлерінде қалмай, әлгі кісінің соңынан ереді. Бұған түсінбей қалған әйел: – Бұларыңыз қалай, жаңа бәріміз бірге кіре алмаймыз дедіңіздер ғой? – деп сұрайды. – Дұрыс, кіре алмаймыз. Бірақ, біз қазіргі адамдардың ойы бойынша Байлық не Табыс екеуіміздің біреуімізді шақыратын шығар деп тұспалдап едік. Болжамымыз дұрыс шықпады. Сіз Сүйіспеншілікті шақырдыңыз. Ал сүйіспеншілік бар жерде – байлық та, табыс та болады. Сондықтан қосыла ердік, – дейді екеуінің бірі. Серік Үсенұлы

Нағыз байлық Ертеде бір әйел есігінің алдында отырған үш қарт кісіні көреді. Олар әңгімелесіп ұзақ отырады. Түс ауған кезде олардың қарны ашқан шығар деп ойлаған әйел сыртқа шығып, қарияларды тамақ ішуге шақырады. – Біз үшеуіміз бірдей кіре алмаймыз, – дейді үш шал қатар тіл қатып. – Неге? – дейді әйел таңданып. – Мына кісі – Байлық, мынау қол жеткізбес – Табыс, ал мен болсам – Сүйіспеншілікпін, – дейді біреуі. – Қайсымыз кіреміз?.. Оны отағасымен ақылдасып, өздерің шешесіңдер. Әйел үйге кіріп, болған жағдайды отағасына баяндап береді. – Жақсы екен,.. – дейді отағасы. – Онда үйге Байлық кірсін. Отбасымыз мол байлыққа кенелсін. Бұған отанасы қосылмайды. – Меніңше, Табыстың кіргені дұрыс, – дейді ол. Сол кезде қастарына ұлдары келеді. – Ең жақсысы, Сүйіспеншілікті шақырғанымыз дұрыс. Ол келсе, үйіміз махаббат-мейірімге толады, – дейді ол өз тілегін білдіріп. – «Бала – періште» деген ғой, осының айтқаны-ақ болсын, – дейді отағасы. Сонымен әйел қайта сыртқа шығып: – Сүйіспеншілік, біздің құтты босағамызға қонақ болыңыз, – дейді. Сүйіспеншілік орнынан тұрып, есікке қарай беттейді. Бір қызығы, қалған екеуі де отырған жерлерінде қалмай, әлгі кісінің соңынан ереді. Бұған түсінбей қалған әйел: – Бұларыңыз қалай, жаңа бәріміз бірге кіре алмаймыз дедіңіздер ғой? – деп сұрайды. – Дұрыс, кіре алмаймыз. Бірақ, біз қазіргі адамдардың ойы бойынша Байлық не Табыс екеуіміздің біреуімізді шақыратын шығар деп тұспалдап едік. Болжамымыз дұрыс шықпады. Сіз Сүйіспеншілікті шақырдыңыз. Ал сүйіспеншілік бар жерде – байлық та, табыс та болады. Сондықтан қосыла ердік, – дейді екеуінің бірі. Серік Үсенұлы