Оқу сауаттылығы, 4-сынып: ББЖМ

«...-Е, мына жердің «Мысойған» аталуының сыры бар. Баяғыда қазақ еліне жоңғарлар шабуыл жасапты. Сол ұрыста қазақтың атақты бір батыры жоңғар әскерімен шайқасқа түсіпті. Жоңғалар сарбаздарды үш жақтан қыспаққа алыпты. Әлгі батыр кейін шегінуге намыстанады.Іштей тәуекелге бел байлап, сарбаздарына шегінуге бұйрық береді.Қуғыншы жоңғарларға жалғыз өзі қарсы тұрып, қалың қолды ажалдан арашаламақ болады.Ыза кернеген батыр қолындағы айбалтамен шауып-шауып жіберіпті. Сонда кішкентай төмпешік ойылып түседі. Батыр тағы бір ұрған екен, ойық тереңдей түсіпті. Сол кезде батырдың ойына бір қулық орала кетеді де ат-матымен әлгі шұңқырға түсіп, бұға қалады. Қалың қолдың шегінгенін көрген жоңғарлар қуыстағы батырдың екі жағынан шауып өте шығады...»

«...-Е, мына жердің «Мысойған» аталуының сыры бар. Баяғыда қазақ еліне жоңғарлар шабуыл жасапты. Сол ұрыста қазақтың атақты бір батыры жоңғар әскерімен шайқасқа түсіпті. Жоңғалар сарбаздарды үш жақтан қыспаққа алыпты. Әлгі батыр кейін шегінуге намыстанады.Іштей тәуекелге бел байлап, сарбаздарына шегінуге бұйрық береді.Қуғыншы жоңғарларға жалғыз өзі қарсы тұрып, қалың қолды ажалдан арашаламақ болады.Ыза кернеген батыр қолындағы айбалтамен шауып-шауып жіберіпті. Сонда кішкентай төмпешік ойылып түседі. Батыр тағы бір ұрған екен, ойық тереңдей түсіпті. Сол кезде батырдың ойына бір қулық орала кетеді де ат-матымен әлгі шұңқырға түсіп, бұға қалады. Қалың қолдың шегінгенін көрген жоңғарлар қуыстағы батырдың екі жағынан шауып өте шығады...»

«...-Е, мына жердің «Мысойған» аталуының сыры бар. Баяғыда қазақ еліне жоңғарлар шабуыл жасапты. Сол ұрыста қазақтың атақты бір батыры жоңғар әскерімен шайқасқа түсіпті. Жоңғалар сарбаздарды үш жақтан қыспаққа алыпты. Әлгі батыр кейін шегінуге намыстанады.Іштей тәуекелге бел байлап, сарбаздарына шегінуге бұйрық береді.Қуғыншы жоңғарларға жалғыз өзі қарсы тұрып, қалың қолды ажалдан арашаламақ болады.Ыза кернеген батыр қолындағы айбалтамен шауып-шауып жіберіпті. Сонда кішкентай төмпешік ойылып түседі. Батыр тағы бір ұрған екен, ойық тереңдей түсіпті. Сол кезде батырдың ойына бір қулық орала кетеді де ат-матымен әлгі шұңқырға түсіп, бұға қалады. Қалың қолдың шегінгенін көрген жоңғарлар қуыстағы батырдың екі жағынан шауып өте шығады...»

«...-Е, мына жердің «Мысойған» аталуының сыры бар. Баяғыда қазақ еліне жоңғарлар шабуыл жасапты. Сол ұрыста қазақтың атақты бір батыры жоңғар әскерімен шайқасқа түсіпті. Жоңғалар сарбаздарды үш жақтан қыспаққа алыпты. Әлгі батыр кейін шегінуге намыстанады.Іштей тәуекелге бел байлап, сарбаздарына шегінуге бұйрық береді.Қуғыншы жоңғарларға жалғыз өзі қарсы тұрып, қалың қолды ажалдан арашаламақ болады.Ыза кернеген батыр қолындағы айбалтамен шауып-шауып жіберіпті. Сонда кішкентай төмпешік ойылып түседі. Батыр тағы бір ұрған екен, ойық тереңдей түсіпті. Сол кезде батырдың ойына бір қулық орала кетеді де ат-матымен әлгі шұңқырға түсіп, бұға қалады. Қалың қолдың шегінгенін көрген жоңғарлар қуыстағы батырдың екі жағынан шауып өте шығады...»

...Сонау Ертіс жағасында Болған біреу «Саржан» атты. Жұбайы да өзіне сай, Аты - «Айсұлу», ақ маралдай. ...Дүниеге бір бала келді, Отыз күндік мерекені Естен кетпес берекені Сол ауылға ала келді. Ақсақалдар қол көтеріп, Жас бөбекке бата беріп, «Толағай «деп қойыпты атын... Жеті жаста садақ тартты, Атқан оғы тасты уатты, Жай отынан кейін емес. Темірден де өткізеді. Жылдар өткен... Жазғытұрым. Басталды бір жаман ырым, Жаумай жауын жалғыз тамшы, Ерте солды гүл-бәйшешек, Еркін өспей қурады шөп, Етке тиді ауыр қамшы. Еккен егін өнбей жерге, Еткен еңбек ұшты желге, Ел күйзелді ем таба алмай. Жабырқаған жарлы қауым Жалбарынды тілеп жауын, Көк жиектен көзін алмай. Сезген мұны Толағайда Сабырсыздық болды пайда, Ойланады ұзақ түндер: «Қайтсем жауын жаудырамын, Ел сусынын қандырамын. Адал ақыл айтар кімдер?..» Көп өтпеді. Бір күндері Шешесіне еркеледі. - Тағы да бар бір сұрауым: Көп жауады қайда жауын? Білсең, апа, айтшы, - деді. Айғақ ете үлкендерді Апатайы жауап берді: - Деген сөз бар: «Тауда тандыр», Қарлы, шыңды тау жерінде, Тарбағатай өңірінде Үзілмейді жылда жаңбыр. Екі беті гүл-гүл жанды, Кідірмеді, жүріп кетті. Асқар тауға келіп жетті. Таңдап жүріп тау жотасын Талғай қарап орман, тасын Көңілі сүйген бір шатқалды Ұзақ ырғап бөліп алды... Арқасына салды дағы, Келген ізбен қайта оралды. Арқалады ауыр тауды, Жаншып бара жатыр жанды, Маңдайдан тер көл боп ақты.

Бай баласы мен жарлы баласы Асан деген бай баласы. Үсен деген жарлы баласы — екеуі құрдас екен. Бір күні ел көшкенде қыр астында ойнап жүріп, ескерілмей, екеуі жұртта қалыпты. Бір мезгілде үйге баралық деп келсе, ауыл жоқ, құр жұрты жатыр. Асан айқай салып, жылай бастайды. Үсен ойланып тұрды да айтты: — Жылағанмен ешнәрсе өнбес. Көшкен ауылды іздеп табалық. — Елді қайдан табамыз, қай жаққа кеткенін де көргеніміз жоқ? —деді Асан. Үсен үндемеді. Асанды ертіп көшкен жұртқа келді. Жұртта бір көзі сынған ине жатыр екен, оны алды және бір пышақтың сынығын, бір-екі уыстай қыл тауып, оны да алды. Сонан соң ауылдың жұртын айнала жүгіріп жүріп, көштің кеткен сүрлеуін тауып, сол сүрлеуге түсіп жүре берді. Біраз жер өткен соң сүрлеу екі айрылды. Мұны көріп Асан жылай бастады. — Енді қайсысына түсеміз? — деп. Үсен қарап жүріп, біреуіне түсті: — Мынау сүрлеу, бүгін жүрген көштің сүрлеуі екен, малдың жас тезегі бар, — деді. Біраз жер жүрген соң Асан қарным ашты деп жылады. Үсен үндемей келе жатса, екеуінің алдынан бір үйрек ұшып, ұзамай қасына қонды. Асанның онымен ісі болмай жүре берді. Үсен жүгіріп барып сипалап жүріп, үйректің орнынан алты жұмыртқа тапты. Асан қуанып жұмыртқаны алайын деп еді, Үсен алдырмай: — Жолдан адасып көп күн жүрсек, бізге тамақ керек болар, үйректі де ұстап алайық, — деді. Асан айтты: — Қалай ұстаймыз? Үсен: — Мен әкемнің ұстағандарын көріп едім, — деп манағы жұрттан тауып алған қылдан есіп тұзақ істеді де, оны апарып үйректің ұясына құрды. Мұнан соң Асанды шақырып алып, екеуі бір таса жерге, қалың шөптің арасына барып жатты. Көп ұзамай-ақ үйрек қайта ұшып, жан-жағында адам көрінбеген соң, ұясына келіп қонды. Бітегенеден соң Үсен түрегеліп, жүгіріп ұяға барып еді, үйрек ұша алмай далбырлады да қалды. Қараса, үйрек мойнынан тұзаққа ілініп қалған екен. Үйректі Асан: — Тірі алып, ойнап баралық, — деді. Үсен айтты: — Жоқ, әкем, үйрек, қаз адал құстар, мұқтаждықта тамақ етуге болады,- деп айтқан. Бірақ тірілей байлап-матап әуре ету обал деп айтушы еді, әуре етпей бауыздап алалық, — деп манағы жұрттан тауып алған пышақтың сынығымен бауыздап алды.

Жолдыаяқ – ақылды ит Жолдыаяқ екеуіміз бұта-жыңғылдардың арасымен өтетін жалғыз аяқ жолмен келе жаттық. Бір кезде Жолдыаяқ жақын тұрған бұтаның арғы шетіне жүгіріп барып, алдыңғы аяғын көтеріп тұра қалды. Мен итімнің бұл қылығына таң-тамаша болып, оған жақындадым. Оның қарсы алдынан құрдың балапаны шыға келіп, қайтадан бұта-бұтаның арасымен жорғалап қаша жөнелгенін көрдім. Бір қызығы, Жолдыаяқ оны қуған жоқ, дереу кері бұрылып, бұтаны бір айналып өтті де, екінші бір жерге барып қайтадан артқы аяғымен тік тұра қалды. Қарасам, тағы да балапан құрдың алдынан шығыпты. Байғұс құр не істерін білмей, енді тіпті басқа жаққа қаша жөнелді. Жолдыаяқ бәрібір оны жібермеді, өзге иттер құсап артынан қуып аса көп қиналмай-ақ, тағы да алдынан шықты. Құдды бір өзінің асқан ақылдылығын танытып, құрдың кеткен бағытын дәл аңғарып, оның одан кейін не істейтінін қапысыз бағдарлай алғанын білдіргендей, үнемі оның жолын кесумен болды. Бір қызығы, оған тиіспейді де, ойын ойнағандай масаттанып, «не істейін» дегендей, мен жаққа қарап қояды. Ал құрдың балапаны болса, шыр-шыр етіп, қалай қашса да қарсы кезігіп, амалы таусылып, шыбын жанын қоярға жер таппады. Мен оны қатты аяп кеттім. – Жолдыаяқ, болды енді, тиіспе!- деп дауыстадым итіме. Сол-ақ екен, Жолдыаяқ оны әурелеуін қойды. Көзімен ұзатып сап, ойыны қанған баладай өзіне-өзі разы болып, тілін салақтатып қасыма келді. Құрдың балапаны бір бұтадан екіншісіне кетіп, одан үшіншісінен асып, көзден ғайып болды. Осылайша, Жолдыаяқтың асқан ақылдылығына әбден көзім жетті.

Жолдыаяқ – ақылды ит Жолдыаяқ екеуіміз бұта-жыңғылдардың арасымен өтетін жалғыз аяқ жолмен келе жаттық. Бір кезде Жолдыаяқ жақын тұрған бұтаның арғы шетіне жүгіріп барып, алдыңғы аяғын көтеріп тұра қалды. Мен итімнің бұл қылығына таң-тамаша болып, оған жақындадым. Оның қарсы алдынан құрдың балапаны шыға келіп, қайтадан бұта-бұтаның арасымен жорғалап қаша жөнелгенін көрдім. Бір қызығы, Жолдыаяқ оны қуған жоқ, дереу кері бұрылып, бұтаны бір айналып өтті де, екінші бір жерге барып қайтадан артқы аяғымен тік тұра қалды. Қарасам, тағы да балапан құрдың алдынан шығыпты. Байғұс құр не істерін білмей, енді тіпті басқа жаққа қаша жөнелді. Жолдыаяқ бәрібір оны жібермеді, өзге иттер құсап артынан қуып аса көп қиналмай-ақ, тағы да алдынан шықты. Құдды бір өзінің асқан ақылдылығын танытып, құрдың кеткен бағытын дәл аңғарып, оның одан кейін не істейтінін қапысыз бағдарлай алғанын білдіргендей, үнемі оның жолын кесумен болды. Бір қызығы, оған тиіспейді де, ойын ойнағандай масаттанып, «не істейін» дегендей, мен жаққа қарап қояды. Ал құрдың балапаны болса, шыр-шыр етіп, қалай қашса да қарсы кезігіп, амалы таусылып, шыбын жанын қоярға жер таппады. Мен оны қатты аяп кеттім. – Жолдыаяқ, болды енді, тиіспе!- деп дауыстадым итіме. Сол-ақ екен, Жолдыаяқ оны әурелеуін қойды. Көзімен ұзатып сап, ойыны қанған баладай өзіне-өзі разы болып, тілін салақтатып қасыма келді. Құрдың балапаны бір бұтадан екіншісіне кетіп, одан үшіншісінен асып, көзден ғайып болды. Осылайша, Жолдыаяқтың асқан ақылдылығына әбден көзім жетті.

Бай баласы мен жарлы баласы Асан деген бай баласы. Үсен деген жарлы баласы — екеуі құрдас екен. Бір күні ел көшкенде қыр астында ойнап жүріп, ескерілмей, екеуі жұртта қалыпты. Бір мезгілде үйге баралық деп келсе, ауыл жоқ, құр жұрты жатыр. Асан айқай салып, жылай бастайды. Үсен ойланып тұрды да айтты: — Жылағанмен ешнәрсе өнбес. Көшкен ауылды іздеп табалық. — Елді қайдан табамыз, қай жаққа кеткенін де көргеніміз жоқ? —деді Асан. Үсен үндемеді. Асанды ертіп көшкен жұртқа келді. Жұртта бір көзі сынған ине жатыр екен, оны алды және бір пышақтың сынығын, бір-екі уыстай қыл тауып, оны да алды. Сонан соң ауылдың жұртын айнала жүгіріп жүріп, көштің кеткен сүрлеуін тауып, сол сүрлеуге түсіп жүре берді. Біраз жер өткен соң сүрлеу екі айрылды. Мұны көріп Асан жылай бастады. — Енді қайсысына түсеміз? — деп. Үсен қарап жүріп, біреуіне түсті: — Мынау сүрлеу, бүгін жүрген көштің сүрлеуі екен, малдың жас тезегі бар, — деді. Біраз жер жүрген соң Асан қарным ашты деп жылады. Үсен үндемей келе жатса, екеуінің алдынан бір үйрек ұшып, ұзамай қасына қонды. Асанның онымен ісі болмай жүре берді. Үсен жүгіріп барып сипалап жүріп, үйректің орнынан алты жұмыртқа тапты. Асан қуанып жұмыртқаны алайын деп еді, Үсен алдырмай: — Жолдан адасып көп күн жүрсек, бізге тамақ керек болар, үйректі де ұстап алайық, — деді. Асан айтты: — Қалай ұстаймыз? Үсен: — Мен әкемнің ұстағандарын көріп едім, — деп манағы жұрттан тауып алған қылдан есіп тұзақ істеді де, оны апарып үйректің ұясына құрды. Мұнан соң Асанды шақырып алып, екеуі бір таса жерге, қалың шөптің арасына барып жатты. Көп ұзамай-ақ үйрек қайта ұшып, жан-жағында адам көрінбеген соң, ұясына келіп қонды. Бітегенеден соң Үсен түрегеліп, жүгіріп ұяға барып еді, үйрек ұша алмай далбырлады да қалды. Қараса, үйрек мойнынан тұзаққа ілініп қалған екен. Үйректі Асан: — Тірі алып, ойнап баралық, — деді. Үсен айтты: — Жоқ, әкем, үйрек, қаз адал құстар, мұқтаждықта тамақ етуге болады,- деп айтқан. Бірақ тірілей байлап-матап әуре ету обал деп айтушы еді, әуре етпей бауыздап алалық, — деп манағы жұрттан тауып алған пышақтың сынығымен бауыздап алды.