Туған жердің түтіні

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Жыл сайын деген сөз мақала жазылған кезеңдегі қайталануды білдіреді. Ол көрсеткіштің кейін өзгермегенін дәлелдемейді. Датаны сақтау тарихи ақпаратты қолдануға мүмкіндік береді, бірақ бүгінгі жағдай үшін қазіргі есеп керек. Қалдық мөлшері де, есептеу әдісі де өзгеруі мүмкін.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Жыл сайын сөзі санның мәңгі өзгермейтінін дәлелдейді деу.» — Қайталану уақыт бойындағы тұрақтылық кепілі емес; кейінгі кезең бөлек тексеріледі.

C) «Санды датасыз беріп, қазіргі жыл сайынғы мөлшер деп атау.» — Тарихи көрсеткіш жаңа есепсіз бүгінгі жағдайға ауыстырылған; уақыттық шек жоғалған.

D) «Мақаладағы санды қазіргі тұрғын санына өз бетімен көбейту.» — Көрсеткіштің қандай негізбен есептелгені белгісіз; жаңа әдіс пен нәтиже негізсіз қосылған.

E) «Ескі болғандықтан, көрсеткіш ешқашан өлшенбеген деп жазу.» — Деректің жасы оның бастапқы кезеңде өлшенгенін терістемейді; тарихи мәні сақталады.

Қайта орындауға ишара: Жыл сайын қай кезеңге қатысты? Бүгінгі мәнді растайтын есеп бар ма?

Ереже: Сыни пікір нақты туындыны талдап, оның жетістігі мен кемшілігін мәтіндік дәлел арқылы бағалайды. Жалаң ұнату, авторды кемсіту немесе мазмұнды толық қайталау талдаудың орнына жүрмейді. Бағалау өлшемі ашық болуы тиіс: құрылым, тіл, образ немесе дәлел сапасы. Бір шектеу бүкіл шығарманы міндетті жарамсыз етпейді.

Қолдану: Мысалда екі құстың жағдайы қарама-қарсы қойылған. Тордағы жайлылық немесе өнер қозғалыс шектеуін жоймайды; еркін құстың қиындығы таңдау мүмкіндігін жоққа шығармайды. Сыншының пікірі осы құрылымға сүйенеді. Бұл барлық құстың табиғи мінезі туралы ғылыми заң емес, көркем астарды талдау.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Құстардың қайсысы қаттырақ ән салатыны дәл өлшенген.» — Дауыс күші туралы өлшем жоқ; еркіндік пен шектеудің салыстырылуы назардан тыс қалған.

C) «Тордағы әсем дауыс қозғалыс шектеуін толық жойған.» — Ұша алмау шарты сақталған; өнердің әсемдігі еркіндікпен негізсіз теңестірілген.

D) «Тордағы құс еркін құстан міндетті ұзақ өмір сүрген.» — Өмір ұзақтығы берілмеген; мәтіннің астары айтылмаған нәтижеге ауыстырылған.

E) «Еркін құстың барлық қиындығы мүлде болмаған.» — Шаршау ашық берілген; еркіндікті қиындықсыз өмірмен теңестіруге болмайды.

Қайта орындауға ишара: Екі бейнеде қандай мүмкіндік бар, қандай шектеу бар?

Ереже: Мәтіндегі ойлар мағыналық ретпен байланысады: мәселе қойылып, оған қатысты дерек талданады да, қорытынды жасалады. Жалғаулық пен сілтеу сөзінің қызметін контекст анықтайды. Сөйлемнің орнын өзгерткенде себеп, салдар және түсіндіру арасындағы байланыс сақталуы қажет.

Қолдану: Шарт тек бір бейненің бір әрекетін береді. Ешбір және ешқашан сөздері барлық түрді, жағдайды және уақытты қамтиды. Мұндай ауқымды тұжырымға бір мысал жеткіліксіз. Мысалдың еркіндік туралы астарын талдауға болады, бірақ одан нақты жануарлардың барлық мінезін шығару бөлек дәлелдеуді қажет етеді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Әрекет берілгендіктен, басқа дәлелдің бәрі қажетсіз.» — Бір әрекет барлық жағдайды тексермейді; дәлел шегі ескерілмеген.

B) «Оқушы бір құстың әрекетін дәл қайталаған.» — Қайталау болса, ауқым бір бейнемен шектелер еді; мұнда барлық құс қамтылған.

C) «Көркем мысал автоматты түрде зоологиялық тәжірибе болған.» — Жанр ауысуы негізделмеген; көркем астар ғылыми бақылаудың орнына жүрмейді.

D) «Оқушы оқиғаның уақытын ғана нақтылаған.» — Ешқашан уақытты нақтыламайды, барлық уақытқа тыйымсыз жалпылау жасайды.

Қайта орындауға ишара: Шарттағы бір оқиға қорытындыда қандай ауқымға кеңейген?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Шақырғандай сөзі адамның ықыласын сыртқы көрініске ауыстырады. Түтіннің тілдік хабар жіберуі тура факт ретінде берілмейді; ол естелік пен сағынышты қозғайтын белгі. Сондықтан көркем мағынаны атмосфералық құрам немесе дыбыс өлшемімен шатастыруға болмайды. Шақыруды контекстегі туған үймен байланыстырамыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Сөйлем барлық түтіннің пайдалы екенін дәлелдейді.» — Жеке естеліктен ауа сапасы туралы жалпы қорытынды шығару негізсіз.

B) «Кейіпкер туған үйін ұмытқанын хабарлайды.» — Шақыру бейнесі үйге тартылуды береді; ұмыту мазмұнға кері.

C) «Түтін мөлшері ауа сапасын дәл өлшеп берген.» — Көркем сөйлемде құрам, мөлшер немесе өлшеу әдісі жоқ; сезім өлшеммен ауыстырылған.

E) «Түтін адамның сөзін нақты дыбыстап қайталаған.» — Ауыспалы бейне тура дыбыстық құбылысқа өзгерген; мұндай оқиға айтылмаған.

Қайта орындауға ишара: Бейне кейіпкердің қандай сезімін сыртқы көрініске берген?

Ереже: Сыни пікір нақты туындыны талдап, оның жетістігі мен кемшілігін мәтіндік дәлел арқылы бағалайды. Жалаң ұнату, авторды кемсіту немесе мазмұнды толық қайталау талдаудың орнына жүрмейді. Бағалау өлшемі ашық болуы тиіс: құрылым, тіл, образ немесе дәлел сапасы. Бір шектеу бүкіл шығарманы міндетті жарамсыз етпейді.

Қолдану: Кейіпкер сезімі автордың барлық адамға бұйрығы емес. Сыншы нақты баяндалған сағынышты сақтап, ұстанымның қаншалық кең екенін мәтіндік дәлелмен көрсетуі керек. Қалаға барудың барлық себебі немесе нәтижесі шартта талданбайды. Сондықтан жалпы тыйым сюжеттік деректен тікелей шықпайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Кейіпкер ауылын сағынбады деп өзгерту.» — Расталған сезім терістелген; сыншының артық қорытындысы бастапқы деректі жоюмен түзелмейді.

B) «Сағыныш болса, қалаға баруға жалпы тыйым міндетті бар.» — Жеке сезім жалпы нормаға дәлелсіз айналған; авторлық талап нақты көрсетілмеген.

C) «Автордың орнына сыншы қалаға тыйымды өзі бекітсін.» — Бұл мәтінді талдауды жеке ережемен алмастырады; авторлық ұстаным расталмайды.

D) «Қалаға кеткенін барлық оқырман дәл солай сезінді деп жазу.» — Кейіпкер тәжірибесі бүкіл оқырманның реакциясына негізсіз таралған.

Қайта орындауға ишара: Бір кейіпкердің сезімі мен барлық адамға арналған талап бірдей ме?