Табиғатым — тағдырым

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Бірнеше елге созылған жол жергілікті шараның өзімен шектелмейді. Екінші сөйлем бір бөліктің жоғалуы жол тұтастығына әсер ететінін түсіндіреді. Соңғы сөйлем осы мәселенің бірлескен ақпарат талдауына байланысын жинақтайды. Мәтін барлық құстың бірдей жолмен жүретінін немесе барлық елдің шарасы аяқталғанын айтпайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Бір мекен қорғалса, басқа мекендердің күйі еш әсер етпейді.» — Мәтіндегі жол тұтастығы туралы себеп ескерілмеген.

B) «Барлық елде барлық сақтау жұмысы толық аяқталған.» — Қажетті ұсыныс орындалған нәтиже ретінде берілген; дерек жоқ.

C) «Барлық құс барлық маусымда міндетті бір жолмен жүреді.» — Бірлескен сақтау ойы жалпы биологиялық кепілдікке кеңейген.

D) «Әр ел тек өз аумағын қарап, басқа деректі мүлде салыстырмауы керек.» — Бірнеше аумақтың байланысы және соңғы ұсыныс жоққа шығарылған.

Қайта орындауға ишара: Бір мекендегі шара неліктен бүкіл жолға жалғыз жеткіліксіз?

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Мемлекет те дегені қосылу болғанын жалпы хабарлайды, бірақ қазіргі тізімге жеткілікті нақтылық бермейді. Құжаттың нысаны және оқиға күні тексерілсе, тарихи мәлімет орынды қолданылады. Бұл бос орынға кез келген елді жазуға немесе қазіргі барлық қатысушыны бір ескі сөйлемнен шығаруға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Мақала авторы ұнатқан елді датасыз енгізу.» — Жеке талғам құжаттық сәйкестікті алмастырған.

B) «Жақын орналасқан кез келген елді сол мемлекет деп алу.» — Географиялық жақындық нақты қосылу оқиғасына дәлел емес.

C) «Басқа мемлекет сөзінен барлық ел қосылды деп шығару.» — Бір белгісіз қосылу бүкіл әлемге кеңейген.

D) «Ескі мәтін болса, барлық қазіргі мәртебені автоматты өзгермеген деу.» — Уақыт айырмасы мен кейінгі өзгерістер тексерілмеген.

Қайта орындауға ишара: Тізімге енгізуге қажет қандай екі нақты белгі жоқ?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Қонақ атауы уақытша келушіге қатысты. Құстардың күзде кетуі осы мағынаны қолдайды. Бейне нақты адамның келуін немесе құстарға азаматтық құжат берілуін білдірмейді. Сонымен қатар уақытша мекендеу олардың барлық түрі бір күні кетеді деген кепілдікке айналмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Барлық құстың міндетті бір күнде кететінін дәлелдеу.» — Көркем мезгіл барлық түрге бірдей нақты дата бермейді.

B) «Құстарға осы елдің ресми құжаты берілгенін хабарлау.» — Қонақ бейнесі құқықтық мәртебеге ауыстырылған; дерек жоқ.

C) «Құстардың осы жерде мәңгілік қозғалмай қалуы.» — Уақытша келу және сапарға шығу мағынасы керісінше берілген.

E) «Көлге келген нақты адамдардың ресми тізімі.» — Шарттағы құстар нысаны адамдармен алмастырылған.

Қайта орындауға ишара: Келу мен кейін кету қонақ бейнесіне қалай сәйкес келеді?

Ереже: Сыни пікір нақты туындыны талдап, оның жетістігі мен кемшілігін мәтіндік дәлел арқылы бағалайды. Жалаң ұнату, авторды кемсіту немесе мазмұнды толық қайталау талдаудың орнына жүрмейді. Бағалау өлшемі ашық болуы тиіс: құрылым, тіл, образ немесе дәлел сапасы. Бір шектеу бүкіл шығарманы міндетті жарамсыз етпейді.

Қолдану: Бағалау табиғат суреті мен мінездің байланысына қатысты. Нақты эпизод осы байланысты оқырманға салыстыруға мүмкіндік береді. Автордың атағы немесе мәтіннің ұзындығы бұл қызметті өздігінен дәлелдемейді. Бір эпизодтың талдауы барлық көрініске толық қорытынды болмауы мүмкін; сынның ауқымы көрсетіледі.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Әңгіме ұзақ болғандықтан, мінез толық ашылған.» — Көлем құрылымдық байланысты өздігінен көрсетпейді.

B) «Мәтінде жоқ әрекетті ойлап, оны дәлел ретінде беру.» — Бағаның негізі нақты туындыдан алынбаған; дәлел бұрмаланған.

D) «Табиғат сөздері көп екендігін ғана санау.» — Сөз жиілігі мінезге әсерді нақты эпизод арқылы ашпайды.

E) «Автор танымал болғандықтан, барлық пейзаж міндетті сәтті.» — Танымалдық мәтіндік қызметтің нақты дәлелі емес.

Қайта орындауға ишара: Дәлел екі элементтің байланысын мәтіннен көрсете ме?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Сүю мен азаттық адамдық құндылыққа қатысты сөздер. Құстарға берілгенде олар автордың көркем көзқарасын жеткізеді. Мұндай сөйлем барлық құс түрінің психологиялық күйін ғылыми өлшеп бекіткен дерек емес. Бейнені биологиялық заңнан ажырату мәтіннің эстетикалық мәнін де, фактілік дәлдікті де сақтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Автор құстардың барлық мекенін картада тіркеді.» — Құндылық бейнесі географиялық есепке ауыстырылған; карта дерегі жоқ.

B) «Барлық құстың психологиялық күйі тәжірибеде толық өлшенген.» — Көркем пайым ғылыми зерттеудің аяқталған нәтижесіне өзгерген.

C) «Сөйлем барлық құстың бірдей дене салмағын анықтайды.» — Психологиялық бейне масса өлшемі емес; сандық дерек жоқ.

E) «Құстар еркін ұша алмайтыны дәлелденді.» — Бейнелі еркіндік бағасы қарама-қарсы физикалық тыйымға өзгерген.

Қайта орындауға ишара: Адамдық құндылықтың құсқа берілуі қандай баяндау қызметін атқарады?