Жер мәселесі

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Өлең заттың құрылымын ғылыми өлшеммен түсіндірмейді, шаңыраққа кең мағына береді. Жер мен көк арқылы әлемнің тұтастығы елестетіледі. Мәтінде физикалық тәжірибе не өлшеу шарты жоқ. Сондықтан бейнені тура ғарыштық құрылыс ретінде қабылдау көркем мағынаны бұзады; символды контексттегі байланысынан танимыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Шаңырақ бейнесі тұтастықпен еш байланыспайды.» — Жер мен көктің тоғысуы осы байланысты береді; мәтіндік белгі еленбеген.

B) «Өлең барлық шаңырақтың мөлшерін дәл анықтаған.» — Сандық өлшем жоқ; көркем мағына құрылымдық дерекпен алмастырылған.

D) «Шаңырақ жер мен көктің нақты физикалық түйісу нүктесі.» — Символ тура ғылыми анықтамаға өзгерген; өлшеу не физикалық негіз берілмеген.

E) «Көркем бейне бар болғандықтан, барлық ғылыми түсінік жарамсыз.» — Бір жанрдағы тәсіл басқа білім саласын түгел жоққа шығармайды; негізсіз жалпы үкім.

Қайта орындауға ишара: Өлеңдегі атау өлшенген құрылымды ма, әлде ортақ ұғымды ма бейнелейді?

Ереже: Сыни пікір нақты туындыны талдап, оның жетістігі мен кемшілігін мәтіндік дәлел арқылы бағалайды. Жалаң ұнату, авторды кемсіту немесе мазмұнды толық қайталау талдаудың орнына жүрмейді. Бағалау өлшемі ашық болуы тиіс: құрылым, тіл, образ немесе дәлел сапасы. Бір шектеу бүкіл шығарманы міндетті жарамсыз етпейді.

Қолдану: Құшақ жаю және пана болу әрекеттері қамқорлық мағынасын береді. Олар топыраққа адамдық сипат ауыстырып, сыншы тезисін нақты бейнемен байланыстырады. Жердің тек кеңдігі, түсі немесе жырдың көлемі қамқорлық қызметін тікелей ашпайды. Қосымша дәлел сөздің тақырыптас болуымен емес, тезиске қатысымен таңдалады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) ««Кейіпкер жер атауын дәптеріне жазды».» — Атау тіркелген, бірақ жерге берілген қорғаушы бейне көрсетілмеген.

B) ««Жыр жер туралы үш шумақтан тұрады».» — Құрылымдық көлем қамқорлық мағынасын өздігінен көрсетпейді; мазмұндық дәлел жетпейді.

C) ««Кешкі топырақ қоңыр көрінді».» — Түс белгісі бар, бірақ қамқорлық тезисінің мәнді қызметін дәлелдемейді.

D) ««Дала көкжиекке дейін созылды».» — Кеңістік көлемі берілген; қамқорлық әрекеті немесе қорғау бейнесі ашылмаған.

Қайта орындауға ишара: Қай үзіндіде қорғау мен қамқорлық әрекеті нақты бейнеленген?

Ереже: Сөздің мазмұны, құрылымы мен тілдік құралдары адресатқа және қарым-қатынас мақсатына сай таңдалады. Бір деректі ғылыми түсіндіру, ресми хабарлау немесе көркем бейнелеу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Стильді анықтағанда тақырыппен бірге мәтіннің қызметін де ескереміз.

Қолдану: Есептің мақсаты бақылау нәтижесін дәл беру. Өлшем, мерзім және нысан сақталса, оқырман көрсеткіштің нені білдіретінін түсінеді. Мұңаю мен көз жасы сезімдік бейне болғанымен, есепте өлшенген себеп не сан ретінде берілмейді. Редакция жаңа зиян, себеп немесе ұзақ мерзімдік кепілдік қоспауы тиіс.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Су деңгейі бір жылда 10 см төмендеді.» — Мерзім де, өзгерістің бағыты да шартқа қайшы; дерек сақталмаған.

C) «Өзен барлық уақытта осындай деңгейде қала береді.» — Бір апталық өзгерістен шексіз тұрақтылық шығарылған; кейінгі дерек жоқ.

D) «Жер мұңайғандықтан, барлық өзен тасып кетті.» — Көркем себеп нақты себепке айналған және бір бақылау барлық өзенге кеңейген.

E) «Өзеннің мұңы дәл 10 пайызға артты.» — Сантиметр пайызбен ауыстырылған; өлшенбеген сезім сандық көрсеткішке айналған.

Қайта орындауға ишара: Қандай нысан, қандай мерзім және қандай өзгеріс өлшенген?

Ереже: Сөзді таңдау кезінде оның мағынасы, тіркесімділігі және сөйлеу мақсаты бірге ескеріледі. Синонимдер жақын мағыналы болғанымен, кез келген контексте бірін-бірі толық алмастырмайды. Терминнің дәлдігі мен көркем сөздің эмоциялық әсері әртүрлі міндет атқарады. Сөз ауыстыруда сөйлемнің негізгі мазмұны мен стильдік мақсаты сақталуы керек.

Қолдану: Берілген анықтама бойынша көз қадау назардың нысанға бағытталуын білдіреді. Түйілу дене қалпын, үн қату дыбыс әрекетін береді. Сондықтан назар туралы сөйлемде сол қызметке сай тіркес таңдалады. Бұл шарт сөздік мағыналарды толық береді; дұрыс жауап үшін басқа мәтін не сурет қажет емес.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Бүркіт шүйілуге түйілді.» — Дене қалпы берілген; назардың олжаға бағытталуы тікелей айтылмаған.

C) «Бүркіт олжаға үн қатты.» — Бұл дыбыс әрекетін береді; берілген анықтама бойынша назарды бағыттау мағынасы емес.

D) «Олжа бүркітке көз қадады.» — Назар аударған нысан мен әрекет иесі ауысқан; шартта бүркіттің назары сұралған.

E) «Бүркіттің дауысы үн қатты.» — Әрекеттің субъектісі орынсыз өзгерген және назар туралы мағына берілмейді.

Қайта орындауға ишара: Қай анықтама дене қалпын емес, назардың бағытталуын береді?

Ереже: Сөзді таңдау кезінде оның мағынасы, тіркесімділігі және сөйлеу мақсаты бірге ескеріледі. Синонимдер жақын мағыналы болғанымен, кез келген контексте бірін-бірі толық алмастырмайды. Терминнің дәлдігі мен көркем сөздің эмоциялық әсері әртүрлі міндет атқарады. Сөз ауыстыруда сөйлемнің негізгі мазмұны мен стильдік мақсаты сақталуы керек.

Қолдану: Талқылау әрекетімен тіркескен қызу сөзі температура емес, белсенділік пен қарқын мағынасын береді. Белсенді түрде осы қызметті сақтайды. Температура өлшемін немесе ашудың міндеттілігін қосу сөйлемді өзгертеді. Мағыналық балама жеке сөзге ғана емес, оның контекстегі байланысына сай таңдалады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ұсыныс пікірсіз бірден бекітілді.» — Талқылау келісіммен аяқталғаны айтылмаған; әрекет пен нәтиже шатастырылған.

B) «Жоғары температурада талқыланды.» — Ауыспалы әрекет қарқыны тура температураға өзгерген; ондай жағдай берілмеген.

C) «Мүлде талқыланбай қалды.» — Белсенді талқылау әрекеттің болмауына өзгерген; бастапқы мағына терістелген.

E) «Ұсыныс барлық тарапты міндетті ашуландырды.» — Белсенділік ашудың кепілі емес; эмоциялық нәтиже негізсіз қосылған.

Қайта орындауға ишара: Қызу бұл жерде физикалық температураны ма, әрекеттің қарқынын ба білдіреді?