Табиғат пен адам

Ереже: Сөз дәлдігі ұғымның мағынасы мен контекстегі қатынасын анық сақтауды талап етеді. Заттың материалы, жасалу тәсілі, қолданылу орны және уақыты — әртүрлі белгілер. Сипаттамада оларды бір-бірімен алмастырмаймыз. Дерек жоқ болса, жорамалға белгі қоямыз; ықтимал түсіндіруді дәлелденген факт ретінде беруге болмайды.

Қолдану: Пайыздық көрсеткішті түсіну үшін оның салыстыру негізін табамыз. Сөйлемдегі барлық судың тіркесі сол негізді анық береді. Мұздағы, жерастындағы немесе өзендегі су осы жалпы жиынтықтың бөліктері болуы мүмкін, бірақ дәл осы 2,5% олардың әрқайсысына жеке қатысты емес. Тұщы су атауы оның бәрі бірден ішуге жарамды екенін де білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Тек өзендердегі барлық су.» — Өзендер жалпы жиынтықтың бір бөлігі; шарттағы барлық су негізі орынсыз тарылған.

B) «Тек тұщы судың жалпы мөлшері.» — Бұл көрсеткіштің бөлігін жалпы негізге айналдырады; 2,5% барлық суға қатысты берілген.

D) «Тек мұздықтардағы судың мөлшері.» — Мұздық суы бөлек санат; барлық су негізін дәл осы санат алмастырмайды.

E) «Тек ішуге тікелей жарамды су.» — Қолжетімділік пен сапа шарты берілмеген; таралу кестесі бұл жиынтықты анықтамаған.

Қайта орындауға ишара: Сөйлемде үлес қай жалпы жиынтықтан алынған?

Ереже: Сөз дәлдігі ұғымның мағынасы мен контекстегі қатынасын анық сақтауды талап етеді. Заттың материалы, жасалу тәсілі, қолданылу орны және уақыты — әртүрлі белгілер. Сипаттамада оларды бір-бірімен алмастырмаймыз. Дерек жоқ болса, жорамалға белгі қоямыз; ықтимал түсіндіруді дәлелденген факт ретінде беруге болмайды.

Қолдану: Алғашқы пайыз барлық суға, екіншісі тек тұщы су жиынтығына қатысты. Бірдей пайыз белгісі бірдей негіз дегенді білдірмейді. Сондықтан 68,7%-ды барлық судың мұздағы үлесі деп тікелей көшіру қате. Дұрыс мазмұндау бастапқы жиынтықты ашық атайды және су таралуын ішуге жарамдылық бағасымен алмастырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Барлық судың 68,7%-ы мұз бен қарда сақталған.» — Тұщы су ішіндегі үлес барлық суға таратылған; пайыздың салыстыру негізі ауысқан.

B) «68,7% өзен суының ішіндегі мұз үлесін білдіреді.» — Берілген негіз тұщы су, өзен суы емес; санат негізсіз тарылған.

C) «Мұз бен қардағы су түгел бірден ішуге дайын.» — Қолжетімділік пен сапа туралы дерек жоқ; сақтау орны дайын ауыз суға теңестірілген.

E) «Тұщы судың тек 2,5%-ы мұз бен қарда сақталған.» — Алғашқы пайыз екінші санатқа көшірілген; шарттағы көрсеткіштер араласқан.

Қайта орындауға ишара: Сол тұщы судың деген тіркес екінші пайыздың негізін қалай шектейді?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Санат атауы судың нақты сапасын, ластануын немесе қолжетімділігін толық бағаламайды. Тұщы су туралы жалпы жіктеу барлық суға тазартусыз ішу кепілдігін бермейді. Сұрақ нақты суды қолдануға кеңес сұрамайды; ол берілген хабардың логикалық шегін тексереді. Қалған нұсқалар санат пен белгісіз сапаны ажыратады.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Су туралы хабар бір санаттың бар екенін атайды.» — Бұл деректің қызметін дәл сипаттайды; айтылмаған сапа кепілдігін қоспайды.

C) «Мәтіннің тұжырымы жіктеу туралы, нақты үлгі туралы емес.» — Нақты үлгіге қатысты өлшеу жоқ; хабардың ауқымы дәл сақталған.

D) «Бір санат атауы қолжетімді мөлшерді толық ашпайды.» — Қолжетімділік дерегі жоқ; санат пен пайдалану мүмкіндігі дұрыс ажыратылған.

E) «Нақты су сапасы туралы ақпарат шартта берілмеген.» — Сапа өлшемдері жоқ; бұл шектеуді көрсету берілген хабармен үйлеседі.

Қайта орындауға ишара: Жіктеу атауы нақты сапаға толық кепілдік бере ме?

Ереже: Сыни пікір нақты туындыны талдап, оның жетістігі мен кемшілігін мәтіндік дәлел арқылы бағалайды. Жалаң ұнату, авторды кемсіту немесе мазмұнды толық қайталау талдаудың орнына жүрмейді. Бағалау өлшемі ашық болуы тиіс: құрылым, тіл, образ немесе дәлел сапасы. Бір шектеу бүкіл шығарманы міндетті жарамсыз етпейді.

Қолдану: Бала әсер туралы сұрайды, әке естелік арқылы түсіндіреді. Диалог жеке қабылдау мен табиғи дыбыстың көркем байланысын ашады. Ол құстардың барлығы бірдей дыбыстайды немесе әр адам міндетті бірдей сезінеді деген ғылыми қорытынды бермейді. Репликалардың сұрақ-жауап қатынасы кейіпкердің ішкі күйін танытады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Барлық құстың дауысы бірдей екенін өлшеммен дәлелдейді.» — Дыбыстық салыстыру жоқ; жеке сезім туралы диалог ғылыми тәжірибеге өзгерген.

B) «Әр адамның бірдей естелігі бар екенін бекітеді.» — Жеке естелік барлық адамға таратылған; ортақ міндетті реакция берілмеген.

D) «Табиғат пен адам сезімінің еш байланысы жоқ дейді.» — Әкенің түсіндіруі естелік арқылы байланыстырады; мәтіннің қызметі терістелген.

E) «Құстың үнін естудің мүмкін еместігін айтады.» — Диалог үннің әсерін талқылайды; есту әрекеті керісінше мойындалған.

Қайта орындауға ишара: Бала нені сұрап, әке оны адамның қандай тәжірибесімен байланыстырады?

Ереже: Шешендік сөзде ойдың әсері мазмұн мен құрылымның бірлігі арқылы күшейеді. Қайталанған бастау ортақ ұстанымға назар аудартады, қарама-қарсы ұғымдарды қатар беру айырманы ашады. Бір сөйлемде бірнеше тәсіл кездесуі мүмкін; сұрақ нақты қай белгіге бағытталғанын анықтап, сол белгіні мәтіннен көрсетеміз.

Қолдану: Шарт нақты жауап күтпеу мен үндеудің мақсатын ашық береді. Сұрақ формасы тыңдаушыны ортақ әрекет туралы ойлануға жетелейді. Ол көлдің өлшемін немесе қорғаудың нақты бағасын сұрамайды. Риторикалық қызмет сөйлемнің сұраулық тұлғасынан ғана емес, берілген коммуникативтік мақсаттан анықталады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Көлді сақтауға қарсы тыйымның ресми мәтіні.» — Бірігуге шақыру кері тыйымға өзгерген; жанрлық өкілеттік те көрсетілмеген.

B) «Тек екі көлдің түсін салыстыру тапсырмасы.» — Екінші көл мен түс өлшемі жоқ; негізгі ортақ жауапкершілік нысаны жоғалған.

C) «Көлдің нақты ұзындығын анықтайтын ақпараттық сұрақ.» — Өлшем сұралмаған; үндеудің жауапкершілік мақсаты басқа қызметке ауысқан.

E) «Қорғау бағасын есептеуге арналған нақты сауалнама.» — Баға мен жауап жинау шарты жоқ; сөйлеуші жауап күтпейтіні берілген.

Қайта орындауға ишара: Сөйлеуші ақпарат жинап отыр ма, әлде тыңдаушы ұстанымына ықпал ете ме?