Экологиялық қауіпсіздік

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Үш сөйлем әрекет, есеп және кейінгі қолдану арасындағы байланысты көрсетеді. Негізгі ой тек тазалау болғанын емес, тіркелген нәтиженің жоспарға негіз болуын қамтиды. Қалдықты жинау барлық экологиялық мәселе бірден шешілді дегенді білдірмейді. Жоспардың нәтижесін де кейін бөлек тексеру қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қалдықты тіркеу келесі жоспарға қатысы жоқ.» — Мәтін есепке сүйенуді ашық береді; байланыс жоққа шығарылған.

B) «Тек қалдық атауы белгілі, тазалау болмаған.» — Берілген алғашқы әрекет терістелген; хабардың мазмұны бұзылған.

C) «Келесі жұмыс аяқталып, барлық нәтиже белгілі болды.» — Жоспар болашақ аяқталған нәтижеге өзгерген; дерек жоқ.

E) «Тазалау барлық экологиялық мәселені бірден толық шешті.» — Бір жұмыстың дерегі барлық мәселеге толық кепілдікке кеңейген.

Қайта орындауға ишара: Есеп келесі әрекетпен қалай байланысқан?

Ереже: Көркем мәтін оқиғаны тек хабарлап қоймай, образ арқылы оқырманға сезіндіреді. Тілдік тәсілдің атауын оның құрылымынан анықтаймыз: адамға тән әрекетті жансыз затқа беру — кейіптеу; ұқсастықты -дай, -дей сияқты көрсеткішпен білдіру — теңеу. Бейнелі сөзді ғылыми өлшем не тура хабар ретінде түсіндіруге болмайды.

Қолдану: Шаршау мен бет сөздері адамға тән белгілерді орманға ауыстырады. Сөйлем жаңбырдан кейінгі көріністі сезіндіреді, орманға нақты медициналық диагноз қоймайды. Ұқсастық арнайы -дай көрсеткішімен берілмеген. Нақты тәсілді адамдық күйдің жансыз табиғатқа берілуінен танимыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ассонанс: сұрақ тек дауысты дыбысқа қатысты.» — Назар дыбысқа емес, бейненің мағыналық құрылымына қойылған.

B) «Антитеза: екі қарсы ұғым міндетті салыстырылған.» — Қарама-қарсы жұп жоқ; сұрақ адамдық күйдің берілуі туралы.

D) «Тура медициналық хабар: орманға диагноз қойылған.» — Көркем сипаттама физиологиялық фактке өзгерген; медициналық өлшем жоқ.

E) «Теңеу: орман басқа ормандай деп салыстырылған.» — Арнайы салыстыру көрсеткіші жоқ; адамдық күй тікелей берілген.

Қайта орындауға ишара: Адамға тән қай белгі табиғатқа берілген?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Кеседей тұлғасы -дей арқылы ұқсастықты көрсетеді. Салыстырылған белгі — жарықтың әсеріндегі жарқырау. Көл нақты ыдысқа айналмайды және суының құрамы күміспен анықталмайды. Бейне көріністің әсем әсерін күшейтеді; географиялық немесе химиялық өлшем бермейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Көлдің барлық суы нақты күміс металдан тұрады.» — Ұқсастық тура құрамға ауыстырылған; химиялық дерек берілмеген.

B) «Сөйлем көлдің мүлде жарқырамайтынын айтады.» — Жарқырау белгісі керісінше терістелген.

D) «Көлдің көлемі нақты бір кесе суға тең.» — Көрініс бейнесі сандық көлемге өзгерген; өлшем жоқ.

E) «Күміс кесе көлде табылған археологиялық зат.» — Салыстыру нақты табылым оқиғасына айналған; мұндай дерек жоқ.

Қайта орындауға ишара: Екі нысанның ортақ қандай белгісі салыстырылған?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Ауар еді тұлғасы нақты орындалған сынақты емес, шартты жағдайдың ықтимал нәтижесін білдіреді. Бұл сыншының композиция туралы талдауы. Оны барлық көрерменде дәл сондай реакция тәжірибемен расталды деп беруге болмайды. Пікірді тексеру үшін бөлек қабылдау зерттеуі қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Сыншы ағаштарды мүлде жоқ деп айтады.» — Назардың ауысуы нысанның болуын терістемейді.

B) «Суретте құстар міндетті бар екені хабарланды.» — Қосылса деген шарт нақты суреттің құрамына айналған.

C) «Барлық көрерменнің назары тәжірибеде бірдей ауғаны дәлелденді.» — Шартты пікір ғылыми сынақ нәтижесіне және жалпы кепілдікке өзгерген.

D) «Құстарды қосуға заңды тыйым шығарылған.» — Композициялық пікір құқықтық актке өзгерген; өкілеттік берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Ауар еді нақты нәтиже ме, шартты болжам ба?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Тезис бейне қосылуының назарға әсеріне қатысты. Суреттің негізгі құрамы бірдей сақталса, қосымша бейненің ықпалын бөлек бағалауға болады. Көрермен реакциясының өлшемі алдын ала анықталуы қажет. Тек суреттің ұнауы немесе бағасы назардың қайда бағытталғанын толық көрсетпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Екі мүлде бөлек тақырыптағы суретті салыстыру.» — Негізгі құрам өзгерген; айырманы қосымша бейненің әсерінен бөлу қиын.

C) «Қосымша бейнені алдын ала көрсетіп, барлық реакция бірдей деп жазу.» — Нәтиже өлшенбеген; салыстыру орнына кепілдік берілген.

D) «Тек ең жақсы көретін суретшінің атын жинау.» — Жеке талғам нақты бейнеге назар нәтижесін бермейді.

E) «Суреттің бағасын ғана есептеу.» — Ақша құны көрермен назарының бағытталуын өлшемейді.

Қайта орындауға ишара: Қай өзгеріс енгізіліп, қандай нәтиже салыстырылады?