Экологиялық үйлесім

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Суару мен кесте жасау әрекеттері бір реттік жұмыс пен кейінгі жалғастықты көрсетеді. Қорытынды сөйлем сақтау мақсатын сол жалғасумен байланыстырады. Бұл барлық көшет міндетті аман қалады деген кепілдік емес. Дұрыс ой нақты ұсынысты сақтап, жоспардың орындалуын бөлек тексеру қажет екенін жоққа шығармайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ағаштарды сақтау үшін барлық күтімді тоқтату қажет.» — Негізгі мақсат қарама-қарсы әрекетке өзгерген.

B) «Күтім кестесі болса, оның орындалуын тексеру қажет емес.» — Жоспар бар болуы орындалған нәтиже ретінде қабылданған.

C) «Барлық көшеттің мәңгілік аман қалуы толық дәлелденген.» — Ұсыныс барлық нысанға шексіз нәтиже кепілдігіне кеңейген.

E) «Бір суару барлық кейінгі күтімнің орнын толық басады.» — Мәтіндегі кейінгі жалғастық талабы жоққа шығарылған.

Қайта орындауға ишара: Соңғы сөйлем бір күндік әрекетке қандай жалғастық қосады?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: -дай көрсеткіші сөйлеушінің ұстанымын қыран бейнесіне ұқсатады. Қайсар сөзі салыстырудың маңызды қасиетін өзі береді. Бұл адамның нақты құсқа айналғанын немесе белгілі құс түрінің бүкіл мінезі зерттелгенін білдірмейді. Поэтикалық бейне автордың өз позициясын әсерлі жеткізуге қызмет етеді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Өлең барлық құстың мекенін картада тіркеген.» — Көркем позиция географиялық есепке ауыстырылған; карта дерегі жоқ.

B) «Қыранның барлық мінезі ғылыми тәжірибемен анықталған.» — Поэтикалық қасиет жалпы биологиялық зерттеу нәтижесіне өзгерген.

C) «Сөйлеушінің денесі нақты құсқа айналған.» — Теңеу тура физикалық өзгеріс ретінде оқылған.

E) «Сөйлеуші өз ойын қорғаудан толық бас тартқан.» — Қорғау мен қайсарлық мағынасы керісінше жеткізілген.

Қайта орындауға ишара: Қайсар сөзі құсқа ұқсатылған қай қасиетті анықтайды?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Көрмеу дерегі бақылаудың нәтижесін атайды. Ол бүкіл өңірдегі барлық орын мен барлық мезгілді қамтымайды. Сондықтан түр толық жойылды деген қорытындыға жеткіліксіз; іздеу аумағы мен әдісі де маңызды. Дұрыс жауап нысанның жалпы мәртебесін емес, нақты бақылау шегін сақтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Құс түрі міндетті басқа түрге айналған.» — Кездеспеу белгісінен биологиялық өзгеріске негізсіз қорытынды жасалған.

C) «Бақылаушы барлық ықтимал мекенді толық зерттеген.» — Әдіс пен аумақ туралы шартта жоқ толықтық енгізілген.

D) «Бұл түр бүкіл әлемде толық жойылған.» — Жеке бақылауда көрмеу әлемдік жоқтыққа кеңейтілген.

E) «Бұл түр осы өңірге ешқашан келмеген.» — Бір маусым бүкіл тарихи уақытқа таратылған.

Қайта орындауға ишара: Кім, қашан және қандай бақылауда көрмегені берілген?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Өр мінезді және қомағай сөздері мәтіндегі авторлық бояуды білдіреді. Оларды түрдің барлық дарағы туралы қатаң ғылыми жіктеу ретінде көшіруге болмайды. Қоректену құрылымы бақылау мен зоологиялық дерек арқылы тексеріледі. Көркем бағалау мәтіннің позициясын тануға көмектеседі, бірақ биологиялық айғақты алмастырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Екі бағаны барлық дарақтың қатаң ғылыми анықтамасы ету.» — Көркем бояу жалпы биологиялық заңға өзгерген; бақылау негізі жоқ.

B) «Автордың эмоциялық сөзі болса, қоректенуді тексермеу.» — Баға ғылыми деректі тексеру міндетін жоймайды.

C) «Көркем баға бар болғандықтан, мәтіннің барлық ойын жалған деу.» — Бір стильдік белгі бүкіл мазмұнды толық терістеуге негіз емес.

D) «Құс туралы ғылыми деректің бәрін поэзиямен ғана шешу.» — Әртүрлі ақпарат қызметтері теңестірілген; эмпириялық негіз ескерілмеген.

Қайта орындауға ишара: Бағалау сөздері мен ғылыми жіктеудің дәлел түрі бірдей ме?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Екінші сөйлем бейненің негізгі қызметін нақтылайды: орта адам өміріне жағдай жасайды. Бесік сол қолдау қызметімен ұқсатылған. Бұл барлық табиғат нақты ағаш төсек түрінде деген емес. Сонымен бірге бейне ортаны сақтау қажеттігін эмоциялық жеткізеді; нақты экологиялық өлшемді бөлек дерекпен бағалау керек.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Бейнеде барлық экологиялық көрсеткіштің саны берілгенін.» — Сандық өлшем жоқ; эмоциялық түсіндіру ұсынылған.

C) «Ортаны сақтамаса да, барлық жағдай міндетті өзгермейтінін.» — Тіршілік жағдайының байланысынан негізсіз тұрақты кепілдік жасалған.

D) «Орта адамның тіршілігіне еш әсер етпейтінін.» — Қолдау қызметі керісінше байланыссыздыққа өзгерген.

E) «Қоршаған ортаның нақты балалар төсегінен жасалғанын.» — Метафора тура материалдық құрылымға өзгерген.

Қайта орындауға ишара: Түсіндіруші сөйлем бейненің қандай қызметін ашады?