Атадан ұл туса игі

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Сақтау әрекеті автор мен дата тіркеуімен толықтырылған. Соңғы сөйлем бұл жұмыстың мақсатын кейінгі ұрпаққа түсінікті жеткізу деп жинақтайды. Негізгі ой хаттардың саны немесе материалы ғана емес. Мәтін әр хаттағы барлық пікір міндетті шынайы екенін де дәлелдемейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Хат сақталса, оның барлық пікірі автоматты ақиқат.» — Нысанды сақтау мазмұндағы барлық пікірдің дұрыстығына кепіл емес.

C) «Барлық хат міндетті бір адамнан келген.» — Авторларды тіркеу бірдей автор туралы қорытындыға айналған; дерек жоқ.

D) «Естелікті жеткізу үшін хаттың датасын әдейі өзгерту керек.» — Деректі сақтау мақсаты бұрмалаумен алмастырылған; мәтінге қарсы.

E) «Хаттың тек қағазын сақтау жеткілікті, автор мен күні қажет емес.» — Мәтіндегі түсіндіру деректері алып тасталған; негізгі байланыстың бір бөлігі жоғалған.

Қайта орындауға ишара: Сақтау мен тіркеу қандай ортақ мақсатқа бағытталған?

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Сұрақ заттың нақты адаммен байланысына қатысты. Иелік құжаты мен берілу жолы осы тұжырымды тексеруге мүмкіндік береді. Заттың сәнді болуы немесе тұлғаның танымалдығы жеке дәлел емес. Құжат нақты нысанмен сәйкестендіріліп, мерзімі мен дерек авторы тексерілуі қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Шапанның сақталған орнын оның жасалған және иеленген орны деп алу.» — Сақтау, жасау және иелік тарихы бөлек мәліметтер; қазіргі орын оларды автоматты растамайды.

B) «Тұлға атының көпшілікке таныс болуы.» — Танымалдық нақты зат пен иенің байланысын тікелей растамайды.

C) «Тұлғаның барлық заттары бірдей болған деген жорамал.» — Жорамал нақты шапанның иелігін көрсетпейді.

E) «Шапанның тек сәнді көрінуі.» — Көркемдік баға заттың бұрынғы иесін анықтамайды.

Қайта орындауға ишара: Тұлға мен заттың нақты байланысын қай мәлімет көрсетеді?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Келесі түсіндіру кеніш бейнесін мұраның құндылығы мен молдығына байланыстырады. Бұл нақты алтын өндірісі немесе барлық заттың алтыннан жасалғаны туралы хабар емес. Бейне зерттеуге әлеуетті материал бар екенін жеткізеді. Әр нысанның тарихи байланысын бөлек тексеру міндеті сақталады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Әр табылған заттың тарихы толық тексеріліп біткенін.» — Материалдың молдығы зерттеудің толық нәтижесіне тең емес.

B) «Барлық ауылда нақты алтын кені ашылғанын.» — Мәдени материал туралы бейне геологиялық оқиғаға өзгерген.

C) «Көне хаттардың бәрі алтыннан жасалғанын.» — Құндылық бейнесі материал құрамына ауыстырылған.

D) «Ел арасында ешбір құнды мұра жоқтығын.» — Бейненің оң мағынасы керісінше терістеуге айналған.

Қайта орындауға ишара: Түсіндіруші сөйлем алтын сөзін қандай құндылыққа ауыстырған?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Алдыңғы бөлік адамның араздықты сөзбен шешкенін береді. Емдеу бейнесі адамдар арасындағы қатынасты түзетуге ауыстырылған. Бұл медициналық мамандықтың ресми атауы немесе дене ауруын емдеу туралы дерек емес. Контекст адамның қоғамдық қызметін метафорамен көрсетеді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Адамның барлық ауруды дәрімен емдегенін.» — Араздықты сөзбен шешу медициналық әрекетке ауыстырылған.

C) «Бірліктің нақты дене мүшесі екенін.» — Абстрактілі қатынас тура анатомиялық нысанға өзгерген.

D) «Ресми медициналық біліктілігі толық берілгенін.» — Қоғамдық бейне кәсіби құжаттық мәртебеге өзгерген; диплом дерегі жоқ.

E) «Араздықты әдейі күшейткен адамды.» — Түзету мағынасы керісінше зиян келтіруге өзгерген.

Қайта орындауға ишара: Қандай мәселе түзетілгені сөйлемнің басында айтылған?

Ереже: Метафора ұқсастыққа сүйеніп бір нысанды басқа атаумен бейнелейді. Метонимияда атау сабақтас қатынас арқылы ауысады: мысалы, орынның атауы сол жердегі адамдарды білдіреді. Синекдоха бүтін мен бөлшектің қатынасына сүйенеді. Нақты тәсілді сөздің сыртқы көрінісінен емес, контекстте атаудың қандай негізбен ауысқанынан анықтаймыз.

Қолдану: Ауыл ғимарат пен жерді ғана емес, сол жерде тұратын адамдарды білдіреді. Атау мекен мен тұрғындардың сабақтас қатынасына сүйеніп ауысқан. Бұл сыртқы пішіннің ұқсастығы емес. Шарт ауыл сөзінің нысанын нақтылағандықтан, оны географиялық жердің өзі дауыс берді деп тура түсіндіруге болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Тура хабар: жер мен ғимараттың өзі дауыс берген.» — Шарттағы тұрғындар мағынасы ескерілмеген; ауысу қате тура түсіндірілген.

C) «Теңеу: тұрғындар ауылдай деп салыстырылған.» — Арнайы салыстыру көрсеткіші жоқ; атау адамдардың орнына қолданылған.

D) «Ассонанс: дауысты дыбыс қайталанған.» — Сұрақ дыбыстық өрнек емес, атаудың кімге қатысты екені туралы.

E) «Метафора: тұрғындар ауыл жеріне ұқсас пішінді.» — Ұқсастық негізі жоқ; орын мен адамдардың сабақтастығы берілген.

Қайта орындауға ишара: Мекен атауы қандай адамдардың орнына тұр?