Ел ертеңі — білімді жастар

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Автор көмекті түгел тоқтатпайды: ақылдасуға дайын екенін айтады. Бірақ шешімді толығымен басқа адамға берудің үйренуге кедергісін көрсетеді. Дұрыс жауап дербес ойлау, кеңес және жауапкершілікті бірге сақтайды. Өз бетімен әрекет ету барлық көмектен бас тартумен теңестірілмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Өз таңдауыңды ойламай, кездейсоқ әрекет ету.» — Жоспарды өзің ойлау шарты кездейсоқтыққа қарсы.

B) «Шешімнің салдарына ешкім жауап бермеуі керек деу.» — Автор салдарға жауап беруді нақты талап етеді.

D) «Кез келген кеңесті тыңдауға алдын ала тыйым салу.» — Автор ақылдасуға дайын, сондықтан толық тыйым жоқ.

E) «Әр шешімді тек ата-ана қабылдауы тиіс деу.» — Бастапқы сөйлем мұның үйренуге кедергісін көрсетеді.

Қайта орындауға ишара: Автор кеңес беруден бас тартты ма, әлде шешімнің кімге тиесілі екенін нақтылады ма?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Адамның нақты қанаты жоқ. Ұшу бейнесі өз күшіне сүйеніп өмірлік қадам жасауға ауыстырылған. Кейінгі бөлік кеңеске ашық болуды сақтайды, сондықтан тіркес толық оқшаулануды білдірмейді. Бейнелі мағынаны жеке сөздің тура физикалық мәнімен алмастырмаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Құстың ұшу биіктігін нақты өлшеу.» — Сөйлем адам әрекеті туралы, зоологиялық өлшем туралы емес.

B) «Өз таңдауыңды толығымен басқаға тапсыру.» — Өз күшіне сүйену мағынасына қарсы.

C) «Кез келген шешімде қауіптің болмайтынына кепілдік беру.» — Дербестік қауіпсіздіктің абсолютті кепілі ретінде берілмеген.

E) «Барлық адамнан міндетті түрде алыстау.» — Ақылдасу туралы екінші бөлік толық оқшаулануды жоққа шығарады.

Қайта орындауға ишара: Тіркес адамға қатысты айтылғандықтан, ұшу әрекеті қандай өмірлік қадамға ауысқан?

Ереже: Сөздің мазмұны, құрылымы мен тілдік құралдары адресатқа және қарым-қатынас мақсатына сай таңдалады. Бір деректі ғылыми түсіндіру, ресми хабарлау немесе көркем бейнелеу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Стильді анықтағанда тақырыппен бірге мәтіннің қызметін де ескереміз.

Қолдану: Алғашқы қаратпа нақты адресатты атайды. «Сенің» және «қадамыңды» сөздері соған бағытталады. Жеке хат кейін жарияланса, басқа оқырман да оқи алады, бірақ мәтін ішіндегі тікелей адресат өзгермейді. Тақырыптың жастарға қатысы оның бастапқы адресатын барлық оқушыға автоматты кеңейтпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Оқуға өтініш қабылдайтын ресми комиссия.» — Рәсімдік өтініш емес, ұлына бағытталған жеке хат.

B) «Жобаның барлық сыншысы.» — Сыншылар тобына бағытталған үндеу жоқ.

D) «Қаладағы барлық ата-ана.» — Хаттың тақырыбы оларға қызық болуы мүмкін, бірақ тікелей адресат ұлы.

E) «Барлық халықаралық ұйымның өкілдері.» — Мұндай топ қаратпада да, мазмұнда да аталмаған.

Қайта орындауға ишара: Алғашқы қаратпа сөз кімге тікелей бағытталған?

Ереже: Сөздің мазмұны, құрылымы мен тілдік құралдары адресатқа және қарым-қатынас мақсатына сай таңдалады. Бір деректі ғылыми түсіндіру, ресми хабарлау немесе көркем бейнелеу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Стильді анықтағанда тақырыппен бірге мәтіннің қызметін де ескереміз.

Қолдану: Екінші жақ тұлғалары сөздің нақты тыңдаушыға бағытталғанын көрсетеді. «Өмір жолы», «сүріну», «тірек» тіркестері бейнелі мағынада қолданылады. Абзац зерттеу әдісін не құқықтық рәсімді баяндамайды. Сондықтан негізгі сипат — әсер арқылы ойландыруға арналған жеке кеңес.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Физикалық қозғалыс туралы толық ғылыми анықтама.» — Сүріну мен тірек өмірлік қадамды бейнелейді, ғылыми анықтама емес.

C) «Авторсыз берілген техникалық жабдық тізімі.» — Нақты адресат пен авторлық тілек бар, жабдық тізімі жоқ.

D) «Тәжірибе нәтижелерінің бейтарап сандық есебі.» — Сандық дерек пен өлшеу әдісі жоқ.

E) «Ұйымның мүшелігі туралы ресми шешімі.» — Рәсімдік шешім не ұйым атауы берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Екінші жақ тұлғалары мен бейнелі тіркестер қандай қарым-қатынасқа қызмет етеді?

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Көркем мәтін ұқсастық арқылы тәрбиелік ойды жеткізе алады. Бірақ бейненің әсерлілігі құстың барлық әрекеті дәл сипатталғанын кепілдемейді. Дұрыс талдау әдеби мағына мен табиғат туралы фактіге әртүрлі тексеру қолданады. Мұндай ажырату бейненің мәнін жоғалтпайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Әсерлі бейне құстың барлық әрекетін ғылыми тұрғыдан толық дәлелдейді.» — Көркемдік ғылыми бақылаудың орнына жүрмейді.

B) «Зоологиялық тексеру қажет болса, бейненің әдеби мағынасы жоқ.» — Фактіні тексеру көркем ұқсастықтың маңызын жоймайды.

C) «Адам әрекетін құстың әрекетіне барлық жағдайда өзгеріссіз көшіреміз.» — Аналогияның ұқсастығы толық сәйкестік емес.

E) «Эсседегі әр кеңесті құстың мінезінен міндетті заң ретінде шығарамыз.» — Көркем мысал тәрбиенің әмбебап заңын өздігінен дәлелдемейді.

Қайта орындауға ишара: Автордың тәрбиелік ойы мен жануар туралы ғылыми дерек бірдей тексеріле ме?