Мен жастарға сенемін

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Бірінші сөйлем пассивті күтудің шегін көрсетеді. Екінші сөйлем қолдаудың екі нақты қырын атайды, ал үшіншісі оларды жинақтайды. Дұрыс жауап осы желіні қамтиды. Сенімді кепілді нәтиже деу немесе үйренуді қажетсіз санау мәтіндегі мүмкіндік пен әрекет шартын бұрмалайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Жастарға сенсе, үйрену мен еңбек өзінен-өзі қажетсіз болады.» — Мәтін үйренуге мүмкіндік беруді және жауапты әрекетті нақты талап етеді.

B) «Жастардың әр қадамына алдын ала тыйым салу керек.» — Бұл қолдау мен мүмкіндік туралы негізгі ойға қарсы.

C) «Сенім тек дайын жетістікті сырттан күтумен шектеледі.» — Бірінші сөйлем осы шектеуді теріске шығарады.

D) «Жастардың пікірін олардың әрекетіне қарамай әрдайым дұрыс санау керек.» — Сенім пікірдің бәріне автоматты кепілдік емес; жауаптылық шарты бар.

Қайта орындауға ишара: Сенімнің нақты көрінісі ретінде қандай екі шарт аталған?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: «Сүрінсем де» сәтсіздік мүмкіндігін жоққа шығармайды. «Қайта тұрып» және «қайтпаймын» әрекетті жалғастыру ниетін білдіреді. Демек, мәтін кепілді жеңісті емес, табандылықты бейнелейді. Тәуекелді барлық сақтықтан бас тарту не мақсаттан толық бас тарту ретінде түсіндірмейміз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Сақтық пен дайындықтың барлық түрін пайдасыз санау.» — Мұндай абсолютті бас тарту мәтінде берілмеген.

C) «Кез келген сәтсіздіктен кейін мақсаттан бас тарту.» — Қайта тұру мен қайтпау мағынасына қарсы.

D) «Қиындық мүлде болмайтынына кепілдік беру.» — Сүріну мүмкіндігі бірінші жолда мойындалған.

E) «Мақсатқа жетуді тек кездейсоқ оқиғаға қалдыру.» — Әрекетті жалғастыру ниеті кездейсоқтықпен алмастырылған.

Қайта орындауға ишара: Автор сәтсіздікті жоққа шығара ма, әлде одан кейінгі әрекетті айта ма?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: «Біздің ауылда» нақты ортаны, «деп түсінетін» адамдардың сенімін көрсетеді. Бұл барлық балаға бірдей психологиялық әсер зерттелгенін білдірмейді. Дұрыс мазмұндау дәстүр мен оны түсіндірудің жергілікті-авторлық шегін сақтайды, оны әмбебап ғылыми заңға айналдырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қимыл барлық баланың мінезін міндетті түрде бірдей өзгертеді.» — Жергілікті түсіндіру әмбебап әсерге кеңейтілген.

B) «Сөйлем барлық тәрбиелік әрекетті қолдануға тыйым салады.» — Естелік түсіндіру береді, тыйым жарияламайды.

C) «Сөйлемде барлық елдегі ғылыми тәжірибенің нәтижесі берілген.» — Зерттеу әдісі мен кең ауқым туралы мәлімет жоқ.

E) «Автор ауылындағы адамдар бұл қимылды еш мағынамен байланыстырмаған.» — «Жігерлендіретін белгі деп түсінетін» деген ойға қайшы.

Қайта орындауға ишара: Сөйлем тәжірибемен тексерілген әсерді ме, әлде ортадағы түсіндіруді ме хабарлайды?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Тұжырым барлық балаға қатысты себептік әсерді бекітеді. Сондықтан зерттеу тобы, батылдық өлшемі және салыстыру қажет. Салттың бұрыннан бар болуы оның әмбебап әсерін өздігінен дәлелдемейді. Дұрыс сұрақ адамдардың сенімін емес, тексерілетін негізді анықтауға бағытталған.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Мәтінде бұл дәстүр қаншалық жиі аталады?» — Атау жиілігі тәрбиелік әсердің өлшемі емес.

C) «Қимыл қай мерекелік рәсімде орындалған?» — Рәсім контексті балалардың батылдығындағы өзгерісті өздігінен көрсетпейді.

D) «Бұл қимылды қанша ата-ана ұнатады?» — Ұнату оның бала батылдығына себептік әсерін тікелей тексермейді.

E) «Қимылды көрген бір бала оны ұнатқан ба?» — Жеке әсер барлық балаға қатысты себептік қорытындыны бағалауға жеткіліксіз.

Қайта орындауға ишара: Себептік әсер үшін кімдер мен қандай көрсеткіш салыстырылғанын сұраңыз.

Ереже: Ойкөкпарда нақты қарар бойынша қарама-қарсы ұстанымдар қорғалады. Әр тарап өз тезисін негіздеп, қарсы уәжге жауап береді. Сөйлеу тәртібі мен уақыт алдын ала белгіленеді. Қорытындының күшін адамның мәртебесі немесе дауысы емес, критерийге сай дәлел мен қарсы уәжді талдау анықтайды.

Қолдану: Тезис жастар кеңесінің шешім сапасына ықпалы туралы. Сондықтан нақты ұсыныс, өзгерген шешім және нәтиже арасындағы байланыс керек. Кеңес атауын не мүшелердің ынтасын ғана көрсету нәтижені толық бағаламайды. Салыстыру қорытындысында қай мектеп пен кезең қаралғаны сақталуы тиіс.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Кеңестің отырыстары жиі өткенін хабарлау.» — Отырыс жиілігі шешімнің жақсарғанының тікелей өлшемі емес.

C) «Кеңеске қатысуға өтініш білдірген оқушылар санының өсуін көрсету.» — Қатысуға ниет мектеп шешімдерінің сапа өзгерісін ашпайды.

D) «Кеңес мүшелері өз жұмысын жақсы деп бағалағанын айту.» — Өзіндік баға шешім нәтижесінің салыстырмалы дерегін алмастырмайды.

E) «Басқа мектептің кеңес құруды жоспарлағанын айту.» — Басқа мектептің ниеті осы кеңестің орындалған әсерін көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Дәлел кеңестің ұсынысын шешім нәтижесімен байланыстыра ма?