Түркі жұртының жауһары

Ереже: Сөз дәлдігі ұғымның мағынасы мен контекстегі қатынасын анық сақтауды талап етеді. Заттың материалы, жасалу тәсілі, қолданылу орны және уақыты — әртүрлі белгілер. Сипаттамада оларды бір-бірімен алмастырмаймыз. Дерек жоқ болса, жорамалға белгі қоямыз; ықтимал түсіндіруді дәлелденген факт ретінде беруге болмайды.

Қолдану: Шарт тізімнің ресми атауын және енгізілу жылын береді. Дүниежүзілік мұра тізімі осы атаудың мазмұнын сақтайды. Оны жануарларға қатысты Қызыл кітаппен, барлық ғимараттар тізімімен немесе құрылыс датасымен шатастыруға болмайды. Қосымша мәртебе үшін бөлек ресми дерек қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Кесене мұра тізімінен 2003 жылы шығарылған.» — Енгізілу оқиғасы шығару оқиғасына керісінше өзгерген.

B) «Кесене дәл 2003 жылы салынып біткен.» — Тізімге енгізілу жылы құрылыс аяқталуымен шатастырылған.

C) «Кесене 2003 жылы дүниежүзіндегі барлық ғимараттың міндетті көшірмесі болған.» — Мәртебеден архитектуралық көшірмеге негізсіз қорытынды жасалған.

D) «Кесене 2003 жылы жануарлардың Қызыл кітабына енгізілген.» — Мұра тізімі басқа саладағы кітапқа ауыстырылған; мәртебе атауы қате.

Қайта орындауға ишара: Ресми атауда мұра туралы қай ұғым бар?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Екі дата екі бөлек оқиғаға қатысты. Құрылыс тарихи ғимараттың пайда болуын, ал тізімге енгізу кейінгі мұра мәртебесін көрсетеді. Бірін екіншісімен алмастыру тарихты бұрмалайды. 2003 жылы тіркелуі ғимарат сол жылы ғана пайда болды дегенді білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Кесене тек 2003 жылдан бастап өмір сүрген.» — Кейінгі тіркеу тарихи құрылыстың басталуына өзгерген; құрылыс кезеңі ескерілмеген.

B) «1389–1405 — тізімге енгізілу кезеңі, 2003 — құрылыс жылы.» — Екі оқиғаның даталары керісінше ауыстырылған.

D) «Құрылыс пен тізімге енгізу бір оқиға болған.» — Әртүрлі әрекеттер мен алшақ мерзімдер бір оқиғаға теңестірілген.

E) «Тізімге енгізілу құрылыстан бұрын болған.» — Берілген жылдардың реті бұл қорытындыға қарсы; 2003 кейін орналасқан.

Қайта орындауға ишара: Әр дата қандай етістікпен байланысқан?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Шарт екі ғасырдың жыл аралықтарын нақты береді. 1389 бірінші аралыққа, 1405 екінші аралыққа кіреді. Жылдың алғашқы екі санын ғана алып, ғасырды дәл сол санмен атау дұрыс емес. Бұл сұрақ құрылыс кезеңін ғасырлық ауқыммен дәл жеткізуді үйретеді.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «1389 — XV ғасыр, 1405 — XIV ғасыр.» — Ғасырлар керісінше сәйкестендірілген; жыл реті бұзылған.

C) «1389 — XIII ғасыр, 1405 — XIV ғасыр.» — Жылдың алғашқы цифрлары ғасыр ретінде алынған; берілген аралықтарға сәйкес емес.

D) «Екі жыл да XV ғасырда.» — 1389 саны 1301–1400 аралығында; XIV ғасыр дұрыс көрсетілмеген.

E) «Екі жыл да XIV ғасырда.» — 1405 саны 1401–1500 аралығына кіреді; XV ғасыр белгісі жоғалған.

Қайта орындауға ишара: Әр жыл қай берілген аралықтың ішінде орналасқан?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Бесік атауы нақты тұрмыстық заттан рухани дамудың ортасына ауысқан. Шарт ұқсастық негізін өзі анықтайды, сондықтан жауап сол мағынаны сақтайды. Мәтін барлық дәстүр тек бір қалада пайда болғанын дәлелдемейді. Бейнелі мәнді жалпы тарихи заңға айналдыруға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қалада рухани дәстүр мүлде болмағаны айтылған.» — Қалыптасу ортасы керісінше терістеуге айналған.

B) «Сөйлем қаланың метрмен өлшенген көлемін береді.» — Мәдени бейне географиялық өлшем емес; сандық дерек жоқ.

C) «Барлық рухани дәстүр тек осы қалада туғаны дәлелденген.» — Қаланың маңызы жалғыз әрі толық әлемдік бастауға кеңейген.

E) «Қалада нақты бесік жасайтын барлық шебердің саны көрсетілген.» — Мәдени мағына заттық өндіріс есебіне өзгерген; сан берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Бесік бейнесінің шартта берілген мағынасына сүйеніңіз.

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Болуы мүмкін мерзімді нақты бекітілген күннен ажыратады. Сөйлем қолжазбаның көшірілуін айтып тұр; шығарманың алғаш туып, жазылған уақытын өздігінен анықтамайды. Дұрыс мазмұндау болжам деңгейін және оқиғаның түрін сақтайды. Мәтіндік нұсқаларды салыстыру үшін бұл айырмашылық маңызды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қолжазба қазіргі жылы міндетті көшірілген.» — Тарихи аралық қазіргі нақты мерзімге ауыстырылған.

C) «Қолжазбаның күні толық белгісіз, ешбір аралық ұсынылмаған.» — Берілген екі ғасырлық болжам жоғалған; ақпарат толық жоқ деп берілген.

D) «Шығарма дәл XVI ғасырдың бірінші күні алғаш туған.» — Көшірілу бастапқы тууға, болжам нақты күнге өзгерген.

E) «Көшірме болса, шығарманың бұрынғы нұсқасы болуы мүмкін емес.» — Көшірме фактісінен түпнұсқаға негізсіз терістеу жасалған.

Қайта орындауға ишара: Көшірілу мен бастапқы шығарманың тууы бір оқиға ма?