Білім — ұлы күш

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Оқиға алтын іздеу мақсатынан басталып, білімнің практикалық қызметімен аяқталады. Тіл мен есеп дағдысы басқа адамдарға көмек және кәсіпке негіз болған. Сондықтан негізгі ой нақты алтын табуда емес, іздену нәтижесінде пайда болған қабілетте. Бұл бір әңгіменің өнегелік мағынасы; әр білімді адамның міндетті байлығын дәлелдемейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Жігіт тілдерді тек алтынның түсін анықтау үшін үйренген.» — Әңгімеде әр тілдегі жазуды түсіну және кейін көмектесу берілген; түс туралы мақсат жоқ.

B) «Білімді адам кез келген жағдайда бірден бай болады.» — Бір кейіпкердің жолы барлық адамға міндетті қаржылық нәтиже туралы заң емес.

C) «Кәсіп ашу үшін жолдағы есептерді шешуден бас тарту керек.» — Есеп дағдысы кейінгі мүмкіндікке негіз болған; бас тарту талабы берілмеген.

E) «Алтын табылмаса, үйренген барлық дағды пайдасыз болып қалады.» — Дағды адамдарға көмек пен кәсіпке қызмет еткен; пайдасыздық тұжырымы оқиғаға қайшы.

Қайта орындауға ишара: Бастапқы қазына мақсаты соңында қандай құндылықпен ауыстырылған?

Ереже: Мәтіндегі ойлар мағыналық ретпен байланысады: мәселе қойылып, оған қатысты дерек талданады да, қорытынды жасалады. Жалғаулық пен сілтеу сөзінің қызметін контекст анықтайды. Сөйлемнің орнын өзгерткенде себеп, салдар және түсіндіру арасындағы байланыс сақталуы қажет.

Қолдану: Алғашқы түрткі алтын іздеуге қатысты, ал кейінгі нәтиже аудару жұмысына қатысты. Екі әрекетті тіл үйрену байланыстырады. Сондықтан мақсаттың өзгеруі үйренген білімнің жоғалуын білдірмейді. Мәтін дағдыны бір ғана бастапқы міндетке шектемей, оның басқа қызметте қолданылу мүмкіндігін көрсетеді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Тіл дағдысын тек бастапқы мақсатта ғана қолдануға болады.» — Кейін басқа қызметте қолдану осы толық шектеуді нақты жоққа шығарады.

C) «Аудармашы жұмысы алтынды нақты тапқанын дәлелдейді.» — Жаңа кәсіби қызмет алтын табу оқиғасына тең емес; ондай нәтиже берілмеген.

D) «Мақсат өзгергендіктен, тіл білу қабілеті міндетті түрде жойылған.» — Жаңа қызметте сол дағды пайдаланылған; мақсат ауысуы қабілет жоғалуын білдірмейді.

E) «Кейіпкер тіл үйренбей-ақ дайын аудармашы болып туған.» — Мәтінде үйрену әрекеті нақты аталған; дағдының игерілу жолы алынып тасталған.

Қайта орындауға ишара: Тіл үйрену бастапқы және кейінгі әрекеттерді қалай байланыстырады?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Қос нүктеден кейін білімнің жаңа міндетке қолданылу қызметі түсіндірілген. Қазына атауы алтынның нақты салмағын емес, жиналған білімнің құндылығын бейнелейді. Метафора әсерлі тұжырым береді, бірақ барлық адамға автоматты табыс кепілдігі болмайды. Мағына сөйлем ішіндегі түсіндіруден анықталады.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Білім кез келген мәселені адамның әрекетінсіз шешеді деген кепілдік.» — Қолдану әрекеті нақты қажет деп берілген; автоматты шешу мағынасы қосылған.

C) «Үйренген барлық ақпаратты ешкімге айтпай жасыру талабы.» — Қордың құндылығы оны міндетті түрде жасыруды білдірмейді; мұндай нұсқау жоқ.

D) «Жер астында жатқан алтынның нақты килограмм мөлшері.» — Сөйлем білімді міндетте қолдануды сипаттайды; физикалық алтынның салмағы берілмеген.

E) «Тек ақша есептеуді үйренудің жалғыз атауы.» — Білім жаңа міндетке кең қолданылатын қор ретінде алынған; бір дағдымен шектелмейді.

Қайта орындауға ишара: Бейне нақты алтынға ма, әлде қолданылатын білімге ме қатысты?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Үзінді белгілі ұғымды атап, оның ажыратушы белгісін түсіндіреді. Мақсат оқырманды әрекетке шақыру немесе кейіпкердің сезімін суреттеу емес, терминді түсіндіру. Ғылыми сипат сөздің күрделі болуынан ғана емес, анықтау қызметі мен мағынаның бірізді берілуінен байқалады. Бұл сұрақ анықтаманың тілдік қызметін бағалайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Оқырманды ортақ саяси әрекетке тікелей шақыру.» — Қаратпа және ортақ әрекет үндеуі жоқ; терминнің белгісі түсіндірілген.

C) «Құжат жіберген мекеменің ресми өтінішін білдіру.» — Адресаттан әрекет сұралмайды; үзінді ұғымды анықтайтын баяндау.

D) «Екі адамның күнделікті диалогын көрсету.» — Сұрақ-жауап кезектесуі жоқ; біртұтас түсіндірме берілген.

E) «Кейіпкердің көңіл күйін метафорамен суреттеу.» — Кейіпкер мен сезім көрінісі жоқ; терминге нақты анықтамалық сипат берілген.

Қайта орындауға ишара: Мәтін ұғымды анықтай ма, әлде оқиға мен сезімді бейнелей ме?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Бірінші атау ұйқастың белгілі түрін, кейінгісі барлық өлеңді қамтиды. Атаулардың ауқымы мен нысаны бірдей емес. Түсіндірмесіз ауыстыру оқырманды сол терминнің мағынасына қатысты шатастырады. Ғылыми мәтінде бірізділік қажет, бірақ бұл дәлелді синонимдерді мүлде қолдануға болмайды деген тыйым емес.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Кез келген терминді тек алғашқы анықтамада қалдырып, кейін қолданбау керек.» — Термин қолданудан бас тарту міндет емес; тұрақты мағынамен қолдану дәлдікті сақтайды.

B) «Термин бір рет анықталса, кейінгі кез келген балама автоматты дәл болады.» — Бастапқы анықтама кейінгі мағына ауысуын ақтамайды; нақты ұғым кең атауға өзгерген.

C) «Автор бір терминді екі рет қолданғандықтан, мәтін міндетті қате.» — Қайталау өздігінен қате емес; мәселе атаудың мағыналық ауқымы өзгергенінде.

E) «Өлең атауы жанама ұйқастың толық балама анықтамасы ретінде негізделген.» — Өлең мен оның ұйқас түрі бір деңгейдегі ұғым емес; түсіндірмесіз теңестірілген.

Қайта орындауға ишара: Екі атау бір ұғымның бірдей шекарасын сақтай ма?