Химия, 9-сынып: ББЖМ

Атом құрамы мен құрылысы. Атомда электрондардың қозғалысы мен таралуы. Атом құрамы ядродан және осы ядроны айналып тұратын электрондардан құралған. Ядро протондар мен нейтрондардан құралған. Протон оң заряды бар бөлшек, ал нейтронның заряды жоқ бөлшек. Осы екі бөлшектің массалары шамалас, ал электрон болса нейтроннан 1838 есе жеңіл. Электронның заряды теріс. Электронның заряды табиғатта бар электр зарядтардың ең кішісі, протонның заряды электрондыкіне тең, тек таңбасы оң. Атомның құрамында неше электрон бар болса, сонша протон бар болады. Кейбір химиялық элементтердің салыстырмалы атомдық массалары өзгеше атомдары бар болады. Мысалы көміртектің салыстырмалы атомдық массасы 12 және 13-ке тең атомдары бар. Бұл екеуі де көміртек болады, бұлардағы протондар саны бірдей, бірақ нейтрондар саны әртүрлі. Атом ядросында протондар саны бірдей бірақ массалары әртүрлі атомдар изотоптар деп аталады.

Химиялық реакциялардың жіктелуі Реакцияға қатысқан және оның нәтижесінде түзілген заттардың санына байланысты химиялық реациялар төрт типке жіктеледі. Қосылу реакциясы кезінде бірнеше әрекеттесуші заттар реакцияға түсіп, бір ғана өнім түзіледі. А+В → АВ 2Са + О2 → 2СаО Айырылу реакциясы кезінде бір ғана зат бірнеше заттарға ыдырайды. АВ → А+В 2HgO→ 2Hg + О2 Орынбасу реакциясы кезінде, белсенділігі жоғары зат, күрделі заттың құрамындағы белсенділігі төмен заттың орнын басып алып, белсенділігі төмен затты ығыстырып шығарады. А + ВС → АВ +С Zn + CuCI2 → Zn CI2 + Cu Алмасу реакциясы кезінде катиондар мен аниондар өзара алмасады. АВ + СD → AD + CB, мысалы: AgNO3 + KCI → Ag CI + KNO3 Химиялық реакциялардың келесі жіктелу түрі бойынша тотығу- тотықсыздану және ион алмасу реакциялары. Атомдардың тотығу дәрежелері өзгере жүретін реакциялар тотығу-тотықсыздану реакциялары деп аталады.

Периодтық заң және химиялық элементтердің периодтық жүйесі. Д.И.Менделеев химиялық элементтерді олардың қасиеттеріне қарай жіктеді. Периодтық жүйеде химиялық элементтер атомдық массаларының өсу ретімен орналасқан. Элементтердің горизонталь қатарлары период деп аталады. Периодтық жүйе жеті периодтан тұрады. Периодтар кіші және үлкен деп екіге бөлінеді. Периодтық жүйедегі тік қатарлардағы элементтердің және олардың қосылыстарының да қасиеттері өзара ұқсас болады. Олар топтар деп аталады, олардың саны сегіз. Периодтық кестенің төменгі сол жағында металдар, ал жоғары оң жағында бейметалдар орналасқан. Периодтық заң 1869 жылы былай тұжырымдалды: Элементтердің, олар түзетін жай заттардың, сондай-ақ олардың қосылыстарының қасиеттері элементтердің атомдық массаларына периодты тәуелді. 1911 жылы атом құрылысы ашылғаннан кейін периодтық заң жаңа тұжырымға ие болды: «элементтердің және олар түзетін жай және күрделі заттардың қасиеттері атом ядросының зарядына периодты тәуелділікте болады». Периодтық заң химиялық элементтердің периодтық жүйесі кестесімен бейнеленеді.

Атом құрамы ядродан және осы ядроны айналып тұратын электрондардан құралған. Ядро протондар мен нейтрондардан құралған. Протон оң заряды бар бөлшек, ал нейтронның заряды жоқ бөлшек. Осы екі бөлшектің массалары шамалас, ал электрон болса нейтроннан 1838 есе жеңіл. Электронның заряды теріс. Электронның заряды табиғатта бар электр зарядтардың ең кішісі, протонның заряды электрондыкіне тең, тек таңбасы оң. Атомның құрамында неше электрон бар болса, сонша протон бар болады. Кейбір химиялық элементтердің салыстырмалы атомдық массалары өзгеше атомдары бар болады. Мысалы көміртектің салыстырмалы атомдық массасы 12 және 13-ке тең атомдары бар. Бұл екеуі де көміртек болады, бұлардағы протондар саны бірдей, бірақ нейтрондар саны әртүрлі. Атом ядросында протондар саны бірдей бірақ массалары әртүрлі атомдар изотоптар деп аталады.

Тұздар Тұздар дегеніміз – молекуласы металл атомы мен қышқыл қалдығынан тұратын күрделі заттар. Тұздарды қышқыл құрамындағы сутек атомдарының орнын металл атомдары немесе негіздегі гидроксотоптың орындарын қышқыл қалдықтары басқан өнім деп қарастыру қажет. Сол себепті тұздарды төмендегіше жіктейміз: Орта тұздар – қышқыл құрамындағы барлық сутек атомдары металл атомдарымен алмасқан. Орта тұздардың аталуы металл атауы мен қышқыл қалдығы атауынан тұрады. Қышқыл тұздар – қышқыл құрамындағы сутек атомдарын металл атомдары түгел алмастырмаған. Қышқыл тұздарды атау үшін қышқыл қалдығының алдына гидро сөзі қосылып айтады. Негіздік тұздар – негіздердің құрамындағы гидроксид топтарын қышқыл қалдықтары түгел алмастырмаған. Қос тұздар - қышқыл құрамындағы сутек атомдарының тобын екі түрлі металл атомдары басқан кезде түзіледі

Элементтердің химиялық белсенділіктері сыртқы электрондық қабаттарының аяқталуы үшін қажетті электрондарын қосуы немесе электрондарды беруімен анықталады. Элемент атомдары электронын бергенде оң зарядталған, ал электронды қосқанда теріс зарядты бөлшекке айналады. Олар иондар деп аталады. Периодтың басында орналасқан элементтің сыртқы қабатындағы электрондар саны аз болады. Сондықтан олар осы электрондарын беріп жіберіп, өзіне дейін тұрған бекзат газдың аяқталған электрондық құрылысын алады. Период бойынша элементтердің сыртқы қабатындағы электрондар саны біртіндеп артады. Атомдардың ядро зарядтары да осы бағытта өседі. Атомдардың электрондарды өзіне тарту күші солдан оңға қарай артады. Сондықтан атом радиустары осы бағытта кемиді. Яғни, осы бағытта электронды сыртқы қабатына қосу мүмкіндігі артады.

Элементтердің химиялық белсенділіктері сыртқы электрондық қабаттарының аяқталуы үшін қажетті электрондарын қосуы немесе электрондарды беруімен анықталады. Элемент атомдары электронын бергенде оң зарядталған, ал электронды қосқанда теріс зарядты бөлшекке айналады. Олар иондар деп аталады. Периодтың басында орналасқан элементтің сыртқы қабатындағы электрондар саны аз болады. Сондықтан олар осы электрондарын беріп жіберіп, өзіне дейін тұрған бекзат газдың аяқталған электрондық құрылысын алады. Период бойынша элементтердің сыртқы қабатындағы электрондар саны біртіндеп артады. Атомдардың ядро зарядтары да осы бағытта өседі. Атомдардың электрондарды өзіне тарту күші солдан оңға қарай артады. Сондықтан атом радиустары осы бағытта кемиді. Яғни, осы бағытта электронды сыртқы қабатына қосу мүмкіндігі артады.

Периодтық заң және химиялық элементтердің периодтық жүйесі. Д.И.Менделеев химиялық элементтерді олардың қасиеттеріне қарай жіктеді. Периодтық жүйеде химиялық элементтер атомдық массаларының өсу ретімен орналасқан. Элементтердің горизонталь қатарлары период деп аталады. Периодтық жүйе жеті периодтан тұрады. Периодтар кіші және үлкен деп екіге бөлінеді. Периодтық жүйедегі тік қатарлардағы элементтердің және олардың қосылыстарының да қасиеттері өзара ұқсас болады. Олар топтар деп аталады, олардың саны сегіз. Периодтық кестенің төменгі сол жағында металдар, ал жоғары оң жағында бейметалдар орналасқан. Периодтық заң 1869 жылы былай тұжырымдалды: Элементтердің, олар түзетін жай заттардың, сондай-ақ олардың қосылыстарының қасиеттері элементтердің атомдық массаларына периодты тәуелді. 1911 жылы атом құрылысы ашылғаннан кейін периодтық заң жаңа тұжырымға ие болды: «элементтердің және олар түзетін жай және күрделі заттардың қасиеттері атом ядросының зарядына периодты тәуелділікте болады». Периодтық заң химиялық элементтердің периодтық жүйесі кестесімен бейнеленеді.

Фосфорды алғаш ашқан – Гамбургтік алхимик Хеннинг Бранд(1669 ж). Бранд қарттарды жасартып, сырқаттарды жазатын өмір элексирі мен асыл емес металдарды алтынға айналдыратын философиялық тасты табуға әрекет жасады. Брандты алға жетелеген адамдардың қамы емес, оның байлыққа құмарлығы болды. Ол жайлы бұл алхимиктің жасаған нағыз, әрі жалғыз табысының тарихи дәйектері куәландырады. Бір тәжірибенің барысында ол зәрді буландырып, алынған қалдықты көмір және құм қосып, буландыруды жалғастырды. Кейін ретортада қараңғыда жарық шығаратын зат түзілді. 1680 жылы жаңа элементті, алдындағыларға тәуелсіз, ағылшын физигі әрі химигі Роберт Бойль алды. Бірақ көп кешікпей Бойль қайтыс болды,. Фосфор элементі жай зат ретінде бірнеше аллотропиялық түрөзгерісін түзеді. Оның маңыздылары — ақ және қызыл фосфор. Ақ фосфор улы жөне тез тұтанатын болғандықтан аса ұқыптылықты қажет етеді. Оның буымен демалуға болмайды. Ақ фосфорды шыны ыдыста, су астында, сыртынан құм салынған металл банкаға орналастырып сақтайды. Ақ фосфор ауасыз кеңістікте қыздырғанда қызыл фосфорға, ал жоғары қысымда қара фосфорға айналады. Қара фосфор аз кездеседі

Химиялық формула құрастыру Зат молекуласының сандық және сапалық құрамын химиялық элементтер таңбалары және индекстер арқылы өрнектеуді химиялық формула деп атайды. Формулалардың бірнеше түрі бар: жай формула, нақты формула, кеңістік формула,электрондық формула. Жай формула құру үшін заттың сапалық құрамы және зат құрамына кіретін элементтердің массалық қатынасы немесе массалық үлестерінің қатынасы белгілі болуы керек. Нақты формула құру үшін заттың сапалық құрамы және құрамына кіретін элементтердің массаларының қатынасы және массалық улестерінің қатынасы немесе заттың салыстырмалы молекулалық массасы не оны анықтайтын мәлімет белгілі болуы керек.

Тұздар Тұздар дегеніміз – молекуласы металл атомы мен қышқыл қалдығынан тұратын күрделі заттар. Тұздарды қышқыл құрамындағы сутек атомдарының орнын металл атомдары немесе негіздегі гидроксотоптың орындарын қышқыл қалдықтары басқан өнім деп қарастыру қажет. Сол себепті тұздарды төмендегіше жіктейміз: Орта тұздар – қышқыл құрамындағы барлық сутек атомдары металл атомдарымен алмасқан. Орта тұздардың аталуы металл атауы мен қышқыл қалдығы атауынан тұрады. Қышқыл тұздар – қышқыл құрамындағы сутек атомдарын металл атомдары түгел алмастырмаған. Қышқыл тұздарды атау үшін қышқыл қалдығының алдына гидро сөзі қосылып айтады. Негіздік тұздар – негіздердің құрамындағы гидроксид топтарын қышқыл қалдықтары түгел алмастырмаған. Қос тұздар - қышқыл құрамындағы сутек атомдарының тобын екі түрлі металл атомдары басқан кезде түзіледі

Химиялық байланыс түрлері Химиялық байланыс – атомдардың химиялық қосылыс түзіп әрекеттесуі. Химиялық байланыстар атомдардың, молекулалардың, иондардың арасында болады. Химиялық реакция орын алғанда байланыстар үзіліп, жаңа байланыстар пайда болады. Химиялық байланыстың 4 түрі бар: ковалентті, иондық, металдық және сутектік байланыстар. Ковалентті байланыс сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Ковалентті полюсті байланыс: элементтердің сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін, электртерістілігі әртүрлі бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Мысалы: НСІ, Ковалентті полюссіз байланыс: сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін, электртерістілігі бірдей, бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Мысалы: , . Иондық байланыс металл атомдары мен бейметалл атомдарының арасындағы электртерістілігінде үлкен айырмашылығы бар атомдар арасындағы байланыс. Иондық байланыс оң зарядталған катиондар мен теріс зарядталған аниондар арасындағы электростатикалық тартылыс күші нәтижесінде пайда болатын байланыс. Мысалы: NaCI, KBr, CaC

Зат мөлшері Моль – зат мөлшерінің өлшемі. Кез келген заттың 1 молінде Авогадро санындай құрылымдық бірліктер болады. Заттың 1 молінің массасын молярлық масса деп атайды, ол М әрпімен белгіленеді, өлшемі г/моль. Оның сандық мәні салыстырмалы молекулалық массаға тең. Моль дегеніміз – құрамында 12 г көміртекте болатын атомдар санына тең құрылымдық бөлшектер болатын заттың мөлшері. Газдардың қалыпты жағдайдағы көлемін Vm әріпімен белгілейді. Идеалды газдың 1 молі 22,4 л көлемді алады. Бұны газдардың молярлық көлемі немесе қалыпты жағдайдағы көлемі деп атайды. Vm= 22,4 л/моль

Периодтық заң және химиялық элементтердің периодтық жүйесі. Д.И.Менделеев химиялық элементтерді олардың қасиеттеріне қарай жіктеді. Периодтық жүйеде химиялық элементтер атомдық массаларының өсу ретімен орналасқан. Элементтердің горизонталь қатарлары период деп аталады. Периодтық жүйе жеті периодтан тұрады. Периодтар кіші және үлкен деп екіге бөлінеді. Периодтық жүйедегі тік қатарлардағы элементтердің және олардың қосылыстарының да қасиеттері өзара ұқсас болады. Олар топтар деп аталады, олардың саны сегіз. Периодтық кестенің төменгі сол жағында металдар, ал жоғары оң жағында бейметалдар орналасқан. Периодтық заң 1869 жылы былай тұжырымдалды: Элементтердің, олар түзетін жай заттардың, сондай-ақ олардың қосылыстарының қасиеттері элементтердің атомдық массаларына периодты тәуелді. 1911 жылы атом құрылысы ашылғаннан кейін периодтық заң жаңа тұжырымға ие болды: «элементтердің және олар түзетін жай және күрделі заттардың қасиеттері атом ядросының зарядына периодты тәуелділікте болады». Периодтық заң химиялық элементтердің периодтық жүйесі кестесімен бейнеленеді.

Элементтердің химиялық белсенділіктері сыртқы электрондық қабаттарының аяқталуы үшін қажетті электрондарын қосуы немесе электрондарды беруімен анықталады. Элемент атомдары электронын бергенде оң зарядталған, ал электронды қосқанда теріс зарядты бөлшекке айналады. Олар иондар деп аталады. Периодтың басында орналасқан элементтің сыртқы қабатындағы электрондар саны аз болады. Сондықтан олар осы электрондарын беріп жіберіп, өзіне дейін тұрған бекзат газдың аяқталған электрондық құрылысын алады. Период бойынша элементтердің сыртқы қабатындағы электрондар саны біртіндеп артады. Атомдардың ядро зарядтары да осы бағытта өседі. Атомдардың электрондарды өзіне тарту күші солдан оңға қарай артады. Сондықтан атом радиустары осы бағытта кемиді. Яғни, осы бағытта электронды сыртқы қабатына қосу мүмкіндігі артады.

Атом құрамы мен құрылысы. Атомда электрондардың қозғалысы мен таралуы. Атом құрамы ядродан және осы ядроны айналып тұратын электрондардан құралған. Ядро протондар мен нейтрондардан құралған. Протон оң заряды бар бөлшек, ал нейтронның заряды жоқ бөлшек. Осы екі бөлшектің массалары шамалас, ал электрон болса нейтроннан 1838 есе жеңіл. Электронның заряды теріс. Электронның заряды табиғатта бар электр зарядтардың ең кішісі, протонның заряды электрондыкіне тең, тек таңбасы оң. Атомның құрамында неше электрон бар болса, сонша протон бар болады. Кейбір химиялық элементтердің салыстырмалы атомдық массалары өзгеше атомдары бар болады. Мысалы көміртектің салыстырмалы атомдық массасы 12 және 13-ке тең атомдары бар. Бұл екеуі де көміртек болады, бұлардағы протондар саны бірдей, бірақ нейтрондар саны әртүрлі. Атом ядросында протондар саны бірдей бірақ массалары әртүрлі атомдар изотоптар деп аталады.

Периодтық заң және химиялық элементтердің периодтық жүйесі. Д.И.Менделеев химиялық элементтерді олардың қасиеттеріне қарай жіктеді. Периодтық жүйеде химиялық элементтер атомдық массаларының өсу ретімен орналасқан. Элементтердің горизонталь қатарлары период деп аталады. Периодтық жүйе жеті периодтан тұрады. Периодтар кіші және үлкен деп екіге бөлінеді. Периодтық жүйедегі тік қатарлардағы элементтердің және олардың қосылыстарының да қасиеттері өзара ұқсас болады. Олар топтар деп аталады, олардың саны сегіз. Периодтық кестенің төменгі сол жағында металдар, ал жоғары оң жағында бейметалдар орналасқан. Периодтық заң 1869 жылы былай тұжырымдалды: Элементтердің, олар түзетін жай заттардың, сондай-ақ олардың қосылыстарының қасиеттері элементтердің атомдық массаларына периодты тәуелді. 1911 жылы атом құрылысы ашылғаннан кейін периодтық заң жаңа тұжырымға ие болды: «элементтердің және олар түзетін жай және күрделі заттардың қасиеттері атом ядросының зарядына периодты тәуелділікте болады». Периодтық заң химиялық элементтердің периодтық жүйесі кестесімен бейнеленеді.

Зат мөлшері Моль – зат мөлшерінің өлшемі. Кез келген заттың 1 молінде Авогадро санындай құрылымдық бірліктер болады. Заттың 1 молінің массасын молярлық масса деп атайды, ол М әрпімен белгіленеді, өлшемі г/моль. Оның сандық мәні салыстырмалы молекулалық массаға тең. Моль дегеніміз – құрамында 12 г көміртекте болатын атомдар санына тең құрылымдық бөлшектер болатын заттың мөлшері. Газдардың қалыпты жағдайдағы көлемін Vm әріпімен белгілейді. Идеалды газдың 1 молі 22,4 л көлемді алады. Бұны газдардың молярлық көлемі немесе қалыпты жағдайдағы көлемі деп атайды. Vm= 22,4 л/моль

Зат мөлшері Моль – зат мөлшерінің өлшемі. Кез келген заттың 1 молінде Авогадро санындай құрылымдық бірліктер болады. Заттың 1 молінің массасын молярлық масса деп атайды, ол М әрпімен белгіленеді, өлшемі г/моль. Оның сандық мәні салыстырмалы молекулалық массаға тең. Моль дегеніміз – құрамында 12 г көміртекте болатын атомдар санына тең құрылымдық бөлшектер болатын заттың мөлшері. Газдардың қалыпты жағдайдағы көлемін Vm әріпімен белгілейді. Идеалды газдың 1 молі 22,4 л көлемді алады. Бұны газдардың молярлық көлемі немесе қалыпты жағдайдағы көлемі деп атайды. Vm= 22,4 л/моль

Химиялық формула құрастыру Зат молекуласының сандық және сапалық құрамын химиялық элементтер таңбалары және индекстер арқылы өрнектеуді химиялық формула деп атайды. Формулалардың бірнеше түрі бар: жай формула, нақты формула, кеңістік формула,электрондық формула. Жай формула құру үшін заттың сапалық құрамы және зат құрамына кіретін элементтердің массалық қатынасы немесе массалық үлестерінің қатынасы белгілі болуы керек. Нақты формула құру үшін заттың сапалық құрамы және құрамына кіретін элементтердің массаларының қатынасы және массалық улестерінің қатынасы немесе заттың салыстырмалы молекулалық массасы не оны анықтайтын мәлімет белгілі болуы керек.

Масса сақталу заңы Химиялық реакция кезінде реакцияға түскен заттардың молекулалары бұзылады. Оны құраушы атомдар басқаша топтасып жаңа молекулаларды түзеді. Реакция барысында атомдардың сандары өзгермейді, сондықтан олардың массалары да өзгермейді. Зат массасының сақталу заңы былай тұжырымдалады: Реакцияға қатысқан заттардың массасы реакция нәтижесінде түзілген заттардың массасына тең болады. Бұл заңдылықты орыс ғалымы М.В.Ломоносов 1748ж ашқан. Бұл заңның жаратылыстану ғылымдары үшін маңызы өте зор. Химия ғылымында сандық қатынастарды пайдаланудың өзі осы заңға негізделеді.

Химиялық формула құрастыру Зат молекуласының сандық және сапалық құрамын химиялық элементтер таңбалары және индекстер арқылы өрнектеуді химиялық формула деп атайды. Формулалардың бірнеше түрі бар: жай формула, нақты формула, кеңістік формула,электрондық формула. Жай формула құру үшін заттың сапалық құрамы және зат құрамына кіретін элементтердің массалық қатынасы немесе массалық үлестерінің қатынасы белгілі болуы керек. Нақты формула құру үшін заттың сапалық құрамы және құрамына кіретін элементтердің массаларының қатынасы және массалық улестерінің қатынасы немесе заттың салыстырмалы молекулалық массасы не оны анықтайтын мәлімет белгілі болуы керек.

Элементтердің химиялық белсенділіктері сыртқы электрондық қабаттарының аяқталуы үшін қажетті электрондарын қосуы немесе электрондарды беруімен анықталады. Элемент атомдары электронын бергенде оң зарядталған, ал электронды қосқанда теріс зарядты бөлшекке айналады. Олар иондар деп аталады. Периодтың басында орналасқан элементтің сыртқы қабатындағы электрондар саны аз болады. Сондықтан олар осы электрондарын беріп жіберіп, өзіне дейін тұрған бекзат газдың аяқталған электрондық құрылысын алады. Период бойынша элементтердің сыртқы қабатындағы электрондар саны біртіндеп артады. Атомдардың ядро зарядтары да осы бағытта өседі. Атомдардың электрондарды өзіне тарту күші солдан оңға қарай артады. Сондықтан атом радиустары осы бағытта кемиді. Яғни, осы бағытта электронды сыртқы қабатына қосу мүмкіндігі артады.

Химиялық байланыс түрлері Химиялық байланыс – атомдардың химиялық қосылыс түзіп әрекеттесуі. Химиялық байланыстар атомдардың, молекулалардың, иондардың арасында болады. Химиялық реакция орын алғанда байланыстар үзіліп, жаңа байланыстар пайда болады. Химиялық байланыстың 4 түрі бар: ковалентті, иондық, металдық және сутектік байланыстар. Ковалентті байланыс сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Ковалентті полюсті байланыс: элементтердің сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін, электртерістілігі әртүрлі бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Мысалы: НСІ, Ковалентті полюссіз байланыс: сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін, электртерістілігі бірдей, бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Мысалы: , . Иондық байланыс металл атомдары мен бейметалл атомдарының арасындағы электртерістілігінде үлкен айырмашылығы бар атомдар арасындағы байланыс. Иондық байланыс оң зарядталған катиондар мен теріс зарядталған аниондар арасындағы электростатикалық тартылыс күші нәтижесінде пайда болатын байланыс. Мысалы: NaCI, KBr, CaC

Химиялық байланыс түрлері Химиялық байланыс – атомдардың химиялық қосылыс түзіп әрекеттесуі. Химиялық байланыстар атомдардың, молекулалардың, иондардың арасында болады. Химиялық реакция орын алғанда байланыстар үзіліп, жаңа байланыстар пайда болады. Химиялық байланыстың 4 түрі бар: ковалентті, иондық, металдық және сутектік байланыстар. Ковалентті байланыс сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Ковалентті полюсті байланыс: элементтердің сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін, электртерістілігі әртүрлі бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Мысалы: НСІ, Ковалентті полюссіз байланыс: сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін, электртерістілігі бірдей, бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Мысалы: , . Иондық байланыс металл атомдары мен бейметалл атомдарының арасындағы электртерістілігінде үлкен айырмашылығы бар атомдар арасындағы байланыс. Иондық байланыс оң зарядталған катиондар мен теріс зарядталған аниондар арасындағы электростатикалық тартылыс күші нәтижесінде пайда болатын байланыс. Мысалы: NaCI, KBr, CaC

Электртерістілік ұғымы химияда 20 ғасырдың бірінші жартысында пайда болды, оны ұлы американдық химик, екі рет Нобелиат Линус Полинг енгізді. Электртерістілік-атомның электронды тығыздығын өзіне қарай жылжыту қабілеті. Электртерістілік химиялық байланыстардың энергиясына, химиялық қосылыстардың тұрақтылығына немесе тұрақсыздығына, кристалдардың түсі мен қаттылығына дейін көп нәрсені жақсы түсіндіретін өте маңызды тұжырымдама. Химиктер көптеген анықтамалар мен электртерістілік шкалаларын жасады. Полинг шкаласы ең бірінші және ең көп қолданылатын болып шықты, оны әр химия оқулығынан табуға болады. Полинг электртерістілік мәндерін термохимияны зерттеу арқылы анықтады. Оның тұжырымдамасы бойынша байланыс түзетін атомдар арасындағы электртерістілік мәні неғұрлым үлкен болса, молекула тұрақтанады және Полинг оны есептеуге болатын қарапайым формуланы ұсынды.

Электртерістілік ұғымы химияда 20 ғасырдың бірінші жартысында пайда болды, оны ұлы американдық химик, екі рет Нобелиат Линус Полинг енгізді. Электртерістілік-атомның электронды тығыздығын өзіне қарай жылжыту қабілеті. Электртерістілік химиялық байланыстардың энергиясына, химиялық қосылыстардың тұрақтылығына немесе тұрақсыздығына, кристалдардың түсі мен қаттылығына дейін көп нәрсені жақсы түсіндіретін өте маңызды тұжырымдама. Химиктер көптеген анықтамалар мен электртерістілік шкалаларын жасады. Полинг шкаласы ең бірінші және ең көп қолданылатын болып шықты, оны әр химия оқулығынан табуға болады. Полинг электртерістілік мәндерін термохимияны зерттеу арқылы анықтады. Оның тұжырымдамасы бойынша байланыс түзетін атомдар арасындағы электртерістілік мәні неғұрлым үлкен болса, молекула тұрақтанады және Полинг оны есептеуге болатын қарапайым формуланы ұсынды.

Химиялық формула құрастыру Зат молекуласының сандық және сапалық құрамын химиялық элементтер таңбалары және индекстер арқылы өрнектеуді химиялық формула деп атайды. Формулалардың бірнеше түрі бар: жай формула, нақты формула, кеңістік формула,электрондық формула. Жай формула құру үшін заттың сапалық құрамы және зат құрамына кіретін элементтердің массалық қатынасы немесе массалық үлестерінің қатынасы белгілі болуы керек. Нақты формула құру үшін заттың сапалық құрамы және құрамына кіретін элементтердің массаларының қатынасы және массалық улестерінің қатынасы немесе заттың салыстырмалы молекулалық массасы не оны анықтайтын мәлімет белгілі болуы керек.

Химиялық байланыс түрлері Химиялық байланыс – атомдардың химиялық қосылыс түзіп әрекеттесуі. Химиялық байланыстар атомдардың, молекулалардың, иондардың арасында болады. Химиялық реакция орын алғанда байланыстар үзіліп, жаңа байланыстар пайда болады. Химиялық байланыстың 4 түрі бар: ковалентті, иондық, металдық және сутектік байланыстар. Ковалентті байланыс сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Ковалентті полюсті байланыс: элементтердің сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін, электртерістілігі әртүрлі бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Мысалы: НСІ, Ковалентті полюссіз байланыс: сыртқы қабатындағы дара электрондардың жұптасуы нәтижесінде түзілетін, электртерістілігі бірдей, бейметалл атомдарының арасындағы байланыс. Мысалы: , . Иондық байланыс металл атомдары мен бейметалл атомдарының арасындағы электртерістілігінде үлкен айырмашылығы бар атомдар арасындағы байланыс. Иондық байланыс оң зарядталған катиондар мен теріс зарядталған аниондар арасындағы электростатикалық тартылыс күші нәтижесінде пайда болатын байланыс. Мысалы: NaCI, KBr, CaC

Периодтық заң және химиялық элементтердің периодтық жүйесі. Д.И.Менделеев химиялық элементтерді олардың қасиеттеріне қарай жіктеді. Периодтық жүйеде химиялық элементтер атомдық массаларының өсу ретімен орналасқан. Элементтердің горизонталь қатарлары период деп аталады. Периодтық жүйе жеті периодтан тұрады. Периодтар кіші және үлкен деп екіге бөлінеді. Периодтық жүйедегі тік қатарлардағы элементтердің және олардың қосылыстарының да қасиеттері өзара ұқсас болады. Олар топтар деп аталады, олардың саны сегіз. Периодтық кестенің төменгі сол жағында металдар, ал жоғары оң жағында бейметалдар орналасқан. Периодтық заң 1869 жылы былай тұжырымдалды: Элементтердің, олар түзетін жай заттардың, сондай-ақ олардың қосылыстарының қасиеттері элементтердің атомдық массаларына периодты тәуелді. 1911 жылы атом құрылысы ашылғаннан кейін периодтық заң жаңа тұжырымға ие болды: «элементтердің және олар түзетін жай және күрделі заттардың қасиеттері атом ядросының зарядына периодты тәуелділікте болады». Периодтық заң химиялық элементтердің периодтық жүйесі кестесімен бейнеленеді.

Элементтердің химиялық белсенділіктері сыртқы электрондық қабаттарының аяқталуы үшін қажетті электрондарын қосуы немесе электрондарды беруімен анықталады. Элемент атомдары электронын бергенде оң зарядталған, ал электронды қосқанда теріс зарядты бөлшекке айналады. Олар иондар деп аталады. Периодтың басында орналасқан элементтің сыртқы қабатындағы электрондар саны аз болады. Сондықтан олар осы электрондарын беріп жіберіп, өзіне дейін тұрған бекзат газдың аяқталған электрондық құрылысын алады. Период бойынша элементтердің сыртқы қабатындағы электрондар саны біртіндеп артады. Атомдардың ядро зарядтары да осы бағытта өседі. Атомдардың электрондарды өзіне тарту күші солдан оңға қарай артады. Сондықтан атом радиустары осы бағытта кемиді. Яғни, осы бағытта электронды сыртқы қабатына қосу мүмкіндігі артады.