Өнер сарқылмайды

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Мәтін жаңа тәсілді игеру, бұрынғы тәжірибеге қосу және шәкірттің ұсынысы деген қадамдарды біріктіреді. Негізгі ой тек шебердің бір құрал жасағанын емес, өнердің жалғасу жолын қамтиды. Бұл даму әр жағдайда автоматты болады деген кепілдік емес. Оқиғада белсенді үйрену мен түсіндіру нақты әрекет ретінде берілген.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Өнер жалғасуы үшін ешкім үйренбеуі және бөліспеуі керек.» — Үйрену мен бөлісу жалғасудың негізгі әрекеттері ретінде көрсетілген.

C) «Бір құрал жасалғандықтан, барлық шеберлік жұмысы мәңгі аяқталған.» — Бір нәтиже әрі қарай даму мен үйренуді тоқтататын толық мәртебе емес.

D) «Жаңа тәсіл келгенде бұрынғы барлық тәжірибені ұмыту қажет.» — Бұрынғы тәжірибемен ұштастыру нақты аталған; толық ұмыту мағынасы қайшы.

E) «Шәкірт тек өзгеріссіз көшіріп, ешбір шешім ұсынбаған.» — Өз шешімін ұсыну берілген; шығармашылық үлес алынып тасталған.

Қайта орындауға ишара: Шебер мен шәкірт әрекеттерін қандай ортақ жалғасу біріктіреді?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Түсіндірме өнерді заттың нақты қоры емес, қолданылатын және берілетін дағды ретінде қарастырады. Сарқылмау бейнесі осы жалғасу мүмкіндігін күшейтеді. Одан адам еш шаршамайды немесе барлық білімді ешқашан ұмытпайды деген физиологиялық кепілдік шықпайды. Мағынаны дәл берілген түсіндірме ауқымында сақтау қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Дағды тек алғаш үйренілген бір тапсырмаға ғана жарайды.» — Түсіндірмеде жаңа міндетке қолдану нақты аталған; бір жағдайда шектеу қайшы.

B) «Үйренген ақпарат әр адамда мәңгі өзгеріссіз сақталады.» — Өнегелік жалғасу бейнесі барлық есте сақтау үдерісінің өзгермеу заңы емес.

C) «Өнерлі адамның денесі ешқашан шаршамайды.» — Дағдыны қолдану мүмкіндігі адамның физикалық шаршамауына кепілдік емес; жаңа белгі қосылған.

E) «Өнерді үйреткенде ұстаз барлық қабілетін міндетті жоғалтады.» — Бөлісу арқылы жалғасу берілген; үйретудің толық жоғалтуы туралы мәлімет жоқ.

Қайта орындауға ишара: Нақыл дағдының жалғасуын ба, әлде дененің өзгермеуін бе бейнелейді?

Ереже: Тұрақты тіркестің мағынасы оның құрамындағы сөздерді жеке-жеке түсіндіруден шықпайды: тіркес тұтас ұғымды жеткізеді. Контекст қандай ауыспалы мағына көзделгенін көрсетеді. Тіркестегі сөзді орынсыз ауыстыру мағынаны бұзуы мүмкін; еркін тіркесте сөздер тура мағынасын сақтайды.

Қолдану: Контексте көпшілік пен шағын топ қарама-қарсы қойылған. Ат төбеліндей тіркесі сол топтың аз екенін бейнелі түрде күшейтеді. Ол нақты аттың басын өлшеу немесе топтағы адамның кәсібін атау емес. Тұрақты тіркесті тұтас мағынасы және сөйлемдегі шағын деген түсіндірмесі арқылы танимыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қолдаушылардың міндетті түрде жасы үлкен екенін.» — Жас туралы дерек жоқ; мөлшер мағынасы басқа белгіге ауыстырылған.

B) «Барлық қатысушының толық бірлігін.» — Шағын топ пен көпшілік қарсы қойылған; барлық қатысушы қолдады деген мағына жоқ.

D) «Топ мүшелерінің жылқы бағу кәсібін.» — Ат сөзі жеке кәсіп атауы емес, тұтас бейнелі тіркестің бөлігі.

E) «Адамдардың өте қатты дауысын.» — Тіркес мөлшерге қатысты; сөйлемде дауыс қаттылығы сипатталмаған.

Қайта орындауға ишара: Көпшілікке қарсы қойылған топтың мөлшері қандай?

Ереже: Тұрақты тіркестің мағынасы оның құрамындағы сөздерді жеке-жеке түсіндіруден шықпайды: тіркес тұтас ұғымды жеткізеді. Контекст қандай ауыспалы мағына көзделгенін көрсетеді. Тіркестегі сөзді орынсыз ауыстыру мағынаны бұзуы мүмкін; еркін тіркесте сөздер тура мағынасын сақтайды.

Қолдану: Істегісі келмей деген бөлік тіркестің мағынасын нақты ашады. Мойны жар бермеу осы әрекетке ықылассыздықты білдіреді. Тіркесті мойынның физикалық күйі жөніндегі медициналық хабарға айналдыру дұрыс емес. Контекст жеке тапсырмаға қатысты, адамның барлық жағдайда қабілетсіз екені туралы толық баға жасамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Тапсырманы орындауға тікелей рұқсат беру.» — Рұқсат туралы құжаттық қызмет жоқ; адамның әрекетке ықыласы сипатталған.

B) «Тапсырманы белсенді әрі ықыласпен орындау.» — Бұл контекстегі істегісі келмеу мағынасына қарама-қарсы; тіркес дұрыс түсіндірілмеген.

C) «Кез келген жағдайда толық қабілетсіз болу.» — Бір тапсырмаға еріну барлық қабілетті жоққа шығаратын жалпы баға емес.

D) «Мойынның нақты жарақатын өлшеп көрсету.» — Физикалық жарақат туралы дерек жоқ; тұтас тіркес іске ықылассыздықты білдіреді.

Қайта орындауға ишара: Істегісі келмей деген түсіндірме қандай көңіл күй мен әрекетті көрсетеді?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Досын көру және жылы құшақтау сезімнің жағымды, жақындыққа бағытталғанын көрсетеді. Іші-бауыры елжіреу тұтас бейнелі тіркес ретінде осы мейірім мен толқуды жеткізеді. Ол ішкі ағзаның нақты өзгерісі туралы хабар емес. Мағынаны әрекетпен және адресатпен байланыстырып, контекстте жоқ ашу не қорқыныш қоспау керек.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Досын көргенде міндетті түрде қатты қорқуды.» — Қорқыныш белгісі жоқ; контекст мейірім мен қуанышты қарсы алуға бағытталған.

C) «Досына өшпенділік білдіріп, одан алыстауды.» — Жылы құшақтау жақындықты көрсетеді; өшпенділік пен алыстау осы әрекетке қайшы.

D) «Ішкі ағзаның өлшенген медициналық өзгерісін.» — Сөйлем эмоционалды қарсы алуды бейнелейді; медициналық өлшеу дерегі жоқ.

E) «Кездесуге қатысты ешбір сезім болмауын.» — Жылы әрекет пен елжіреу сезімдік толқуды білдіреді; толық сезімсіздік дұрыс емес.

Қайта орындауға ишара: Жылы құшақтау тіркестегі қай сезімді ашады?