Жүрегі жылы, бойы — құрыш

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Қос нүктеден кейін «жанашыр» және «табанды» сөздері бейнелі жұпты түсіндіреді. Жылы жүрек мейірімді, құрыш берік мінезді білдіреді. Сұрақ дененің температурасын не металл құрамын емес, адамның мінезін сұрайды. Екі бейне бірін-бірі жоққа шығармай, тұлғаның әр қырын толықтырады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қатігездік пен табандылықты.» — Табандылық сақталған, бірақ жылы жүрек қатігездікті білдірмейді.

B) «Сезімсіздік пен енжарлықты.» — Бұл екі қасиет кейінгі түсіндірмеге де, бейнелі жұпқа да қарсы.

D) «Жанашырлық пен шешімсіздікті.» — Жанашырлық сақталғанымен, «табанды» шешімсіздік емес.

E) «Тек күштілікті, өзгеге қатынассыз.» — Мейірімге қатысты бірінші қыр түсіп қалған.

Қайта орындауға ишара: Бейнелі сөздерден кейінгі екі мінез сипаттамасын салыстырыңыз.

Ереже: Сөздің мазмұны, құрылымы мен тілдік құралдары адресатқа және қарым-қатынас мақсатына сай таңдалады. Бір деректі ғылыми түсіндіру, ресми хабарлау немесе көркем бейнелеу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Стильді анықтағанда тақырыппен бірге мәтіннің қызметін де ескереміз.

Қолдану: Мәтінде бір тарап сұрақ қойып, екінші тарап өз тәжірибесіне қатысты жауап береді. Әңгіме сұрақ-жауап арқылы дамиды, сондықтан сұхбат құрылымы анық байқалады. Жанрды жауаптағы тақырыппен емес, тараптардың ұйымдасқан тілдік қатынасымен анықтаймыз. Монолог не нұсқаулықта мұндай кезектескен рөл міндетті емес.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Тәжірибе нұсқаулығына.» — Іс-әрекетті кезеңмен орындау талабы берілмеген.

B) «Ғылыми анықтамаға.» — Ұғымның белгілері жүйелі анықталмайды; тәжірибе сұрақ-жауаппен талданған.

C) «Біртұтас ішкі монологқа.» — Екі тараптың сұрағы мен жауабы кезектесіп отыр.

D) «Ресми өтінішке.» — Өтініш білдіру мен адресатқа талап құрылымы жоқ.

Қайта орындауға ишара: Мәтін бір адамның тұтас сөзі ме, әлде сұрақ пен жауап кезектесе ме?

Ереже: Публицистикалық мәтін қоғамдық мәселеге назар аудартып, оқырманның көзқарасына және әрекетіне ықпал етуді көздейді. Онда дерек пен авторлық баға қатар берілуі мүмкін. Қаратпа, сұраулы не лепті сөйлем әсерді күшейтеді, бірақ эмоциялық тіл тексерілетін дәлелдің орнына жүрмейді.

Қолдану: Қаратпа адресатты атайды, ал «жұмсайық», «қатысайық» тұлғалары ортақ әрекетке шақырады. Сөйлем тек ақпарат беріп қоймай, тыңдаушының қатысуына ықпал етеді. Сондықтан оның басты мақсаты — қоғамдық әрекетке жұмылдыру. Бұл ғылыми ұғымның анықтамасы немесе ресми рәсімнің нәтижесі емес.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Бір кейіпкердің сыртқы бейнесін суреттеу.» — Портрет жасалмаған; адресатқа әрекет ұсынылған.

B) «Мүшелік өтінішін ресми қабылдау.» — Рәсімдік шешім емес, қоғам ісіне қатысу үндеуі берілген.

D) «Орындалған жобаның сандық есебін жариялау.» — Сандық көрсеткіш пен орындалған нәтиже айтылмаған.

E) «Білім ұғымының барлық ғылыми белгісін анықтау.» — Ұғымға толық анықтама берілмеген, әрекетке шақыру бар.

Қайта орындауға ишара: Қаратпа мен ортақ әрекетке шақыратын етістіктер қандай мақсатқа қызмет етеді?

Ереже: Қаратпа сөз сөйлеушінің кімге арнап сөйлегенін көрсетеді және сөйлемдегі өзге мүшелерден оқшауланады. Біртұтас хабарлы не сұраулы сөйлемнің басындағы жай қаратпадан кейін үтір қойылады. Оны бастауышпен шатастырмау үшін баяндауыштың кімге бағытталғанын және сөздің назар аударту қызметін қараймыз.

Қолдану: «Қатысыңдар» тыңдаушыға бағытталған бұйрық тұлғасында тұр. «Жастар» сол тыңдаушыны атайды және сөйлемнен үтірмен оқшауланған. Ол іс-әрекеттің объектісін, орнын немесе себебін білдірмейді. Сондықтан сөзді жай зат есім болғанына қарап емес, сөйлемдегі назар аударту қызметіне қарай талдаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Себепті түсіндіретін бағыныңқы сөйлем.» — Бұл жеке қаратпа сөз; себептік сөйлем құрылымы жоқ.

C) «Әрекеттің орнын білдіретін пысықтауыш.» — Жастар орын атауы емес, тыңдаушылар тобының атауы.

D) «Әрекеттің нысанын білдіретін толықтауыш.» — Сөзге бағытталған топ әрекеттің объектісі ретінде берілмеген.

E) «Жобаның нәтижесін білдіретін баяндауыш.» — Нәтижені не қимылды білдірмейді, адресатты атайды.

Қайта орындауға ишара: Сөйлеуші кімге тікелей арнап сөйлеп тұр?

Ереже: Қаратпа сөз сөйлеушінің кімге арнап сөйлегенін көрсетеді және сөйлемдегі өзге мүшелерден оқшауланады. Біртұтас хабарлы не сұраулы сөйлемнің басындағы жай қаратпадан кейін үтір қойылады. Оны бастауышпен шатастырмау үшін баяндауыштың кімге бағытталғанын және сөздің назар аударту қызметін қараймыз.

Қолдану: «Достар» сөздің кімге бағытталғанын көрсетіп, басқа сөйлем мүшелерінен оқшауланады. Шартта жай қаратпасы бар біртұтас хабарлы сөйлем сұралған, сондықтан одан кейін үтір қойылады. Дефис қос сөз не қосымша емлесіндей көрінеді; қос нүкте мен белгісіз үтір орны қаратпа шекарасын бермейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Достар-бүгін ортақ жобаны талқылаймыз.» — Қаратпа мен сөйлем арасына дефис қойылмайды.

B) «Достар бүгін ортақ жобаны талқылаймыз.» — Қаратпа оқшауланбай, сөйлем мүшесі сияқты жапсарлас берілген.

D) «Достар бүгін, ортақ жобаны талқылаймыз.» — Үтір қаратпадан кейін емес, уақыт сөзінен кейін қойылған.

E) «Достар: бүгін ортақ жобаны талқылаймыз.» — Шарттағы жай қаратпаны қос нүктемен бөлу нормасына сай емес.

Қайта орындауға ишара: Адресатты атаған сөз қай жерде аяқталады?