Қазақ ренессансы

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Анықтама жандану, мұраны жаңаша игеру және шығармашылық өсу белгілерін біріктіреді. Сондықтан ұғым қайта өрлеу мәнінде түсіндіріледі. Ол мәдениетті түгел жоюды, күнтізбенің ауысуын немесе міндетті түрде барлық елде бір мезгілдегі өзгерісті білдірмейді; контекстегі шек сақталады.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Бұрынғы мәдени мұраны толық жою ретінде.» — Мұраны жаңа жағдайда игеру айтылған; оны толық жоюға қарама-қарсы.

C) «Мұраның сыртқы үлгісін ғана қалпына келтіріп, шығармашылықты өзгертпеу ретінде.» — Анықтамада шығармашылық өсу мен жаңаша игеру бар; тек сыртқы қалпына келтіруге тарылмайды.

D) «Шығармашылық әрекетті уақытша тоқтату ретінде.» — Белсенділіктің өсуі берілген; тоқтату анықтама бағытын терістейді.

E) «Барлық халықтың бір уақытта бірдей мәдениетке өтуі ретінде.» — Уақыт пен барлық халық туралы ауқым жоқ; жаңғыру бірдейленуге тең емес.

Қайта орындауға ишара: Анықтамадағы «қайта жандану» мен «өсу» сөздерін жинақтаңыз.

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Мәтін бір күндік бастау түсінігін шектеп, кезеңдер арасындағы байланысты көрсетеді. Соңғы сөйлем кейінгі өзгерісті бұрынғы негізбен бірге талдауды ұсынады. Негізгі ой осы сабақтастықты қамтиды; барлық кезеңді бірдей деу не бұрынғыны алып тастау оны бұрмалайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Кейінгі өзгерістің бұрынғы кезеңге еш қатысы жоқ.» — Мәтіндегі бұрынғы негізді қарастыру талабына қарсы.

B) «Тарихи негізді зерттеудің орнына тек атауды өзгерту жеткілікті.» — Атау өзгерісі кезеңдер арасындағы байланысты талдамайды.

C) «Ұлттық идея тек бір күндік оқиғадан тұрады.» — Бірінші сөйлем бұл шектеуді жоққа шығарады.

E) «Әр кезеңдегі идеяның мазмұны міндетті түрде бірдей.» — Жалғасу мазмұнның барлық жағдайда өзгеріссіз қалуын білдірмейді.

Қайта орындауға ишара: Алдыңғы кезең мен кейінгі өзгерістің байланысын жинақтаңыз.

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Бесік баланың өсіп-жетілуімен байланысты, ал алтын қымбаттық мәнін үстейді. Бұл белгілер туған жердің адамды қалыптастыру қызметіне ауысады. Сөйлем нақты бесіктің материалын, жасын не құнын хабарламайды. Сондықтан метафораның рухани және өмірбаяндық байланысын ашамыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Туған жердегі барлық бесіктің алтыннан жасалғанын.» — Метафора нақты материал туралы әмбебап дерек емес.

C) «Туған жерден барлық мәдени байланыс үзілгенін.» — Бесік бейнесі қалыптасу мен жақындықты көрсетеді, үзілу емес.

D) «Адамның тек нәрестелік шағын ғана еске алуға болатынын.» — Туған ортаның бүкіл қалыптасуға ықпалы тарылтылып тұр.

E) «Туған жердің нарықтық құнын есептеуді.» — Ақшалай өлшем берілмеген, рухани жақындық бейнеленген.

Қайта орындауға ишара: Бесіктің өсіп-жетілуге қатысты қызметі туған жермен қалай байланысады?

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Метафора туған жердің автор үшін маңызын ашады. Бірақ уақыт белгісі не құжаттық негіз бермейді. Сондықтан көркем пайымды тарихи датаның дәлелі ретінде қолданбаймыз. Тарихи факт пен көркем бейнені ажырату бейненің маңызын жоймайды, әрқайсысының қызметін нақтылайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Иә; метафора ресми құжаттың орнына толық жүреді.» — Бейнелеу датаға қатысты тексерілетін дерек бермейді.

B) «Жоқ; сондықтан көркем бейненің ешқандай маңызы жоқ.» — Датаны дәлелдемеу бейненің эмоциялық қызметін жоймайды.

D) «Иә; бейнені бірнеше рет қайталау нақты жылды анықтайды.» — Қайталау жаңа уақыттық мәлімет қоспайды.

E) «Иә; «алтын» сөзі оқиғаның нақты жылын әрқашан білдіреді.» — Бұл сөзге мәтінде жоқ күнтізбелік мағына телінген.

Қайта орындауға ишара: Рухани баға күнтізбелік уақытты өлшей ала ма?

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Тұжырымда автордың тарихи байланыс туралы түсіндіруі берілген. Дұрыс мазмұндау осы байланыс пен авторлық мәртебені сақтайды. Оны барлық қозғалыстың бірдей болғаны, жаңғырудың жалғыз себебі не жалпыхалықтық бірауызды пікір ретінде кеңейтпейміз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Автор бұрынғы кезеңнің кейінгі жаңғыруға қатысы жоқ дейді.» — Бұл бастапқы байланысқа тікелей қарсы.

B) «Автор барлық қозғалыстың мазмұны өзгеріссіз бірдей дейді.» — Байланыс мазмұнның толық бірдейлігін білдірмейді.

D) «Автор жаңғырудың тек бір күнде басталғанын дәлелдеген.» — Мәтінде алғышарттар туралы айтылған; бір күндік бастау емес.

E) «Барлық адам жаңғыруды тек осы себеппен түсіндіреді.» — Бір автордың пікірі барша адамның бағасына айналдырылған.

Қайта орындауға ишара: Автор байланыс ұсынды ма, әлде барлық себепті толық дәлелдеді ме?