Ұлттық құндылықтар

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Мәтінде парасат үш белгі арқылы ашылады: салдарды бағалау, өзгені ескеру және білімді жауапты қолдану. Сондықтан ұғымды тек ақпарат жинау немесе жеке пайдамен шектеуге болмайды. Дұрыс жауап осы белгілерді біріктіреді және мәтінде айтылмаған қасиетті міндетті шарт ретінде қоспайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Көп мәліметті жаттау, бірақ салдарын ескермеу ретінде.» — Білімнің жауапты шешіммен байланысы жоғалып, мәтіндегі негізгі шарт түсіп қалған.

B) «Қандай жағдайда да шешім қабылдаудан бас тарту ретінде.» — Парасат жауапты шешімге көмектеседі; әрекеттен бас тарту айтылмаған.

C) «Өз пайдасын әрдайым бірінші қою ретінде.» — Мәтін өзгенің мүддесін де ескеруді талап етеді.

E) «Өзге пікірді талдамай түгел қабылдау ретінде.» — Салдарды ойлау мен жауапты пайым механикалық келісуге тең емес.

Қайта орындауға ишара: Мәтіндегі парасатқа қатысты үш әрекетті біріктіріңіз.

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Мысалда құндылық тек аталып қоймай, нақты қарым-қатынасқа енгізілген. Бұл сақтау мен қолданудың байланысын көрсетеді. Құндылық атауын көшіру, тізімнің көлемін арттыру немесе өзгелердің ісін талқыламай бағалау қағиданың өмірде жүзеге асуын дәлелдемейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Оқушылар құндылық туралы мерекелік баяндаманы жаттап, күнделікті әрекетке байланыстырмады.» — Құндылық аталған, бірақ күнделікті қолдану көрсетілмеген.

C) «Топ құндылық атауларын бірнеше тілде жазып, мінез-құлық өлшемін анықтамады.» — Тілдік көшіру практикалық әрекетке енгізуге тең емес.

D) «Оқушылар құндылықтардың шығу төркінін зерттеп, оны әрекет ережесіне айналдырмады.» — Зерттеу бар, бірақ тезистегі күнделікті практика көрсетілмеген.

E) «Оқушылар қағиданы тек бұрынғы өмірге тән деп, қазіргі қатынасқа қолданбады.» — Бұл күнделікті қолданумен байланысқа қарсы.

Қайта орындауға ишара: Қағида аталғаннан кейін оның нақты әрекетке айналғанын іздеңіз.

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Нақты өзен мен құрылыс туралы сөз жоқ. Көпірдің екі жақты жалғау қызметі тілдің ұрпақтар арасында ой мен тәжірибе жеткізу қызметіне ауыстырылған. Сондықтан сөйлемді инженерлік құрылыс дерегі ретінде емес, мәдени сабақтастықты бейнелейтін метафора ретінде талдаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Тілдің бір ұрпақты екіншісінен толық оқшаулау қызметі.» — Көпір жалғауды білдіреді; оқшаулау осы бейненің бағытына қарсы.

B) «Бір ұрпақтың екінші ұрпақты толық алмастыруы.» — Жалғау сабақтастықты білдіреді; толық алмастыру байланыс мағынасын жояды.

C) «Ұрпақтар байланысын тек тілдің дыбысталуымен өлшеу.» — Дыбыстау өлшемі жоқ; мәдени тәжірибені жеткізу қызметі бейнеленген.

D) «Барлық ұрпақ пікірінің міндетті бірдей болуы.» — Байланыс пікірлердің теңдігін кепілдемейді; айырмашылықтың жойылғаны айтылмаған.

Қайта орындауға ишара: Көпірдің жалғау қызметі тілдің қандай қызметімен ұқсас?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: «Мен үшін» бағалаудың иесін, «ең бағалы» оның жоғары мәнін көрсетеді. Сөйлем тілдің автор үшін маңызын білдіреді; барлық адам дәл осылай бағалайтынын немесе байлықтың ақшалай мөлшері өлшенгенін хабарламайды. Сондықтан жеке бағаны әмбебап статистикалық қорытынды ретінде кеңейтпейміз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Тілдің шығу уақытын белгілейтін тарихи дата.» — Уақыт көрсеткіші жоқ; мән-маңыз бағаланған.

B) «Тілдің ақшалай құнын көрсететін есеп.» — «Рухани байлық» ақшалай өлшем емес, бағалау ұғымы.

D) «Тіл туралы ресми құқықтық тыйым.» — Сөйлем міндет не тыйым жүктемейді.

E) «Барлық адамның пікірін қамтитын сауалнама нәтижесі.» — Сауалнама не қатысушы дерегі берілмеген; бір автордың бағасы айтылған.

Қайта орындауға ишара: Бағаның кімге тиесілі екенін білдіретін сөзге назар аударыңыз.

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Мәтін жаттаудың шегін атап, екі қосымша әрекет ұсынады: мағынасын түсіну және қазіргі мәселеге қатысын табу. Дұрыс мазмұндау осы талаптарды жинақтайды. Ол жаттаудың мүлде пайдасыздығын немесе мұрадан бас тартуды қоспайды; бастапқы ойдың қамту шегін сақтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Мұраны білудің қажеті жоқ.» — Мәтін үйренуден бас тартуды емес, терең меңгеруді ұсынады.

C) «Мұраны тек жаттау арқылы толық меңгеруге болады.» — «Жеткіліксіз» деген бастапқы талапқа қайшы.

D) «Мұраның бүгінгі мәселеге ешбір қатысы жоқ.» — Мәтін қазіргі мәселемен байланыстыру керектігін нақты айтады.

E) «Мұраны түсіну үшін оның атауын өзгерту міндетті.» — Атауды өзгерту туралы шарт берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Жаттаудан бөлек қандай екі әрекет қажет деп көрсетілген?