Қазақстан — әлем назарында

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Алғашқы сөйлем бір мәлімдеменің жеткіліксіздігін көрсетеді. Кейінгі үш әрекет сенімнің қалыптасу шарттарын ашады. Негізгі ой осы әрекеттердің ортақ мағынасын — тұрақты жауапты қатынасты — қамтиды. Жеке сөзді не бір мысалды бөліп алу мәтіннің тұтас желісін бермейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Келісілген міндетті орындау ынтымақтастыққа кедергі келтіреді.» — Мәтін міндет орындауды сенімге ықпал ететін әрекет деп береді.

C) «Халықаралық сенім тек қатысушылар санымен анықталады.» — Сандық өлшем берілмеген, әрекеттің сапасы талданған.

D) «Бір мәлімдеме кез келген жағдайда сенімге толық кепіл болады.» — Бұл бірінші сөйлемдегі шектеуге қайшы.

E) «Бедел тек басқа тараптың пікірін елемеумен қалыптасады.» — Елемеу туралы шарт жоқ; ортақ іске қатысу көрсетілген.

Қайта орындауға ишара: Сенімді күшейтетін үш әрекетті ортақ ұғымға жинақтаңыз.

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Мәтінде жұмыс барысы және одан кейінгі қабылдау оқиғасы ретімен берілген. Ұсынысты түсіндірудің болғаны тікелей расталады. Бірақ тек осы әрекетті жалғыз себеп деуге, барлық делегацияның келісімін не кездесулердің нақты санын анықтауға мәлімет жеткіліксіз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қабылданудың жалғыз себебі бір кездесуге қатысты.» — Жалғыз себеп те, бір кездесу де мәтінде көрсетілмеген.

B) «Барлық делегация алғаш кездесуде келісім берген.» — Барлық тараптың шешімі мен уақыты айтылмаған.

C) «Екі жыл ішінде дәл жиырма кездесу өткен.» — Кездесудің нақты саны берілмеген.

D) «Ұсыныс қабылданғаннан кейін ғана түсіндірілген.» — Мәтіндегі хронологиялық рет керісінше көрсетілген.

Қайта орындауға ишара: Мәтінде тура айтылған әрекетті оның жалғыз себеп екені туралы жорамалдан ажыратыңыз.

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Тексерілетін мәлімет комитетке мүшелікке қабылдану уақыты туралы. Сол ұйымның ресми тарихы не шешімі оқиғаға тікелей қатысты дерек береді. Жеке әсер, дәл осы мақалаға сүйенген көшірме немесе тақырыпқа жанама сөздік датаға тәуелсіз негіз бола алмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Датаны осы мақалаға ғана сүйеніп қайталаған блог.» — Тәуелсіз негіз жоқ; бір дерек қайта көшірілген.

B) «Автордың осы жылға сенетінін айтқан жеке пікірі.» — Сенім қабылдау оқиғасының дербес ресми құжатын алмастырмайды.

D) «Ғарыш терминдерінің түсіндірме сөздігі.» — Термин анықтамасы нақты мүшелікке қабылдану оқиғасының уақытын тексермейді.

E) «Басқа комитетке қабылдану тарихы туралы ресми құжат.» — Ресмилік маңызды, бірақ басқа нысанның датасы осы қабылдау оқиғасын растамайды.

Қайта орындауға ишара: Дереккөз нақты қабылдау оқиғасына қатысты ма, әлде оны жанама қайталай ма?

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Үзіндіні табу үшін автор, еңбек атауы, жарияланған уақыт және бет керек. Дұрыс жазылым шарттағы барлық мәліметті өзгеріссіз байланыстырады. Қалған нұсқалар бір деректі алып тастайды немесе өзгертеді. Бұл сұрақ нақты кітаптың бар екенін тексермейді: дереккөз шартты түрде берілген.

Қате нұсқаларды ажырату: B) ««Халықаралық қатынас», 2020, 45-бет.» — Автордың аты берілмеген.

C) «А. Сәрсен. «Халықаралық қатынас», 2020, 54-бет.» — Бет нөмірі шарттағы 45 орнына өзгертілген.

D) «А. Сәрсен. «Халықаралық қатынас», 2020.» — Үзіндінің беті түсіп қалған.

E) «А. Сәрсен. «Халықаралық қатынас», 45-бет.» — Жарияланған жыл көрсетілмеген.

Қайта орындауға ишара: Төрт деректің әрқайсысын шарттағы мәліметпен салыстырыңыз.

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Мазмұндау сөздік тұлғаны өзгертеді, бірақ пайдаланылған ойдың иесін өзгертпейді. Сондықтан автор мен еңбекті көрсету қажет. Өз сөйлемімен жазылған тұжырымды сөзбе-сөз дәйексөз деп белгілеу немесе бөтен ойды өз зерттеу нәтижесі ретінде ұсыну дұрыс емес.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ойды өз зерттеуінің жаңа нәтижесі ретінде ұсыну.» — Алынған ойдың авторлығы негізсіз иеленіледі.

B) «Бастапқы еңбектің орнына қатыссыз басқа кітапты көрсету.» — Сілтеме қолданылған ойды табуға мүмкіндік бермейді.

C) «Сөздер өзгергендіктен, дереккөзді түгел жасыру.» — Мазмұндауда да ойдың бастапқы иесі мен көзі сақталады.

E) «Өзгертілген сөйлемді автордың сөзбе-сөз дәйексөзі деп беру.» — Бұл автордың нақты сөздерін бұрмалап көрсету болады.

Қайта орындауға ишара: Сөздерді өзгерту алынған ойдың дереккөзін көрсету талабын жоя ма?