Алтын ұяң — Отан қымбат

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Мұнда алтыннан жасалған құстың ұясы сипатталмайды. «Пана» сөзі қауіпсіздік пен жақындықты, «алтын» бағалы болуды білдіреді. Осы белгілер Отанға ауыстырылған. Талдауда заттың материалын немесе нарықтық бағасын емес, тіркестің туған ортаға қатысты бейнелі мағынасын ашамыз.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Тек ақшамен өлшенетін меншік.» — Қымбаттық рухани жақындықты білдіреді, ақша өлшемі жоқ.

C) «Құстың алтыннан жасалған мекені.» — Тура заттық мағына контекстегі Отан ұғымына сай емес.

D) «Адамның тек уақытша тоқтайтын бөгде жері.» — Пана мен туған орта мәні бөгделікпен алмастырылған.

E) «Алтын кенін өндіретін нақты орын.» — Кен өндірісі айтылмаған; бұл Отанға берілген бейнелі атау.

Қайта орындауға ишара: «Пана» мен «алтын» сөздері туған ортаға қандай қасиет береді?

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Бірінші сөйлем сезімді жалғыз өлшем ретінде шектейді. Екінші сөйлем оны нақты әрекетпен байланыстырады және үш мысал келтіреді. Негізгі ой осы байланысты жинақтайды; мысалдардың біреуін ғана атау немесе сезімді толық жоққа шығару мәтін мазмұнын дәл бермейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ортақ мәселеге қатысу тек басқалардың міндеті.» — Жауапкершілікті өзінен бөлу туралы шарт айтылмаған.

B) «Адал еңбек қоғамдық тәртіпке міндетті түрде қайшы.» — Мәтінде екеуі қатар оң әрекет ретінде берілген.

C) «Отанға сүйіспеншілік тек сөзбен айтылады.» — Мәтін әрекеттің де қажет екенін көрсетеді.

E) «Сезімнің ешбір маңызы жоқ.» — Сезім жоққа шығарылмаған, оның әрекетпен байланысы ашылған.

Қайта орындауға ишара: Сезім мен аталған үш әрекетті біріктіретін ойды табыңыз.

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Мысалда ортақ ортаға қатысты мәселе және оны шешуге бағытталған әрекет берілген. Бұл азаматтың жеке бағасын емес, қоғамдық игілікке қосқан нақты үлесін көрсетеді. Қағиданы қайталау, тек мақтану немесе мәселені елемеу тезистегі жауапты қатысуды дәлелдемейді.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Оқушы мәселені байқаса да, оған қатыссыз деп қарады.» — Жауапты қатысу емес, ортақ жағдайды елемеу көрсетілген.

C) «Оқушы жауапты адам қандай болуы керегін тек жаттап айтты.» — Анықтаманы білу оның іс жүзінде қолданылғанын дәлелдемейді.

D) «Оқушы өз әрекетін тек мақтады, бірақ мысал келтірмеді.» — Өзін бағалау нақты қоғамдық үлес туралы дерек емес.

E) «Оқушы жауапкершілік сөзін дәптерге бірнеше рет жазды.» — Сөзді көшіру ортақ мәселені шешкен әрекетті көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Жауапта ортақ мәселені шешуге қосылған нақты үлес бар ма?

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Бастапқы пікір білімді жоққа шығармайды. «Одан кем емес» екінші әрекеттің де жоғары маңызын көрсетеді. Дұрыс мазмұндау екі талапты қатар сақтайды. Білімді пайдасыз деу, жауапкершілікті артық талап санау немесе авторға тыйым телу түпкі ойды бұрмалайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Автор білімнің ешқандай маңызы жоқ дейді.» — Бірінші бөлік білімді иеленудің маңызды екенін айтады.

C) «Автор білімді өмірде пайдалануға тыйым салады.» — Тыйым жоқ; парасатпен қолдану талап етіледі.

D) «Автор жауапты қолдануды қажетсіз деп санайды.» — «Одан кем емес» бұл талаптың маңызын күшейтеді.

E) «Автор тек жаттауды жеткілікті дейді.» — Жауапты қолдану туралы екінші талап түсіп қалған.

Қайта орындауға ишара: Бастапқы ой білімді және оны қолдануды бір-біріне қарсы толық жоққа шығара ма?

Ереже: Сөздің мазмұны, құрылымы мен тілдік құралдары адресатқа және қарым-қатынас мақсатына сай таңдалады. Бір деректі ғылыми түсіндіру, ресми хабарлау немесе көркем бейнелеу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Стильді анықтағанда тақырыппен бірге мәтіннің қызметін де ескереміз.

Қолдану: Жарғы мен мүшелік сөздері мәтіннің ресми қатынасын көрсетеді. Міндеттеме — жай тілек не автордың сезімі емес, келісімге сай орындалуы тиіс талап. Сөйлем нақты ұйымның барлық ережесін тізбектемейді; ұғымның мағынасы берілген ресми контекст арқылы анықталады.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Хабардың көркем метафорасын.» — Ресми контексте термин тура ұғымдық мағынада қолданылған.

C) «Автордың тек эстетикалық талғамын.» — Ресми талап жеке талғаммен теңестірілмейді.

D) «Мемлекеттің орналасқан жерінің атауын.» — Бұл географиялық атау емес, келісілген талаптар ұғымы.

E) «Орындалуы ешқашан қажет емес тілекті.» — Міндеттеме орындалуы тиіс талапты білдіреді.

Қайта орындауға ишара: Жарғы мен келісім сөздері талаптың қандай мәртебесін көрсетеді?