Тәуелсіздік туы астында

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: «Жеті жыл» мәтін жазылған уақытқа қатысты айтылған. Қазіргі жылға сол күйінде көшіру кезеңді шатастырады. Автор сөзі естелік бағасы ретінде беріліп, оның жылы көрсетілуі қажет. Осылайша тарихи пайым бүгінгі жаңартылған статистика немесе қазіргі уақыт өлшемі ретінде ұсынылмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Оны қазіргі уақыттың дәл есебі ретінде жылсыз жазу.» — Тарихи кезеңнің шегі жоғалып, оқырман қазіргі мерзім деп түсінуі мүмкін.

C) «Жарияланған жылын автор сезімімен алмастыру.» — Сезім мәтіннің нақты уақытын көрсете алмайды.

D) «Естелікті бүгінгі ресми статистикамен бірдей санау.» — Автор бағасы ресми жаңартылған көрсеткіш емес.

E) «Жеті жылды бүгінгі жылдан автоматты кері санау.» — Естеліктің бастапқы уақыттық байланысы өзгертіледі.

Қайта орындауға ишара: «Жеті жыл» қай кезде жазылған мәтіннің уақытынан есептеледі?

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Мәтін алдымен жаңа міндетті атайды, кейін өзгеріс салаларын көрсетеді және олардың тұрақтылығына жауапкершіліктің ықпалын айтады. Негізгі ой осы желіні жинақтайды. Тек институттардың құрылғанын атау мысалды бөліп алады; жауапкершілікті жоққа шығару соңғы сөйлемге қайшы болады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қоғамдық қатынастар өзгермеген.» — Екінші сөйлем өзгерісті тікелей атайды.

B) «Мәтіннің жалғыз мәселесі — институт атауларының жазылуы.» — Емле емес, қоғамдық өзгеріс пен жауапкершілік талданған.

C) «Тәуелсіздік жаңа міндеттерді толық жояды.» — Бірінші сөйлем керісінше жаңа міндеттер жүктелетінін айтады.

D) «Өзгерістерге азаматтардың қатысы жоқ.» — Соңғы сөйлем азаматтардың ықпалын нақты көрсетеді.

Қайта орындауға ишара: Алғашқы өзгеріс пен соңғы сөйлемдегі шартты байланыстырыңыз.

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Сөйлемде оқиға мен оның күні берілген. Мұндай мәліметті күнтізбелік жазба не басқа құжатпен салыстыруға болады. Сұрақ оның ақиқаттығын алдын ала бекітпейді, тек тексерілетін дерек түрін ажыратуды талап етеді. Сезім мен «ең» түріндегі бағалау бөлек сипатқа ие.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Жиналыс менің көңілімде мәңгі қалды.» — Жеке әсердің ұзақтығы оқиға күнін анықтамайды.

B) «Бұл өмірімдегі ең әсерлі күн еді.» — «Ең әсерлі» — автордың жеке бағасы.

D) «Қуаныштан жүрегім көкке көтерілді.» — Бұл сезімді бейнелейтін метафора.

E) «Одан асқан қуанышты сәт болмас.» — Бұл салыстыру өлшемі берілмеген эмоциялық тұжырым.

Қайта орындауға ишара: Қай сөйлемде құжатпен тексеруге болатын уақыт пен оқиға бар?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Екінші сөйлемде сөз сөйлегендердің қандай ойға назар аударғаны тікелей берілген. Мәтін қатысушылардың санын, барлық адамның келіскенін немесе міндетті шешім қабылданғанын айтпайды. Сондықтан жауап ақпаратты кеңейтпей, нақты хабарланған мазмұнды ғана жеткізуі тиіс.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қатысушылардың бәрі бір пікірге келген.» — Бірауыздылық туралы дерек берілмеген.

B) «Жиналысқа дәл жүз адам қатысқан.» — Қатысушы саны айтылмаған.

C) «Жиналыста жаңа заң қабылданған.» — Заң қабылдау туралы нәтиже хабарланбаған.

D) «Оқушылар жиналысқа қатыспаған.» — Бірінші сөйлем олардың қатысқанын нақты көрсетеді.

Қайта орындауға ишара: Сөйлеу тақырыбы мен қабылданған шешім туралы мәліметті шатастырмаңыз.

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Сөйлем ту матасының өлшемін не түсін талдамайды. «Азаттық» және «сенім» сөздері оны қоғамның ортақ құндылығын бейнелейтін рәміз ретінде көрсетеді. Талдауда осы мағыналық қызметке назар аударылады; физикалық зат туралы барлық белгі өздігінен негізгі ойға айналмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Ту тігілген кәсіпорынды анықтау.» — Өндіруші туралы мәлімет мәтінде айтылмаған.

B) «Барлық ту бірдей түсті екенін дәлелдеу.» — Түстерді салыстыру жасалмаған; ортақ ұмтылыс бейнеленген.

C) «Тудың ұзындығын есептеу.» — Өлшем туралы сан немесе бірлік жоқ.

E) «Ту матасының нақты құрамын хабарлау.» — Материал құрамы берілмеген, сөйлем рәміздік мәнге бағытталған.

Қайта орындауға ишара: Тудың заттық сипаты ма, әлде қоғам үшін білдіретін мәні ме маңызды?