Көшпелілер мәдениеті

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Алғашқы үш сөйлем құрылымның бөлшектенуін, тасымалдануын және қайта жиналуын көрсетеді. Соңғы сөйлем осы белгілердің қызметін қорытындылайды. Сондықтан негізгі ой бір ғана бөлшек туралы емес, құрылым мен көшіп-қону қажеттілігінің байланысы туралы болуы керек.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Киіз үйдің негізгі артықшылығы — қайта жинауды қажет етпеуі.» — Шартта жаңа қоныста қайта құру айтылған; артықшылықты қайта жинаудың жоқтығымен түсіндіру мәтінге қайшы.

B) «Үйдің барлық бөлшегі бірдей материалдан жасалады.» — Материал құрамы талданбаған, сондықтан мұндай қорытынды шығарылмайды.

C) «Көшпелілер көлік пайдаланбаған.» — Мәтінде бөлшектерді көлікке тиеу мүмкіндігі нақты айтылған.

E) «Киіз үй тек бір жерде тұруға арналған.» — Бөлшектеу мен қайта құру туралы ақпарат бұл тұжырымға қайшы.

Қайта орындауға ишара: Барлық мысалды біріктіретін қорытындыны іздеңіз.

Ереже: Дәлел тезиске тікелей қатысты болуы және оны тексеруге мүмкіндік беруі керек. Нақты мысал, салыстыру немесе дерек пікірдің негізін көрсетеді. Бір оқиғаны барлық жағдайға таратуға, ал жеке сенімді зерттеу нәтижесі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Тезис тұрмыс ерекшелігі мен құрылыс арасындағы байланысты сұрайды. Дұрыс жауапта көшу қажеттілігіне сай құрылымдық шешім және оның қызметі бірге көрсетілген. Бұл себеп пен қолдану арасындағы байланысты дәлелдейді; жай бағалау не басқа саладағы мәлімет мұндай байланысты ашпайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Музейде көрсетілген үйлердің биіктігі өлшенген.» — Жеке өлшемдер көшу жағдайында бөлшектеу мен жинаудың қызметін түсіндірмейді.

B) «Кереге үшін қандай ағаш түрлері қолданылғаны анықталған.» — Материал туралы дерек бар, бірақ көшудің құрылыс шешіміне әсері көрсетілмеген.

D) «Киіз үй үлгісінің жасалған жылы музей тізімінде жазылған.» — Жасалған жыл тасымалдау қажеттілігі мен құрылымның байланысын ашпайды.

E) «Белгілі баспананың ішкі безендіру түрлері салыстырылған.» — Безендіруді салыстыру көшіп-қонуға бейімделген құрылымға тікелей дәлел емес.

Қайта орындауға ишара: Дәлелде көшу қажеттілігі де, үйдің құрылымы да аталғанын тексеріңіз.

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Дұрыс сөйлем нысанды атайды, оның құрылымын және қызметін анықтайды. «Торлы ағаш құрылым» тіркесі бақыланатын белгіні береді. Автордың қуанышы, мадақтауы немесе оқырманға үндеуі негізгі орын алмайды. Сондықтан сөйлем анықтамалық, дәл баяндауға жақын келеді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Киіз үйім, сен менің жүрегімнің төрісің!» — Қаратпа мен метафора сезімге әсер етеді, анықтама бермейді.

C) «Осы үй сондай керемет, сөзбен жеткізу қиын!» — Эмоциялық бағалау нақты құрылымдық белгіні ашпайды.

D) «Достар, бүгін міндетті түрде киіз үйге кірейік!» — Бұл әрекетке шақыру; құрылымды ғылыми түсіндіру мақсаты жоқ.

E) «Киіз үйге қатысты өтінішіңіз қабылданды.» — Бұл ресми хабарлау; нысанның ғылыми сипаттамасы емес.

Қайта орындауға ишара: Нысанның белгісі мен қызметін бейтарап анықтайтын сөйлемді табыңыз.

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Берілген сөйлемдегі «ғажап» — субъективті баға, ал «бәрі ұнатады» тексерілген дерексіз жалпылау. Таңдалған редакция бақыланатын құрылымдық қасиетті сипаттайды. Ол адамдардың талғамын жорамалдамай, үйдің бөлшектенуі мен тасымалдануы туралы нақты мазмұн береді.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Киіз үй жайлы ештеңе айту мүмкін емес.» — Құрылымды сипаттауға болады; толық бас тарту мәселені шешпейді.

C) «Киіз үй әлемдегі сөзсіз ең керемет баспана!» — Мадақтау күшейгенімен, салыстыру өлшемі мен дәлел қосылмаған.

D) «Киіз үйді тек жақсы деп жазған дұрыс.» — «Жақсы» деген бағалаудың қандай қасиетке сүйенгені белгісіз.

E) «Оны ұнатпайтын адам мәдениетті түсінбейді.» — Адамды бағалау нысанның қасиетін дәлелдемейді.

Қайта орындауға ишара: Бағалау сөзін өлшеуге не бақылауға болатын белгімен алмастырыңыз.

Ереже: Ойталқыда қатысушылар ортақ мәселені әр қырынан қарастырып, пікірін дәлелдейді және қарсы уәжді тыңдайды. Жүргізуші тақырып пен тәртіпті белгілейді. Қорытындыда келісілген тұстар да, шешілмеген мәселелер де аталады; міндетті түрде бірауызды шешім қабылдау талап етілмейді.

Қолдану: Ойталқының нәтижесі міндетті түрде бір ғана шешімге келу емес. Қатысушылар әр өлшемді негіздеген болса, жүргізуші ортақ және бөлек тұжырымдарды атап, келесі зерттеу сұрағын белгілей алады. Бұл талқылауды мазмұнды аяқтайды және айтылған дәлелдерді сақтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Жүргізуші өзгеше пікірді хаттамадан өшіруі керек.» — Маңызды қарсы уәжді өшіру талқылау нәтижесін бұрмалайды.

B) «Бір пікір болмағандықтан, ешкім ештеңе үйренген жоқ.» — Әртүрлі дәлелді салыстырудың өзі мәселені терең түсінуге көмектеседі.

C) «Қатысушылар міндетті түрде бір пікірді қабылдауы тиіс.» — Ойталқыда бірауыздылық міндетті шарт емес.

D) «Соңғы сөйлеген адамның пікірі автоматты түрде дұрыс.» — Сөйлеу кезегі пікірдің дәлелділігін анықтамайды.

Қайта орындауға ишара: Талқылау қорытындысы міндетті түрде бірауызды шешім бола ма?