Шежірелі Қазақстан

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Бірінші сөйлем шежіренің мазмұнын есім тізімімен шектемейді. Екінші сөйлем оның қызметін, үшіншісі мәліметті бағалау шартын ашады. Негізгі ой осы екі қырды бірге қамтуы керек. Тек ұрпақ байланысын не тек дерек тексеруді атау мәтін мазмұнын толық жинақтамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Шежіренің жалғыз қызметі — есімдерді ретімен жазу.» — Алғашқы сөйлем бұл шектеуді тікелей теріске шығарады.

B) «Шежіредегі мәліметті салыстырудың қажеті жоқ.» — Соңғы сөйлемдегі дәлдікке қатысты талапқа қайшы.

C) «Шежірені тексеру оның ұрпақ байланысына қатысты мәнін жояды.» — Тексеру дәлдікті арттырады; мәдени қызметті жою айтылмаған.

D) «Ауызша айтылған мәлімет әрдайым жазба деректен дәл.» — Мәтін деректерді салыстыруды ұсынады, бір түрін абсолютті үстем етпейді.

Қайта орындауға ишара: Шежіренің қызметі мен мәліметті тексеру талабын бірге қамтыңыз.

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Нақты есік не құрал аталмайды. «Ел болашағы» мен «жауапты ұрпақ» арасындағы байланыс тұтқа сөзін басқаруға, бағыт беруге мүмкіндік беретін тірек ретінде бейнелейді. Сондықтан сөздің тура заттық мағынасын емес, контекстегі әлеуметтік қызметке ауысқан мағынасын таңдаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Есікті ашуға арналған нақты бұйым.» — Есік аталмайды; тұтқа ел болашағына қатысты ауыспалы мағынада берілген.

C) «Болашақта шешімге тек сыртқы күштердің қатысатыны.» — Жауапты ұрпақ негізгі тірек деп берілген; оның рөлі сыртқы күшке ауыстырылған.

D) «Елдің болашағын мүлде өзгертпейтін сыртқы белгі.» — Тұтқа бейнесі ықпал мен тіректі білдіреді; ықпалсыздық осы мағынаны терістейді.

E) «Болашақ туралы бүкіл оқиғалар жазылған толық тізім.» — Тізім емес, ықпал ететін тірек бейнеленген; оқиғалар туралы дерек жоқ.

Қайта орындауға ишара: Нақты бұйымды ұстау мағынасы елдің болашағына қалай ауысқан?

Ереже: Сөздің мазмұны, құрылымы мен тілдік құралдары адресатқа және қарым-қатынас мақсатына сай таңдалады. Бір деректі ғылыми түсіндіру, ресми хабарлау немесе көркем бейнелеу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Стильді анықтағанда тақырыппен бірге мәтіннің қызметін де ескереміз.

Қолдану: Келесі сөйлем автор ұстанымын өзі ашады: қорғау ортақ міндет деп беріледі. Алғашқы сұрақ нақты адамның есімін анықтау үшін емес, оқырманды ойландыру және бейжайлыққа қарсы көңіл күй қалыптастыру үшін қолданылған. Оның риторикалық сипатын мәтіндегі үндеу мақсаты көрсетеді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қорғау міндетін тек бір адамға жүктеу.» — Бәріміздің ортақ міндетіміз деген жалғасы бір адамға тарылтуды терістейді.

B) «Жауабы белгісіз мәселені бейтарап сауалнама ретінде тіркеу.» — Автор ұстанымы келесі сөйлемде ашық; басты қызметі бейтарап есеп емес, әсерлі үндеу.

C) «Бейжай адамдардың нақты тізімін жинау.» — Келесі сөйлем ортақ міндетті ашады; сұрақ нақты есімдерді жинауға бағытталмаған.

E) «Туған жерге қатысты міндетті жоққа шығару.» — Үндеу жауапкершілікті күшейтеді; сұрақ міндетті жоймайды.

Қайта орындауға ишара: Автор нақты адамның есімін сұрап тұр ма, әлде ортақ міндетке назар аудара ма?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Таңдалған сөйлем зерттеу нысанын атайды және өзгерудің шартын көрсетеді. «Ұлттық идея», «әлеуметтік жағдай» тіркестері ұғымдық мағынада қолданылған. Сезім білдіретін леп, тікелей бұйрық немесе бейнелі мадақ негізгі орын алмайды. Сөйлем себептік байланысты талдауға мүмкіндік береді.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Ұлттық идея — жүректегі мәңгі сөнбес жалын!» — Метафора мен леп әсерге бағытталған, талдау байланысын нақтыламайды.

C) «Досым, бұл тақырыпты ертең сөйлесерміз.» — Күнделікті қарым-қатынас үлгісі; ғылыми талдау жасалмаған.

D) «Идеяны қолдаңыз, үнсіз қалмаңыз!» — Бұл үндеу; түсіндіруден гөрі әрекетке шақырады.

E) «Идея туралы құжатқа бүгін қол қоюыңыз сұралады.» — Ресми өтініш зерттеу нысанын түсіндіру мақсатын атқармайды.

Қайта орындауға ишара: Ұғымдар мен олардың арасындағы байланыс бейтарап берілген нұсқаны іздеңіз.

Ереже: Мәтіндегі ойлар мағыналық ретпен байланысады: мәселе қойылып, оған қатысты дерек талданады да, қорытынды жасалады. Жалғаулық пен сілтеу сөзінің қызметін контекст анықтайды. Сөйлемнің орнын өзгерткенде себеп, салдар және түсіндіру арасындағы байланыс сақталуы қажет.

Қолдану: «Сондықтан» екінші әрекетті бірінші жағдайдың нәтижесі ретінде байланыстырады. Құжаттардың сақталуы салыстыруға негіз жасайды, ал зерттеушілердің салыстыруы — одан туындаған мүмкіндік пен әрекет. Себеп пен салдарды шатастырмай, жалғаулықтың мәтіндегі қызметіне сүйенеміз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Оқиғаның міндетті түрде бүгін болғаны.» — Оқиғаның бүгін болғаны мәтінде айтылмайды.

B) «Барлық құжаттың бір тілде жазылуы.» — Тілдік ортақтық шарт ретінде көрсетілмеген.

D) «Құжат авторларының бірдей болуы.» — Авторлардың сәйкестігі туралы мәлімет жоқ.

E) «Зерттеушілердің уақытты салыстыруы.» — Бұл себептен кейінгі әрекет, сөйлемде салдар ретінде берілген.

Қайта орындауға ишара: «Сондықтан» сөзінің алдында қандай жағдай берілген?