Мен қазақпын

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Адамның мың жүрегі болмайтыны белгілі. Сан бұл жерде анатомиялық дерек емес, сезімнің күшін бейнелейтін әсірелеу қызметін атқарады. Сөйлемді тура мағынада қабылдау көркем ойды бұзады. Бейнелеу қуаныштың ерекше күшін жеткізеді, нақты санақ нәтижесін хабарламайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Бір сезімді екіншісіне дәл қарама-қарсы қояды.» — Қарама-қарсы екі сезім жоқ; мың саны қуаныштың күшін ұлғайтады.

B) «Әр сөйлемнің басындағы сөзді бірдей қайталайды.» — Бір сөйлем берілген және басқы қайталау жоқ; бейнелеу санның ұлғаюына негізделген.

C) «Жүректің тура биологиялық қасиетін бейтарап сипаттайды.» — Мың жүрек нақты анатомиялық өлшем емес; сезімнің күшін көркем жеткізеді.

D) «Екі заттың ұқсастығын сияқты сөзімен тікелей салыстырады.» — Арнайы теңеу тұлғасы жоқ; нақты емес сан арқылы әсірелеу жасалған.

Қайта орындауға ишара: Сан нақты есепті ме, әлде сезімнің күшін бе білдіреді?

Ереже: Сөздің мазмұны, құрылымы мен тілдік құралдары адресатқа және қарым-қатынас мақсатына сай таңдалады. Бір деректі ғылыми түсіндіру, ресми хабарлау немесе көркем бейнелеу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Стильді анықтағанда тақырыппен бірге мәтіннің қызметін де ескереміз.

Қолдану: «Жүрегіме қанат береді» — туған жердің рухтандыруын бейнелейтін метафора. Екінші сөйлемде нысан, мақсат және орындалған әрекет көрсетілген. Екі сөйлемнің тақырыбы бөлек болғанымен, басты айырмашылық олардың қызметінде: әсерлі бейнелеу және деректік баяндау.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Екеуі де тек заңдық міндет жүктейді.» — Сөйлемдерде құқықтық талап немесе міндет белгіленбеген.

C) «Екеуінің де негізгі қызметі — оқырманға бұйрық беру.» — Бұл сөйлемдерде бұйрық рай да, тікелей талап та жоқ.

D) «Біріншісі зерттеу әдісін, екіншісі сезімді бейнелейді.» — Қызметтер керісінше берілген; сынама алу — зерттеу әрекеті.

E) «Екеуі де күнделікті әзіл ретінде ғана қолданылады.» — Көркем бейне мен зерттеу хабары әзіл мағынасын міндетті түрде бермейді.

Қайта орындауға ишара: Бейнелі тіркесті зерттеу әрекетін білдіретін сөздермен салыстырыңыз.

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Мәтін бірлікті физикалық жақындықпен шектемейді. Міндетті бөлісу, көмек және сенім оның мазмұнын ашады. Соңғы сөйлем алғашқы ойды нақтылайды: жиналу жеткіліксіз. Демек, қорытынды адамдардың санын не орнын емес, бірлескен әрекеттің сапасын қамтуы керек.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Сенім тек адамдардың санымен өлшенеді.» — Сан туралы өлшем берілмеген; сенім қатынас сапасын білдіреді.

B) «Ортақ міндет жеке көмекті қажет етпейді.» — Мәтінде өзара көмек қиындықты жеңілдететіні айтылған.

C) «Бірлікке жету үшін барлық пікірді жою керек.» — Пікірді жою талабы мәтінде жоқ, ойға негізсіз қосылған.

E) «Бір жерде тұрған адамдардың бәрі міндетті түрде бірлікте.» — Бұл тұжырым соңғы сөйлемдегі сенімнің қажеттілігіне қайшы.

Қайта орындауға ишара: Мәтінде жай жиналудан маңыздырақ қандай шарттар аталған?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Мақал бірлескен әрекеттің нәтижеге ықпалын жинақтап айтады. Таңдалған жағдайда топ келісіп, міндетті бөліседі де, ортақ нәтижеге жетеді. Бұл мақалдың ынтымаққа қатысты мағынасын нақты қолданады. Әр адамның бөлек болуы, сыртқы безендіру немесе кездейсоқтық ортақ әрекеттің рөлін ашпайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Бір адам барлық шешімді талқылаусыз міндеттеді.» — Келісілген өзара әрекет емес, біржақты міндеттеу берілген; бірліктің мағынасы ашылмайды.

B) «Топ бір орында отырды, бірақ міндеттерін келісіп бөлген жоқ.» — Бір кеңістікте болу келісілген іс-әрекетке тең емес; мақалдағы бірлік осы әрекетпен ашылады.

C) «Қатысушылар бір-бірінен жасырып, міндеттерді қайталап орындады.» — Келісімсіз қайталау ортақ жұмыс сапасын көрсетпейді; ынтымаққа қарама-қарсы әрекет.

D) «Топ ортақ мақсаты белгісіз болғандықтан жұмысты тоқтатты.» — Мақал ынтымақтың нәтижеге ықпалын ашады; бұл жағдайда ортақ мақсат пен нәтиже жоқ.

Қайта орындауға ишара: Нәтиже адамдардың келісілген іс-әрекетіне байланысты болған жағдайды табыңыз.

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Хаттағы сөз болашаққа қатысты сол кездегі күтуді білдіреді. Оның орындалғанын білу үшін кейінгі оқиғаларды зерттеу қажет. Жарияланған уақытты сақтап, «болжаған» деп беру мәліметтің мәртебесін нақтылайды. Жүз жыл деген санды қазіргі расталған нәтиже деп ұсынуға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Хат ескі болғандықтан, оның авторын көрсетпеу.» — Ескі дерекке де автор мен уақыт туралы сілтеме қажет.

C) «1928 жылын алып тастап, оны қазіргі ресми жоспар деп жазу.» — Уақытты жою тарихи контексті бұрмалайды.

D) «Болжамға сүйеніп, барлық кен орнының тағдырын бірдей деу.» — Бір өңір туралы болжам барлық нысанға негіз болмайды.

E) «Жүз жылдық мерзімді бүгінгі дәлелденген нәтиже деп жариялау.» — Болжам өздігінен орындалған фактіні дәлелдемейді.

Қайта орындауға ишара: Болжам айтылған уақыт пен оның кейін орындалуын ажыратыңыз.