Қазақстан Республикасы экономикасының дамуы

Ереже: Өндіріс шикізат жеткізу, өңдеу және өнім өткізу буындары арқылы жұмыс істейді. Бұрынғы шаруашылық кеңістіктің бөлінуі осы буындардың үйлесімін бұзуы мүмкін; себепті шарттағы нақты өзгерістен іздейді.

Қолдану: Зауыт екі сыртқы байланысқа тәуелді болған: бірінен шикізат алады, екіншісіне өнім сатады. Екеуінің үзілуі өндірісті жалғастыруды қиындатады. Бұл механизм тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы экономикалық дағдарысты түсіндіруге көмектеседі, бірақ әр кәсіпорынның жағдайы бірдей болды деген қорытынды жасатпайды.

Қате нұсқалар: A) Өндіру шығыны өндірісті шектеуі мүмкін, бірақ шартта оның өскені айтылмаған. Нақты берілген өзгеріс республикалар арасындағы жеткізу мен өткізу байланыстарының үзілуі болып табылады.

B) Жаңа тауардың келуі сұранысты өзгерте алады, бірақ мысалда мұндай дерек жоқ. Қысқаруды ең тікелей түсіндіретін белгі зауыттың бұрынғы жабдықтау және өткізу байланыстарынан айырылуы.

C) Жабдық жаңарту уақытша тоқтауға әкелуі мүмкін, бірақ шарт мұндай шараны атамайды. Берілген себепті анықтағанда өндіріс байланыстарының үзілуін дәлелсіз технологиялық өзгеріспен алмастыруға болмайды.

D) Маман тапшылығы өндіріс көлеміне әсер етуі мүмкін, бірақ шартта жұмысшылардың кеткені айтылмаған. Мысал шикізат алу мен өнім жөнелту тізбегінің бұзылуын тікелей көрсетеді. Ишара: Зауытқа не келмей қалды және оның өнімі қайда өтпей қалды?

Ереже: Экономикалық өзгерістің әлеуметтік салдарын жұмыспен қамту, табыс және тұрмыс жағдайы арқылы бағалайды. Кәсіпорынның тоқтауы мен қызметкерлердің босатылуы еңбек нарығына тікелей әсер етеді.

Қолдану: Негізгі кәсіпорындағы жұмыс орындары жоғалғандықтан, бұрынғы қызметкерлердің жаңа жұмыс іздеу қажеттілігі артады. Олардың жалақыдан түсетін табысы үзілуі мүмкін. Мұндай қысқа себеп-салдар байланысы дұрыс; бүкіл қала тұрғындарының тағдырын немесе барлық бағалардың өзгерісін бір оқиғадан анықтау үшін қосымша мәлімет керек.

Қате нұсқалар: A) Кәсіпорын жабылғанда жұмысынан айырылған қызметкерлердің еңбек табысы азаюы мүмкін. Өзге отбасылардың жағдайы туралы мәлімет жоқ, сондықтан барлығының нақты табысы өсті деу негізсіз.

B) Жұмыс орындарының жоғалуы көшу шешіміне әсер етуі мүмкін, бірақ шартта келген және кеткен тұрғындар саны жоқ. Демек тұрақты көші-қон өсімін осы оқиғадан тікелей анықтай алмаймыз.

C) Баға көптеген нарықтық факторға тәуелді. Кәсіпорын жабылуының берілген тікелей әлеуметтік әсері жұмыс пен еңбек табысына қатысты; бағалардың тұрақтануын дәлелдейтін дерек келтірілмеген.

E) Кәсіпорын тоқтауы экспорт өсімінің дәлелі емес. Басқа өндірушілер туралы мәлімет берілмегендіктен, бүкіл қаланың экспорт табысын анықтай алмаймыз; шарт қызметкерлердің жұмыссыз қалуын көрсетеді. Ишара: Кәсіпорынның тоқтауы қызметкерлердің күнделікті табысына қалай әсер етеді?

Ереже: Номиналды табыс ақша сомасын, ал нақты сатып алу қабілеті сол ақшаға алынатын тауар көлемін сипаттайды. Баға мен табыс қатар өзгерсе, олардың өсу коэффициенттерін салыстыру қажет.

Қолдану: Бастапқыда 20 000/20 000=1 жиынтық алуға болатын. Кейін 30 000/40 000=0,75 жиынтық алынады. Демек, деңгей бұрынғының 75%-ы, азаюы 25%. Бұл сандар нақты тарихи статистика емес, инфляция кезінде ақшалай өсім мен нақты әл-ауқаттың айырмасын көрсететін толық берілген оқу мысалы.

Қате нұсқалар: A) Бұл есеп тек ақшалай табысты салыстырады; жиынтық бағасының екі есе өскенін ескермесе, нақты сатып алу қабілетін таппайды.

C) Табыстың да өскенін ескеру қажет: жаңа табыс бұрынғыдай қалмаған, сондықтан тек бағаға қарап жартысына түсті деу қате.

D) Екі көрсеткіштің өсуі бірдей емес: табыс 1,5 есе, жиынтық бағасы 2 есе өсті; олардың арақатынасы өзгерген.

E) Жаңа табыс жаңа жиынтықтың тек үш ширегіне жетеді; өзгерістің бағытын кері аударып, азаюды өсім деп берген. Ишара: Әр кезеңде табысты дәл сол тауарлар жиынтығының бағасына бөл.

Ереже: Бағаны ырықтандыру — бағаға қатысты әкімшілік шектеулерді азайтып, нарықтық тетіктерге кеңірек орын беру. Реформаның мазмұнын оның ықтимал әлеуметтік салдарымен шатастырмау керек.

Қолдану: 1992 жылғы өзгеріс бағаны белгілеу тәртібіне қатысты. Баға өссе, отбасының жағдайын білу үшін табысының қаншалық өзгергенін де анықтау қажет. Сондықтан ырықтандыруды бірден әл-ауқаттың жақсаруы деп бағалау дұрыс емес; өтпелі кезеңде инфляция мен тапшылық қатар жүруі мүмкін.

Қате нұсқалар: A) Нақты табыс ақшалай табыс пен бағаның арақатынасына тәуелді. Баға өскенде табыс соған сай өспесе, сатып алу мүмкіндігі азаяды; ырықтандыру автоматты өсімге кепіл емес.

C) Әкімшілік бағаны бекіту мен бағаны босату қарама-қарсы тетіктер. Ырықтандыру баға белгілеудегі шектеуді азайтады; оны өзгермейтін бір баға енгізу деп сипаттау ұғымды алмастырады.

D) Баға туралы дерек табыстың өсу қарқынын анықтамайды. Халықтың сатып алу мүмкіндігін бағалау үшін екі көрсеткішті бірге салыстыру қажет; шартта табыс өсімі берілмеген.

E) Ырықтандыру ұсыныс пен сұранысқа ықпал етуі мүмкін, бірақ өндіріс, жеткізу және ресурс жағдайы да маңызды. Бір шарадан тапшылықтың барлық түрі жойылды деген нәтиже шықпайды. Ишара: Реформа бағаның ережесін өзгертті ме, әлде барлық адамның табысына кепілдік берді ме?

Ереже: Жекешелендіру — мемлекеттік меншіктің жеке меншікке ауысуы. Оны ұлттандырудан, жалдаудан және ақша реформасынан меншік иесінің ауысу бағыты арқылы ажыратады.

Қолдану: Шартта екі шешуші белгі бар: бастапқы меншік иесі — мемлекет, жаңа меншік иесі — жеке инвестор. Демек, жекешелендіру орын алған. Бұл анықтама кәсіпорынның кейін міндетті түрде табысты болғанын білдірмейді; меншік нысанының өзгеруі мен жұмыстың нәтижесі жеке талданады.

Қате нұсқалар: A) Ұлттандыру кезінде мүлік мемлекет меншігіне өтеді; шартта меншік қозғалысының бағыты керісінше берілген.

B) Жалдауда пайдалану құқығы уақытша берілуі мүмкін, ал меншік сақталады; шартта жеке инвестор меншік иесі болған.

C) Деноминация ақша бірлігінің номиналын өзгертеді; кәсіпорынның меншік иесін ауыстыру бұл ақша операциясына жатпайды.

E) Баға шегі тауар құнын реттейді; кәсіпорынға кім иелік ететінін өзгертетін әрекетпен бірдей емес. Ишара: Меншік мемлекеттен жеке тұлғаға өтті ме, әлде кері бағытта ма?