Ұлтаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық моделі

Ереже: Этносаралық қатынастар түрлі этникалық топтардың байланысына қатысты. Конфессияаралық қатынас діни қауымдармен байланысты; екі сала тоғысуы мүмкін, бірақ нақты шарттағы белгілер арқылы ажыратылады.

Қолдану: Қазақ, орыс және ұйғыр бірлестіктері тілдік дәстүрді құрметтеу жөнінде жоба жүргізген. Сондықтан этносаралық мәдени ынтымақтастық дұрыс. Қатысушылардың діні көрсетілмегендіктен, оны ойдан анықтауға болмайды. Мәдени байланыс ортақ азаматтық өмірге ықпал етуі мүмкін, бірақ экономикалық немесе шекаралық шешімнің өзі емес.

Қате нұсқалар: A) Шарт қазақ, орыс және ұйғыр мәдени бірлестіктерін, тілдік дәстүрді құрметтеуді атайды. Діни рәсім туралы белгі жоқ; этникалық-мәдени қатынасты конфессияның ішкі қызметімен алмастыру дұрыс емес.

B) Бір қауымның ішкі жобасы емес, бірнеше мәдени бірлестіктің ортақ қатысуы берілген. Сондықтан негізгі белгі этностар арасындағы ынтымақтастыққа қатысты; қатысушы топтардың санын ескеру керек.

D) Демографиялық есепке туғандар мен қайтыс болғандар туралы дерек қажет. Шарттағы ортақ жоба мен тілдік құрмет мәдени қатынасқа жатады; табиғи өсім көрсеткіштері берілмеген.

E) Қоғамдық бірлестіктердің жобасы мемлекетаралық шартқа тең емес. Шартта ресми мемлекеттік өкілеттік пен халықаралық құжат көрсетілмеген; негізгі мазмұн этносаралық мәдени ынтымақтастық. Ишара: Шартта халықтар мен тілдер аталды ма, әлде діни қауымдар ма?

Ереже: Конфессияаралық диалог әртүрлі діни қауымдардың өзара құрмет және түсіністік үшін пікір алмасуын білдіреді. Ол барлық қатысушының сенімін бірдей ету немесе олардың этносын анықтау рәсімі емес.

Қолдану: Шартта үш діни қауым және бейбіт қатар тұру мақсаты аталған. Сондықтан конфессияаралық диалог дұрыс. Түрлі сенім өкілдері ортақ қоғамдық мәселені талқылай алады, өз діни ерекшеліктерін сақтай отырып ынтымақтасуы мүмкін. Олардың қандай этникалық топқа жататыны сұрақта берілмеген.

Қате нұсқалар: A) Этнос пен діни сенім бір өлшем емес. Шартта мұсылман, христиан және еврей діни қауымдары аталғандықтан, кездесудің тікелей белгісі діни қауымдар арасындағы диалогқа қатысты.

B) Бір дін ішіндегі бағыттар диалогы басқа ауқым. Мұнда әртүрлі діни дәстүр өкілдері кездескен, сондықтан оны тек бір діннің ішкі қатынасымен шектеу дұрыс емес.

C) Қауым өкілдерінің кездесуі мемлекеттер арасында ресми келісім жасалғанын білдірмейді. Шартта мемлекет өкілеттігі мен шарт қабылдау көрсетілмеген; берілген белгі діни диалогқа қатысты.

E) Бейбіт қатар өмір сүруді талқылау ұйымдарды біріктіру рәсімі емес. Әртүрлі сенім өкілдері ұйымдық дербестігін сақтап диалог жүргізе алады; қосылу туралы дерек жоқ. Ишара: Кездесуге қатысушылар қай белгісі бойынша сипатталған?

Ереже: Этнос халықтық-мәдени тиесілікке, конфессия діни ұстанымға қатысты. Екі санатты талдағанда қабаттасу болуы мүмкін, бірақ бірін екіншісінің толық баламасы деп қабылдамайды.

Қолдану: Қаладағы бірнеше этнос пен діни қауым екі бөлек құрамды сипаттайды. Сондықтан дұрыс жауап өлшемдердің айырмасын сақтайды. Бір дінді ұстанатын адамдар түрлі этносқа жатуы, ал бір этнос өкілдері әртүрлі сенімде болуы мүмкін. Осы айырма келісім саясатының әр бағытын нақты бағалауға көмектеседі.

Қате нұсқалар: A) Этникалық тиесілік жеке діни сенімді толық анықтамайды; бір топ ішінде әртүрлі ұстаным болуы мүмкін.

B) Ортақ сенім түрлі этнос өкілдерін біріктіре алады; діни атау этникалық құрамды міндетті теңестірмейді.

D) Этникалық және діни тиесілік бөлек өлшемдер болғандықтан, олардың саны міндетті сәйкес келмейді. Діни құрамды анықтау үшін сенім туралы жеке дерек қажет; этностар тізімі оны алмастырмайды.

E) Азаматтық ортақ саяси байланысқа қатысты, ал этнос пен сенім әртүрлі болуы мүмкін. Шарт бірнеше қауымды атайды; ортақ азаматтықты олардың мәдени-діни бірдейлігімен теңестіруге негіз жоқ. Ишара: Халық атауы мен діни қауым атауы бір сұраққа жауап бере ме?

Ереже: Төзімділік пен өзара құрмет барлық пікірмен міндетті түрде келісуді талап етпейді. Адамдар айырмашылықты сақтап, бір-бірінің қадір-қасиетін құрметтеп және ортақ мәселеде ынтымақтаса алады.

Қолдану: Екі адамның көзқарасы бөлек, бірақ олар кемсітпей жұмыс істейді. Сондықтан құрметке негізделген ынтымақтастық дұрыс. Бұл сенімді біріктіру рәсімі емес және барлық қайшылықты автоматты шешпейді. Келісімнің мәні нақты жағдайда әртүрлілікпен бірге бейбіт әрекет ету мүмкіндігін сақтауында.

Қате нұсқалар: B) Шарт адамдардың діни көзқарастары бойынша келіспейтінін айтады. Ынтымақтастық айырманы жоймай да жүзеге асады; ортақ әрекетті барлық сенімнің бірдейлігі ретінде түсіндіру дерекке қайшы.

C) Шарт сенімнің өзгеруін емес, кемсітусіз ортақ жұмыс істеуді береді. Бірлескен әрекет дүниетанымды ауыстыруды талап етпейді; өзара құрмет пен сенімді қабылдау бөлек жағдайлар.

D) Берілген адамдар айырманы сақтап, ортақ жобаға қатысады. Сондықтан келіспеуді қатынас үзілуімен теңестіру нақты мінез-құлыққа сәйкес емес; құрмет ынтымақтастыққа мүмкіндік беретінін ескеру керек.

E) Бірлескен жұмыс нақты міндетті орындауға қатысты, барлық діни мәселенің шешілгенін дәлелдемейді. Шарт айырманың сақталғанын көрсетеді; жоба нәтижесі мен дүниетанымдық бірдейлік бөлек бағаланады. Ишара: Құрмет көрсету үшін барлық пікірді бірдей ету қажет пе?

Ереже: Зайырлылық мемлекеттің діни институттардан бөлінуін сипаттайды. Ол жеке адамның сену немесе сенбеу ұстанымымен бірдей емес; барлық азаматқа бір дүниетаным міндеттеуді білдірмейді.

Қолдану: Сұрақ ұғымның негізгі мазмұнын анықтайды. Сондықтан мемлекеттік және діни институттардың бөлінуі дұрыс. Бұл барлық тарихи кезеңдегі заңдардың бірдей болғанын немесе бүгінгі барлық нақты рәсімді түсіндірмейді; жеке ережелер бөлек тексеріледі. Мемлекеттік құрылымды халықтың барлық мүшесінің жеке сенімімен теңестірмеу маңызды.

Қате нұсқалар: A) Зайырлы құрылым жеке адамның сенімін бірдей етпейді; мемлекеттік институт пен адамның дүниетанымы бөлек.

B) Бұл мемлекет пен діни институттардың бөлінуіне сәйкес емес; зайырлылықтың негізгі айырмасы жоғалған.

D) Жеке сенімді мемлекет белгілейді деген түсінік институттардың ұйымдастырушылық бөлінуімен бірдей емес. Зайырлылық мемлекеттік құрылым мен діни институттардың қатынасын сипаттайды, азаматтардың бәріне бір дүниетаным міндеттеуді білдірмейді.

E) Діни қауымның ішкі ережесін мемлекеттік басқарудың негізіне қою институттарды бөлуден өзгеше. Сұрақ зайырлылықтың негізгі мазмұнын сұрайды; мемлекеттік және діни ұйымның бөлек қызмет етуі осы ұғымға сәйкес. Ишара: Ұғым мемлекет институтына қатысты ма, әлде әр адамның жеке сеніміне ме?