Қазақстан халқы моноэтникалық құрамының өзгеруі

Ереже: Этникалық құрам халықтың қандай этникалық топтардан тұратынын сипаттайды. Моноэтникалық құрамның тура ұғымы бір топты білдіреді; оны кәсіп, табыс немесе қалалар саны арқылы анықтамайды.

Қолдану: Сұрақ ұғымның анықтамасын сұрайды, белгілі бір тарихи кезеңдегі Қазақстан халқы толық біртекті болды деген мәлімдеме жасамайды. Сондықтан бір этникалық топ туралы жауап дұрыс. Тарихи мәтінде бір халықтың басымдығы сөз болса, басымдық пен өзге топтардың мүлде болмауын да бөлек қарастыру керек.

Қате нұсқалар: A) Бір топтың басым болуы халықтың тек сол топтан тұратынын білдірмейді. Басқа этникалық топтар бар болса, құрам қатаң мағынада моноэтникалық емес; үлес пен топтар саны ажыратылады.

B) Бірнеше топтың тең немесе шамалас үлесі полиэтникалық құрамға қатысты. «Моно» бір этникалық топты білдіреді, әртүрлі топтар арасындағы үлестің теңдігін емес.

D) Азаматтық пен этникалық құрам бөлек өлшемдер. Бір ел азаматтығы бірнеше этнос өкілін біріктіре алады, сондықтан азаматтық бірлік моноэтникалық құрамның тура анықтамасы болмайды.

E) Бұл нұсқа полиэтникалық құрамды анықтайды. Моноэтникалық құрамнан негізгі айырмасы этникалық топтар санында; кәсіп, сенім немесе азаматтық бұл өлшемді өздігінен алмастырмайды. Ишара: «Этникалық» сөзі кәсіпті ме, әлде халықтың этнос бойынша құрамын ба білдіреді?

Ереже: Полиэтникалық құрам — бірнеше этникалық топтың болуы. Құрам жөніндегі мәліметтен барлық адамның дінін, кәсібін немесе тұрмыс деңгейін автоматты түрде анықтауға болмайды.

Қолдану: Қазақ, орыс және ұйғыр өкілдері аталғандықтан, бірнеше этнос бар екені тікелей белгілі. Сондықтан полиэтникалық құрам дұрыс. Бұл ортада өзара келісім қалай қалыптасқанын немесе тұрғындардың жағдайы қандай болғанын анықтау үшін қосымша деректер қажет; этностық әртүрлілік олардың жауабын алдын ала бермейді.

Қате нұсқалар: A) Этникалық тиесілік адамның нақты діни сенімін автоматты анықтамайды. Шартта бірнеше этнос аталған, бірақ тұрғындардың сенімі туралы мәлімет жоқ; сондықтан діни біркелкілік туралы қорытынды негізсіз.

B) Кәсіптік құрылым адамдардың жұмысы мен дағдысы арқылы зерттеледі. Этнос атаулары олардың кәсібін көрсетпейді; берілген мәлімет қоныстың этникалық әртүрлілігін ғана тікелей ашады.

D) Бірге тұру табыс үлестірілуін анықтамайды. Әлеуметтік-экономикалық теңдікке жеке деректер қажет; бірнеше этностың болуы құрамды сипаттауға жеткілікті, бірақ табысты есептеуге емес.

E) Шарт қазақ, орыс, ұйғыр және басқа топтарды атайды. Сондықтан бір этникалық топ деген сипаттама берілген дерекке қайшы; қоныстың құрамы полиэтникалық ретінде анықталады. Ишара: Шарт неше этникалық топтың бар екенін айтады?

Ереже: Тарихи халық құрамын этникалық, әлеуметтік, кәсіптік және діни өлшемдермен сипаттауға болады. Бұл өлшемдер қабаттасуы мүмкін, сондықтан әр атаудың қай сипатқа қатысты екенін анықтау қажет.

Қолдану: Орыс шаруасы деген тіркесте бір адамның этникалық және әлеуметтік сипаты қатар берілген. Демек, екі атау бірдей санат емес, бірақ бір-бірін жоққа да шығармайды. Осы айырманы сақтау қоныс аударушылар туралы санақ кестелерін түсінуге көмектеседі және әлеуметтік топты бөлек халық деп қате қабылдаудан сақтайды.

Қате нұсқалар: A) Шаруа атауы халықтың этносын емес, әлеуметтік жағдайы мен шаруашылық қызметін білдіреді; этникалық топпен тең емес.

B) Орыс атауы әлеуметтік сословие емес; осы этнос ішінде шаруалар, көпестер және басқа топтар болуы мүмкін.

C) Бір адам этникалық топқа да, әлеуметтік-кәсіптік санатқа да қатар жатуы мүмкін. Сондықтан орыс және шаруа атауларын өзара сыйыспайтын топтар деп түсіндіру жіктеу өлшемдерін шатастырады.

D) Бұл жауап атаулардың жіктеу негізін керісінше береді. Орыстар этникалық тиесілікті, шаруалар әлеуметтік-кәсіптік орынды білдіреді; ұғымдардың қолданылу өлшемін ауыстырмай ажырату қажет. Ишара: Атау адамның қай халыққа жататынын ба, әлде қандай әлеуметтік қызмет атқаратынын ба көрсетеді?

Ереже: Хронологиялық тізбек оқиғаларды уақыт бойынша орналастырады. Оқиғаның әсерін салыстырудан бұрын оның мерзімін анықтап, жылдарды өсу ретімен жазу қажет.

Қолдану: Берілген үш дата үшін 1861<1881<1897. Сондықтан алдымен басыбайлылық құқық жойылды, кейін Петербург шарты жасалды, одан кейін санақ өткізілді. Бұл рет олардың арасындағы барлық себептік байланысты дәлелдемейді; хронология тек қай оқиғаның бұрын не кейін болғанын анықтайды.

Қате нұсқалар: A) 1881 жыл 1861 жылдан кейін; алғашқы екі оқиғаның реті ауысып кеткен.

C) Бұл тізбек кештен ертеге қарай берілген; сұрақ керісінше ертеден кешке орналастыруды сұрайды.

D) 1897 санақ 1881 шарттан кейін өткен; соңғы екі оқиғаның реті бұзылған.

E) 1861 жылғы оқиға бәрінен бұрын келеді; оны тізбектің соңына қою хронологияға қайшы. Ишара: Үш жылды ең кішісінен ең үлкеніне қарай орналастыр.

Ереже: Көші-қон тарихи жағдайда бірнеше фактордың ықпалымен жүреді. Құқықтық өзгеріс қозғалысқа жағдай жасай алады, бірақ жерге мұқтаждық, қоныстандыру саясаты және жеке шешімдер де ескеріледі.

Қолдану: 1861 жылғы өзгеріс шаруалардың кейінгі қозғалысын түсіндіретін маңызды жағдайлардың бірі ретінде қарастырылады. Ол Қазақстанға келген барлық топтың тағдырын бірдей түсіндірмейді: әскери қызмет, жер аудару және саудаға байланысты келулер де болды. Сондықтан көпфакторлы байланыс туралы жауап дұрыс.

Қате нұсқалар: A) Басыбайлылықтың жойылуы шаруалардың қозғалысына әсер еткен өзгерістердің бірі. Жер тапшылығы, қоныстандыру саясаты және жеке жағдайлар да зерттеледі; бір реформаны барлық себепке теңестіру негізсіз.

C) Құқықтық өзгерістің қабылдануы мен жеке адамдардың қоныс аударуы бір оқиға емес. Көшу толқындары әртүрлі кезеңде жүруі мүмкін; 1861 жыл реформаның мерзімін көрсетеді.

D) Жаңа көші-қон түрі бұрынғы барлық қоныстың жойылғанын білдірмейді. Шаруа және әскери қоныстану бөлек зерттеледі; шартта толық алмастыруды негіздейтін дерек жоқ.

E) Басыбайлылықты жою Ресейдегі әлеуметтік-құқықтық өзгеріске қатысты. Оны халықаралық қоныс аудару шартымен теңестіру құжаттың түрі мен ауқымын шатастырады; сұрақ реформа ықпалын сұрайды. Ишара: Көші-қонды бір оқиғамен түгел түсіндіруге бола ма?