Кеңестік кезеңде Қазақстанда полиэтникалық қоғамның қалыптасуы

Ереже: Мемлекеттілік тарихында автономиялық республиканың құрылуы мен кейінгі мәртебелік, аумақтық өзгерістерді ажыратады. Қазақ АКСР-і 1920 жылы РКФСР құрамында құрылды; бұл одақтас республикаға кейінгі айналуымен бір оқиға емес.

Қолдану: Сұрақ Қазақ АКСР-інің алғашқы құрылу уақытын нақтылайды, сондықтан 1920 дұрыс. Межелеу, астана ауысуы және мәртебенің өзгеруі кейінгі сатылар. Тарихи атаудағы «автономиялық» және «одақтас» белгілерін сақтау оқиғалардың мәнін шатастырмай, мемлекеттіліктің қалыптасуын кезеңдер бойынша түсінуге көмектеседі.

Қате нұсқалар: B) 1917 революциялар мен жаңа биліктің қалыптасуына қатысты; Қазақ АКСР-ін құру туралы 1920 жылғы шешіммен бір дата емес.

C) 1924 ұлттық-мемлекеттік межелеу мен аумақтық өзгерістерге қатысты; автономия бұған дейін құрылған.

D) 1925 атау мен астанаға қатысты өзгерістермен байланысты; республиканың алғашқы құрылу жылын алмастырмайды.

E) 1936 Қазақ КСР-інің одақтас республика мәртебесіне қатысты; сұрақ бұрынырақ құрылған автономиялық республиканы сұрайды. Ишара: Алғашқы автономияның құрылуын кейінгі аумақтық және мәртебелік өзгерістерден бөл.

Ереже: Астананы анықтағанда республиканың атауы мен уақытын қатар ескереді. Қазақ АКСР-інің алғашқы орталығы Орынбор болды, ал Түркістан АКСР-інің астанасы Ташкент еді; екі құрылымды бірдей деуге болмайды.

Қолдану: 1920 жылы жаңа автономияның орталығы Орынборда орналасқан. Ақмешіт пен Алматы кейінгі астаналар тарихына қатысты, сондықтан оларды алғашқы жылға ауыстыру дұрыс емес. Қаланың маңызды әкімшілік немесе мәдени орталық болуы өздігінен сол кезеңдегі республика астанасы екенін білдірмейді.

Қате нұсқалар: B) Ақмешітке астана кейін көшірілді; бастапқы 1920 жылғы орталықты кейінгі астанамен шатастырмау керек.

C) Алматы республика астанасы болған кейінгі кезеңмен байланысты; сұрақ 1920 жылғы алғашқы астананы сұрайды.

D) Ташкент Түркістан АКСР-інің орталығы болды; Қазақ АКСР-інің бастапқы астанасы басқа қала.

E) Семей республиканың аумақтық құрамында маңызды болғанымен, 1920 жылғы алғашқы астана ретінде бекітілмеген. Ишара: Қазақ АКСР-і мен Түркістан АКСР-інің астаналарын бөлек қарастыр.

Ереже: Ұлттық-мемлекеттік межелеу әкімшілік шекараларды өзгертіп, тиісті аумақтарды жаңа республикалық құрылымдарға біріктірді. 1924 жылы Сырдария мен Жетісудағы қазақтар мекендеген жерлердің Қазақ АКСР-іне қосылуы осы үдеріске жатады.

Қолдану: Сұрақ бұрын Түркістан АКСР-інде болған оңтүстік өңірлерді нақтылайды. Сондықтан Сырдария мен Жетісудың тиісті жерлері дұрыс. Бүкіл тарихи облыстың қазіргі шекараларын өзгеріссіз елестетуге болмайды; әкімшілік бөлініс пен нақты қосылған аумақты сол кезеңнің деректері арқылы түсіндіру қажет.

Қате нұсқалар: B) Оқулық Орынбор жерінің автономияға қосылуын 1920 жылғы қалыптасумен байланыстырады. Сұрақ 1924 жылғы Түркістан АКСР-інен қосылған қазақтар мекендеген аумақтарды сұрайды; кезең мен аумақтың шығуын ажырату қажет.

C) Семей губерниясы 1920 жылғы Қазақ АКСР-інің құрамында аталады. Сондықтан оны 1924 жылғы Түркістан АКСР-інен қосылған өңірлермен теңестіру республика аумағының қалыптасу кезеңдерін шатастырады.

D) Ақмола губерниясы автономияның бастапқы құрамында көрсетілген. Сұрақтағы межелеу Түркістан АКСР-індегі қазақтар мекендеген Сырдария мен Жетісу жерлеріне қатысты; бұрынғы құрамды кейін қосылған аумақпен ауыстыруға болмайды.

E) Бөкей Ордасының жерлері автономияның 1920 жылғы қалыптасуы туралы деректе аталады. 1924 жылғы межелеу басқа аумақтық өзгеріске қатысты; атауларды жыл мен әкімшілік шығу тегіне сай ажырату керек. Ишара: Түркістан АКСР-інде қазақтар көбірек шоғырланған екі оңтүстік өңірді ізде.

Ереже: Халық санының өзгерісі табиғи өсім, көші-қон және әкімшілік-аумақтық өзгеріс арқылы көрінуі мүмкін. Санақтарды салыстырғанда бірдей аумақ пен әдістің қамтылуын тексеру керек.

Қолдану: Жаңа жер қосылса, оның бұрыннан тұрған тұрғындары республиканың есебіне кіреді. Сондықтан жалпы санның өсуін тек туу немесе сырттан келумен түсіндіру жеткіліксіз. Дұрыс жауап аумақтық салыстырмалылықты тексеруді талап етеді; бұл 1920-жылдардағы республиканың шекарасы өзгерген демографиялық тарих үшін маңызды.

Қате нұсқалар: A) Жыл өзгерісті уақыт бойынша орналастырады, бірақ аумақ қосылғанда есеп қамтуы да өзгереді. Сондықтан жылға ғана қарау жаңа аумақтағы тұрғындарды бұрынғы аумақтың өсімінен ажыратуға жеткіліксіз.

B) Жалпы санға туу, өлім, көші-қон және аумақтық өзгеріс әсер етуі мүмкін. Шарт жаңа жер қосылғанын нақтылайды; өсімнің бәрін сырттан көшуге телу есептің қамтуын елемейді.

C) Санақ белгілі аумақтың тұрғындарын есептейді, сондықтан әкімшілік шекара есеп құрамына әсер етеді. Шарт жаңа жер қосылғанын береді; шекараны тек карта белгісі деп алу салыстыру негізін бұзады.

E) База аумақ пен есепке алынған тұрғындарға қатысты. Жаңа жер қосылса, салыстырылатын жиынтық өзгереді; тең база ретінде қабылдамас бұрын аумақтық қамтуды сәйкестендіру қажет. Ишара: Екі санақ бірдей жердегі тұрғындарды есептеді ме?

Ереже: Астана көшіру мен қаланың қайта аталуын бір тарихи оқиғадағы екі әрекет ретінде байланыстырады. 1925 жылы астана Ақмешітке көшіріліп, қала Қызылорда аталды.

Қолдану: Сұрақтағы жаңа атау Ақмешітті анықтайды, сондықтан осы жауап дұрыс. Қалалардың басқа дәуірде маңызды болуы немесе кейін астанаға айналуы 1925 жылғы нақты оқиғаның орнын алмастырмайды. Ескі және жаңа атауды уақытпен бірге сәйкестендіру тарихи карта мен құжаттарды түсінуге көмектеседі.

Қате нұсқалар: A) Ташкент Түркістан АКСР-інің орталығы ретінде белгілі; Орынбордан көшірілген Қазақ АКСР-інің астанасы Ақмешіт болды.

B) Семей маңызды өңірлік қала болғанымен, 1925 жылғы астана көшіру және Қызылорда деп атау оқиғасына сәйкес емес.

C) Петропавл қоныс аудару және сауда тарихында аталады; оны Қызылорда атауы берілген қаламен алмастыруға болмайды.

D) Верный кейін Алматы атауымен астана тарихына қатысты, бірақ 1925 жылғы Ақмешітке көшіру оқиғасы бөлек. Ишара: Қызылорда атауы берілгенге дейін қаланың атауы қандай еді?