XX ғасырдағы Қазақстан экономикасының дамуы

Ереже: Экономикалық жүйені өндіріс пен ресурстар туралы шешімнің қалай қабылданатынына қарай ажыратады. Орталықтандырылған жоспарлы жүйеде негізгі көрсеткіштер жоғары органның жоспарымен белгіленеді.

Қолдану: Шартта орталық орган мен міндетті жоспар қатар аталған. Сондықтан жоспарлы экономика дұрыс. Өнімнің нақты түрі жүйені жеке өзі анықтамайды: бір тауар әртүрлі жүйеде өндірілуі мүмкін. Шешуші белгі — ресурсты бөлу мен көлемді бекіту механизмі.

Қате нұсқалар: A) Нарықтық жүйеде баға мен сұраныс өндіріс шешімдерін үйлестіреді. Шартта міндетті орталық жоспар берілген, сондықтан нарықтық үйлестіруді негізгі белгі ретінде алу сәйкес емес.

B) Дәстүрлі экономикада шаруашылық шешімдері әдет пен бұрыннан қалыптасқан тәжірибеге сүйенеді. Шарттағы ресурстарды орталық органның міндетті бөлуі осы белгімен бірдей емес.

C) Аралас жүйеде мемлекеттік реттеу мен нарықтық тетіктер қатар қолданылады. Шарт өндіріс көлемін міндетті орталық жоспар белгілейтінін айтады; нарықтық шешімдердің рөлі көрсетілмеген.

D) Индикативті жоспар бағыт пен болжам ұсынады, бірақ кәсіпорын үшін директивалық тапсырмамен бірдей емес. Шарттағы міндетті өндіріс көлемі орталықтандырылған жоспарлау белгісін береді. Ишара: Өндіріс туралы негізгі шешімді кім және қандай тәртіппен қабылдайды?

Ереже: Аграрлы немесе индустриялық сипат экономика салаларының салыстырмалы үлесімен анықталады. Бір саланың басымдығы басқа саланың мүлде болмауын білдірмейді; құрылымдық ұғымды абсолютті шектеуге айналдырмайды.

Қолдану: Жер өңдеу мен мал өсіру жетекші болғандықтан, құрылым аграрлы деп сипатталады. Шағын өнеркәсіп осы жауапқа қайшы емес. Қорытынды ең көп үлес алатын саладан шығады, барлық кәсіптің бірдей болуынан немесе бір саланың толық жойылуынан емес.

Қате нұсқалар: A) Индустриялық құрылымда өнеркәсіп жетекші орын алады; шарт ауылшаруашылығы басым екенін береді.

B) Постиндустриялық құрылымда қызметтер мен білімге негізделген салалар жетекші орын алады. Шартта халықтың басым бөлігі жер өңдеу мен мал өсіруге сүйенеді, сондықтан бұл сипаттама сәйкес емес.

D) Бұл жауап екі саланың тең салмағын болжайды. Шарт өнеркәсіп үлесінің шағын екенін нақтылайды, сондықтан басымдықты тең үлеспен алмастыру берілген құрылымды өзгертеді.

E) Кен өндіру басымдығын анықтау үшін сол саланың жетекші үлесі туралы дерек қажет. Шарт негізгі кәсіптер ретінде жер өңдеу мен мал өсіруді ғана атайды. Ишара: Басым саланы оның жанындағы шағын саламен шатастырма.

Ереже: Экономиканың шикізаттық бағыты өндірістің бастапқы буындарының басымдығын білдіреді. Дайын өнімді сырттан алу өңдеу тізбегінің толық жергілікті болмауын көрсетеді; сыртқы байланыс пен құрылымдық тәуелділікті бірге талдайды.

Қолдану: Қазақстаннан шикізат кетіп, дайын өнім кері келген. Осы қозғалыс жергілікті өндірістің құрылымын көрсетеді: ресурс бар, бірақ соңғы өнім тізбегі түгел өңірде аяқталмайды. Бұл өндіріс мүлде жоқ дегенді емес, оның бағыты мен өңдеу деңгейі туралы қорытындыны білдіреді.

Қате нұсқалар: A) Толық тізбек шикізаттан дайын бұйымға дейінгі кезеңдердің өңірде орындалуын талап етеді. Шарт шикізаттың сыртқа кетіп, дайын өнімнің сырттан келетінін көрсетеді; бұл жергілікті толық өңдеу емес.

B) Шартта сыртқа кен шикізаты шығарылған, ал дайын өнім әкелінген. Сондықтан дайын өнім экспортының басымдығын айту өнім қозғалысының бағытын керісінше түсіндіреді.

D) Сыртқы саудасыз қамтамасыз ету импортқа сүйенбейді. Шарт дайын өнімнің басқа жерден әкелінгенін айтады, сондықтан өңірдің өзін өзі қамтамасыз етуі бұл деректерден шықпайды.

E) Дайын өнім импорты кен қорының жоқтығын дәлелдемейді. Шарт шикізаттың сыртқа шығарылғанын да көрсетеді; басты айырма қордың тапшылығында емес, жергілікті өңдеу құрылымында. Ишара: Шикізат қайда кететінін және дайын өнім қайдан келетінін салыстыр.

Ереже: Көшпелі шаруашылық су мен шөпті маусымға қарай әр аумақта пайдалануға сүйенеді. Жайылым мен қозғалыс жолының шектелуі осы байланысты әлсіретеді; жер ресурсы тұрмысқа тікелей әсер етеді.

Қолдану: Малшылар бұрынғы жердің бір бөлігін пайдалана алмайды және басқа жайылымға жетуі қиындайды. Сондықтан азық тапшылығы мен шаруашылық дағдарысы қаупі артады. Мұны табиғи ресурс өздігінен көбейді немесе барлық адамға пайда келді деп түсіндіру шарттағы шектеуді елемейді.

Қате нұсқалар: B) Қалған жерге шоғырлану көш жолының жабылуын өтемейді. Маусымдық айналым әр мезгілдегі азық пен суға қолжетімділікті қажет етеді; тарылу осы ауысуды қиындатады.

C) Жолдың қысқаруы азықтың өскенін білдірмейді. Шарт қолжетімді жердің тарылуын береді; малды бір аумақта ұстау шөпке түсетін жүктемені арттырып, маусымдық қорды әлсіретуі мүмкін.

D) Дәстүрлі мал бағуда көш жолы маусымдық жайылымдарды жалғайды. Сондықтан оны тек қатынас жолы деп түсіндіру азықпен қамтамасыз ету мен ресурстарды кезектестіру қызметін ескермейді.

E) Егіншілікке көшу жер, су, құрал және дағдыны талап етеді. Жайылымның шектелуі бұл жағдайларды өздігінен бермейді; шарттағы тікелей әсер мал азығына қолжетімділіктің қиындауы. Ишара: Маусымдық көштің қай ресурстарға жетуді қамтамасыз еткенін ойла.

Ереже: Саяси бағдарламаның мақсатын оның нақты талабы мен шешуге ұмтылған мәселесі арқылы анықтайды. Жерге қолжетімділік мал бағу, егіншілік және қоныстанудың шаруашылық негізіне қатысты.

Қолдану: Жер үлесін алдымен жергілікті халыққа беру талабы оның мекені мен шаруашылық мүмкіндігін қорғауға бағытталған. Бұл жалпы бағдарламаның барлық бөлімін ашпайды, тек берілген жер мәселесін түсіндіреді. Өзге реформаларды осы талаптың орнына қою нақты мазмұнды ауыстырады.

Қате нұсқалар: A) Шартта жергілікті халықтың жерге орналасуын алдымен қамтамасыз ету талабы берілген. Басымдықты сырттан келгендерге беру осы талаптың ретін ауыстырады және оның мақсатын дұрыс ашпайды.

C) Талап жергілікті халықтың қажетіне басымдық береді. Оның орналасуын кейінге қалдыру осы шартқа қайшы; жерге қолжетімділік халықтың күнкөріс негізін қорғаумен байланысты.

D) Нарықтық баға жер қатынасының бір қыры болуы мүмкін, бірақ шарттағы талап бағаға емес, жер үлесін алу кезегі мен халықтың орналасуына қатысты. Осы екі мәселені ажырату қажет.

E) Шарт жергілікті халықтың жерге қолжетімділігін қамтамасыз етуді атайды, бірақ барлық үлестің бірдей мөлшерін бекітпейді. Қолжетімділік басымдығын сандық теңдікпен алмастыру талапқа қосымша мағына телиді. Ишара: Талапта кімнің қандай ресурсына басымдық берілгенін анықта.