Нәруыздар
41-параграф · Оқулықтың 118–122-беттері
«Химия, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығының (11-сынып, Атамұра, 2020) «Нәруыздар» тақырыбы, 41-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Аминқышқыл қалдықтарын пептидте біріктіретін негізгі байланыс фрагменті қандай?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: –CO–NH–
Жауап нұсқалары
- A.–CO–O–
- B.–S–S–
- C.–CH=CH–
- D.–O–O–
- E.–CO–NH–дұрыс
Түсіндірме
Ереже: Пептидтік байланыс — бір аминқышқылдың карбоксил көміртегі мен екіншісінің аминдік азоты арасындағы амидтік байланыс. Оның негізгі құрылымдық бөлігі –CO–NH– болады.
Қолдану: Бірінші қалдықтың C=O тобы сақталып, оған екінші қалдықтың N атомы жалғанады. –CO–O– эфирден азоттың болуымен, S–S көпірінен қаңқадағы қызметімен ерекшеленеді.
Қате нұсқалар: A) Бұл күрделі эфирлік фрагмент; пептидте карбонилге азот жалғанады.
B) Дисульфид кейбір нәруыздарда болады, бірақ аминқышқылдарды негізгі тізбекке біріктіретін пептидтік байланыс емес.
C) Бұл көміртектер арасындағы қос байланыс; амидтік азот пен карбонил жоқ.
D) Бұл пероксидтік фрагмент, аминқышқылдардың пептидтік қаңқасын құрмайды. Ишара: Карбонилден кейінгі атом O ма, N ме, тексер.
Дұрыс жауап: Глициннің COOH тобы мен аланиннің NH2 тобы
Жауап нұсқалары
- A.Екі аминқышқылдың екі NH2 тобы ғана
- B.Глициннің CH2 тобы мен аланиннің CH3 тобы
- C.Глициннің NH2 тобы мен аланиннің COOH тобы
- D.Глициннің COOH тобы мен аланиннің NH2 тобыдұрыс
- E.Екі аминқышқылдың екі COOH тобы ғана
Түсіндірме
Ереже: Пептид реттілігі N-шетінен C-шетіне қарай жазылады. Gly–Ala-да бірінші қалдықтың карбоксилі екінші қалдықтың аминімен байланысып, бірінші амин мен соңғы карбоксил бос қалады.
Қолдану: Глицин NH2CH2COOH-тан COOH және аланин CH3CH(NH2)COOH-тан NH2 таңдалады. Өнім NH2CH2CONHCH(CH3)COOH; бұл шартты құрылымдық есеп, ерітіндіде өздігінен толық синтез жүретінін білдірмейді.
Қате нұсқалар: A) Карбонил көміртегі қатыспай, қажетті амидтік байланыс түзілмейді.
B) Пептид тізбек бүйір көмірсутек топтарын қосу арқылы емес, амин-карбоксил бөліктерімен түзіледі.
C) Бұл кері ретті Ala–Gly береді; N-шетінде глицин қалмайды.
E) Екі карбоксилдің қосылуы пептидтік CO–NH байланысын құрмайды. Ишара: Атаудағы бірінші қалдық N-шетінде тұрады.
Дұрыс жауап: Аминқышқыл құрамы бірдей, қалдықтарының реті әртүрлі
Жауап нұсқалары
- A.Олардың молекулалық формулалары міндетті түрде әртүрлі
- B.Олардың біреуінде пептидтік байланыс жоқ
- C.Аминқышқыл құрамы бірдей, қалдықтарының реті әртүрлідұрыс
- D.Gly–Ala-да екі Gly, Ala–Gly-де екі Ala бар
- E.Екеуі бір құрылым, тек атау реті еркін
Түсіндірме
Ереже: Құрам бірдей болғанда да аминқышқылдардың реттілігі пептид құрылымын өзгерте алады. N- және C-шеттері бірдей емес, сондықтан тізбекті кері оқу автоматты түрде сол затты бермейді.
Қолдану: Gly–Ala-да N-шеті глицин, Ala–Gly-де аланин. Бірдей екі аминқышқыл бірдей сумен конденсацияланғандықтан формула бірдей, бірақ байланысу реттілігі әртүрлі.
Қате нұсқалар: A) Екі өнімде бір Gly, бір Ala және бір су бөлінуі бар, жалпы атом құрамы бірдей.
B) Екі дипептидте де бір CO–NH байланысы бар, айырма оның екі жағындағы қалдық ретінде.
D) Жазуда әрқайсысында бір глицин және бір аланин қалдығы көрсетілген.
E) Пептид бағыты анық; қай қалдық N-шетінде тұрғаны байланысу құрылымын өзгертеді. Ишара: Құрам мен реттілікті бөлек салыстыр.
Дұрыс жауап: Глицин, аланин және валин
Жауап нұсқалары
- A.Глицин мен аланин ғана
- B.Глицин, аланин және валиндұрыс
- C.Үш жаңа күрделі эфир ғана
- D.Глюкоза және фруктоза
- E.Тек глицин үш молекуласы
Түсіндірме
Ереже: Пептидтің толық гидролизі амидтік байланыстарды үзіп, бастапқы қалдықтарға сәйкес аминқышқылдарды береді. Нақты иондық түрі ортаға тәуелді, бірақ бүйір тізбек сәйкестігі сақталады.
Қолдану: Gly, Ala, Val белгілеулерінің әрқайсысы бір аминқышқыл қалдығын білдіреді. Екі пептидтік байланыс үзілген соң глицин, аланин және валин алынады; бұл қанттарға ыдырау емес.
Қате нұсқалар: A) Соңғы Val қалдығы да гидролизде босайды; оны өнімнен алып тастауға болмайды.
C) Гидролиз CO–NH байланысын үзіп, аминқышқыл топтарын қалпына келтіреді, эфир түзбейді.
D) Бұл көмірсу гидролизінің өнімдері; пептидтің аминқышқыл қаңқасына сәйкес емес.
E) Бастапқы тізбекте үш бірдей емес, үш түрлі қалдық бар; гидролиз бүйір топтарды глицинге айналдырмайды. Ишара: Қалдық атауларын толық аминқышқыл атауларына айналдыр.
Дұрыс жауап: Гидролиз пептидтік байланыстарды үзеді, жай денатурация оларды сақтай отырып пішінді өзгертеді
Жауап нұсқалары
- A.Гидролиз кезінде су қатыспайды
- B.Денатурация әрқашан жаңа аминқышқыл реті бар нәруыз түзеді
- C.Гидролиз пептидтік байланыстарды үзеді, жай денатурация оларды сақтай отырып пішінді өзгертедідұрыс
- D.Екеуі де міндетті түрде барлық пептидтік байланысты үзеді
- E.Гидролиз тек пішінді өзгертеді, денатурация тізбекті толық үзеді
Түсіндірме
Ереже: Гидролиз — судың қатысуымен коваленттік пептидтік байланысты үзу. Денатурацияның қарапайым моделінде нәруыздың кеңістіктік құрылымы бұзылады, бірақ аминқышқылдардың тізбектегі реті сақталады.
Қолдану: Аминқышқылдарға дейін толық ыдырау үшін CO–NH байланыстарын үзу қажет. Қыздырудан пішін өзгеруі мұны өздігінен дәлелдемейді; екі үдерісті бір атаумен сипаттауға болмайды.
Қате нұсқалар: A) Гидролизде байланыс үзілуіне су қатысады; сусызданумен шатастыруға болмайды.
B) Пішіннің өзгеруі аминқышқыл ретін қайта құрастыру емес; бастапқы реттілік көбіне сақталады.
D) Жай денатурацияда бастапқы тізбек сақталады; толық аминқышқылға ыдырау гидролизге тән.
E) Екі үдерістің негізгі белгілері керісінше берілген. Ишара: Өзгергені кеңістіктік пішін бе, коваленттік тізбек пе?
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Химия, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2020.