Еңбек етсең ерінбей

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Алғашқы сөйлем құралдың қажеттілігін жоққа шығармай, жеткіліксіздігін көрсетеді. Екінші сөйлем оны тиімді қолданудың екі шартын қосады. Негізгі тезис осы байланыстарды сақтауы керек. Бір шартты ғана жаңарудың толық анықтамасы ретінде ұсынсақ, мәтіндегі себептік құрылым қысқарады және бір қадамы ғана деген шектеу жоғалады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Жаңару жаңа құрал сатып алумен толық аяқталады.» — Бір қадам ғана деген шектеу және маман мен орта туралы шарттар ескерілмеген.

B) «Мәтін жаңарудың тек қаржылай бағасын салыстырады.» — Сатып алу аталғанымен, баға салыстыру жоқ; қолдану шарттары негізгі мазмұнды құрайды.

D) «Жаңаруда тек маман даярлығы қажет, құрал маңызды емес.» — Маманға мән беру құралды терістемейді; мәтіндегі үш қырдың байланысы үзілген.

E) «Тәжірибе алмасу құралсыз және даярлықсыз бірдей нәтиже береді.» — Байланыс тәуелсіз кепілдікке өзгерген; мұндай тең нәтиже мәтінде айтылмаған.

Қайта орындауға ишара: Екінші сөйлем алғашқы қадамға қандай екі шарт қосады?

Ереже: Мәтіндегі ойлар мағыналық ретпен байланысады: мәселе қойылып, оған қатысты дерек талданады да, қорытынды жасалады. Жалғаулық пен сілтеу сөзінің қызметін контекст анықтайды. Сөйлемнің орнын өзгерткенде себеп, салдар және түсіндіру арасындағы байланыс сақталуы қажет.

Қолдану: Құрал бірдей, ал даярлық айырмасы мен жылдамдық нәтижесі берілген. Сондықтан осы бақылаудағы байланыс туралы айтуға болады. Басқа ықтимал айырмалар толық бақыланды делінбеген: тәжірибе, тапсырма қиындығы не уақыт өлшемі қосымша тексерілуі мүмкін. Бір жобаның нәтижесін барлық топқа кепілдік етіп таратуға дәлел жеткіліксіз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Даярлық пен нәтиже арасында осы жобада да байланыс жоқ.» — Берілген айырма мен нәтиже салыстыруға мүмкіндік береді; дерек толық терістелген.

B) «Жылдамдық өскендіктен жұмыс сапасы да толық дәлелденген.» — Сапа өлшенбеген; жылдамдық бір өлшемнен басқа өлшемге негізсіз көшірілген.

C) «Бірінші топтың құралы міндетті түрде жаңа болған.» — Құралдар бірдей деп берілген; нәтиже үшін жаңа себеп ойдан қосылған.

E) «Даярлық барлық жағдайда жұмысты дәл екі есе жеделдетеді.» — Екі есе деген шама және барлық жағдай деген ауқым деректе жоқ.

Қайта орындауға ишара: Бақылауда қандай айырма берілген және қандай нәтиже өлшенген?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Асыл тас пен жарқырау құндылықты сезіндіретін бейнелі тірек. Қолданған сайын бөлігі білімнің тәжірибемен байланысын ашады. Сөйлем нақты минералды өңдеу туралы ғылыми анықтама емес. Метафораны түсіндіруде заттың физикалық қасиетін көшіруден гөрі, ортақ бағалау белгісі мен оның ойға қосқан қызметін анықтаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Бейне тәжірибесіз жаттауды білімнің жалғыз құны санайды.» — Қолдану белгісі жойылған; мәтіндегі тәжірибелік байланыс терістелген.

B) «Сөйлем оқу материалын жарықпен өлшеу әдісін береді.» — Жарқырау тура оптикалық өлшем емес; бағалау мағынасында қолданылған.

C) «Білім тек қымбат минералдар туралы мәліметтен тұрады.» — Ұқсастық нақты пәндік құрамға айналған; бейне білімнің ауқымын шектемейді.

E) «Білімді қолданса, оның құндылығы біртіндеп жоғалады.» — Қолданған сайын жарқырау өсу мағынасын береді; бағыт кері өзгерген.

Қайта орындауға ишара: Жарқырау сөзі білімнің қай бағалау белгісіне ауысып тұр?

Ереже: Синтаксистік параллелизмде қатар тұрған сөйлемдер не тармақтар ұқсас құрылыммен құрылады. Анафора сөйлемдердің немесе тармақтардың басындағы сөзді қайталайды; антитеза қарама-қарсы ұғымдарды салыстырады. Тәсілді мағыналық әсері мен нақты орналасуына сүйеніп ажыратамыз. Ұқсас тақырыптың өзі бірдей құрылымды дәлелдемейді.

Қолдану: Екі бөліктің құрылысы ұқсас: білім және оның бағалау атауы қатар келеді. Ойда қалу мен іске айналу салыстырылған. Бұл қарама-қарсылық оқу қажет емес деген ой емес; меңгерілген білімнің іске қосылуын ерекшелейді. Талдау синтаксистік параллельді де, олардың арасындағы мағыналық айырманы да қамтиды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қатарлас бөліктер бір мағынаны өзгеріссіз қайталайды.» — Мүмкіндік пен нәтиже бірдей емес; қолдану деңгейіндегі айырма еленбеген.

C) «Сөйлемде тек уақыт ретімен болған оқиғалар баяндалады.» — Нақты оқиға мен мезгіл жоқ; ұғымдық салыстыру баяндауға ауыстырылған.

D) «Сөйлем білім алуды еңбекке толық қарсы қояды.» — Іске айналатын нәрсе білімнің өзі; білім мен еңбек ажырамай байланысқан.

E) «Құрылым нәтижеге жету үшін білімнің қажетсіздігін дәлелдейді.» — Нәтиже іске айналған білімге қатысты; қажетті байланыс кері оқылған.

Қайта орындауға ишара: Ұқсас екі құрылымда өзгеретін тіркестер ойды қалай ажыратады?

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: Деректің жылы, тобы және әрекеті бірге сақталған. Қазіргі мақалаға енгізу көрсеткішті қазіргі өлшемге автоматты айналдырмайды. Сынау енгізумен немесе тұрақты қолданумен тең емес. Егер қазіргі жағдайды сипаттау керек болса, сол топ пен өлшемге сәйкес жаңа дерек қажет; ескі көрсеткіш тарихи салыстыруға жарайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «2017 жылы қатысушылардың 94%-ы тәсілге қарсы болды.» — Сынамау қарсылықпен тең емес; толықтауыш үлестен көзқарас шығарылған.

C) «Қазір барлық қатысушының 6%-ы жаңа тәсілді тұрақты қолданады.» — Уақыт жаңартылып, сынау тұрақты қолдануға өзгерген; екеуі де расталмаған.

D) «2026 жылы қатысушылар саны 2017 жылмен бірдей болды.» — Топ саны туралы салыстыру жоқ; пайыздан сан тұрақтылығы шықпайды.

E) «2017 жылы жаңа тәсіл бүкіл елде 6% нәтиже берді.» — Жоба қатысушылары елге, сынау үлесі нәтиже шамасына кеңейтілген.

Қайта орындауға ишара: Сөйлемде өлшеу уақыты мен сынау әрекеті жоғалмай сақталды ма?