Жұмыспен қамту

Ереже: Сөз дәлдігі ұғымның мағынасы мен контекстегі қатынасын анық сақтауды талап етеді. Заттың материалы, жасалу тәсілі, қолданылу орны және уақыты — әртүрлі белгілер. Сипаттамада оларды бір-бірімен алмастырмаймыз. Дерек жоқ болса, жорамалға белгі қоямыз; ықтимал түсіндіруді дәлелденген факт ретінде беруге болмайды.

Қолдану: 20/200 қатынасы 0,1, яғни 10% береді. Сөйлем топты және кезеңді сақтайды. Бұл кесте ресми жұмыссыздық деңгейінің анықтамасын бермейді: жұмыс іздеу белгісінен басқа талаптар болуы мүмкін. Сұрақ тек берілген шартты топтағы үлесті сипаттайды және оны елдің бүкіл халқы туралы көрсеткішке айналдырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Қатысушылардың 90%-ы ешқашан жұмыс іздемеген.» — Сол кезеңдегі қалған үлес бүкіл өміріне таратылған; қалған топтың әрекеті сипатталмаған.

C) «Елдің бүкіл халқының 10%-ы ресми жұмыссыз деп тіркелген.» — Топ елге, іздеу белгісі ресми мәртебеге кеңейген; ондай дерек жоқ.

D) «Қатысушылардың 20%-ы сол кезеңде жұмыс іздеген.» — 20 адам пайызға тікелей өзгерген; бөлімдегі 200 саны ескерілмеген.

E) «Келесі кезеңде міндетті түрде дәл 20 адам жұмыс іздейді.» — Берілген кезеңдегі сан болашаққа кепілдік болып көшірілген; кейінгі өлшем жоқ.

Қайта орындауға ишара: Үлес қай топқа және қай кезеңге қатысты есептеліп тұр?

Ереже: Сөз дәлдігі ұғымның мағынасы мен контекстегі қатынасын анық сақтауды талап етеді. Заттың материалы, жасалу тәсілі, қолданылу орны және уақыты — әртүрлі белгілер. Сипаттамада оларды бір-бірімен алмастырмаймыз. Дерек жоқ болса, жорамалға белгі қоямыз; ықтимал түсіндіруді дәлелденген факт ретінде беруге болмайды.

Қолдану: Пайыздық тармақ екі пайыздық деңгейдің тікелей айырмасын білдіреді: 8−6=2. Бастапқы 8%-ға қатысты салыстырмалы кему 2/8=25% болады; бұл басқа өлшем. Сұрақ пайыздық тармақты сұрағандықтан тікелей айырманы таңдаймыз. Бағыт жоғарыдан төменге өзгерген, сондықтан төмендеу деп сипаттаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «25 пайыздық тармаққа төмендеген.» — 25 — салыстырмалы кемудің пайызы; деңгейлер айырмасы 2 тармақ.

B) «6 пайыздық тармаққа төмендеген.» — Соңғы деңгей айырма ретінде алынған; екі деңгейдің айырмасы 2 тармақ.

D) «2 пайыздық тармаққа өскен.» — Айырма шамасы дұрыс, бірақ 8%-дан 6%-ға өзгеру бағыты кері сипатталған.

E) «2%-ға салыстырмалы кеміген.» — Салыстырмалы кему 2/8=25%; екі пайыз айырмасы пайыздық тармақпен беріледі.

Қайта орындауға ишара: Екі пайыздың айырмасы мен бастапқы деңгейге қатысты өзгеріс бір өлшем бе?

Ереже: Оқу моделінде сұраныс тауарды алу тілегімен ғана емес, оны берілген бағамен сатып алу мүмкіндігімен де байланысты. Баға мен көлемнің байланысы қаралғанда басқа жағдайлар бірдей деген шарт сақталады. Бір шартты кесте барлық нақты нарыққа өзгеріссіз таралмайды. Көрсеткіштің деңгейі, оның өзгерісі және өзгеріске ықпал ететін себеп бөлек ұғымдар. Салыстыруда өлшем бірлігі, кезең және бастапқы жиынтық ашық болуы керек. Модельді талдау берілген деректен шығатын қорытындыны анықтайды, жеке сатып алу не қаржы шешімін ұсынбайды.

Қолдану: Адам саны екі есепте де 20, бірақ салыстыру негізі 200 және 100. Сондықтан А үлесі 20/200=10%, Б үлесі 20/100=20%. Бір санды көру көрсеткіштер тең дегенді білдірмейді. Жиынның анықтамасы мен ауқымын тексеру пайызды дұрыс түсіндіруге көмектеседі; екі топтың нақты мәртебесі туралы қосымша қорытынды шықпайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Екі есептің де үлесі 20%, өйткені адам саны 20.» — Алым пайызға теңестірілген; әр есептің бөліміндегі жиын саны ескерілмеген.

C) «Б есебінде адам саны екі есе көп деп дәлелденген.» — Алым екі есепте де 20; үлкен үлес адам санының артуын көрсетпейді.

D) «Екі есептің де үлесі 10%, өйткені алымы бірдей.» — Бөлімдер айырмасы жойылған; 20/100 қатынасы 20% болады.

E) «А үлесі Б үлесінен үлкен, өйткені А жиыны үлкен.» — Бірдей алымда үлкен бөлім үлесті азайтады; салыстыру бағыты кері берілген.

Қайта орындауға ишара: Екі есептің бөліміндегі жалпы жиын саны бірдей ме?

Ереже: Дәйексөз не мәлімет қолданғанда оның авторын, еңбегін және табылатын орнын көрсету керек. Жарияланған уақыт тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Өз сөзімен мазмұндағанда да алынған ойдың дереккөзі аталады; автордың жеке бағасы жалпыға ортақ дәлелденген дерекке айналмайды.

Қолдану: 6,6/8,7 қатынасы шамамен 75,86% болады, бірақ жарияланған сандар дөңгелектелген. Дөңгелектелмеген алым мен бөлім басқа үлес беруі мүмкін. Сондықтан шағын айырманы бірден қате не алдау деп жарияламай, бастапқы сандарды тексереміз. Бұл есеп міндетті дұрыс деген де сөз емес; дәл бағалауға жеткілікті ақпарат қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Үлес жарияланған соң оны еш жағдайда тексеруге болмайды.» — Жариялау дұрыстыққа кепіл емес; бастапқы сан мен әдісті тексеру қажет болуы мүмкін.

C) «6,6 мен 8,7 мәндерін дәл бастапқы сандар деп қабылдау.» — Шартта олардың дөңгелектелгені ашық берілген; қосымша дәлдік ойдан бекітілген.

D) «Айырманы жою үшін 76,1%-ды негізсіз басқа санға ауыстыру.» — Бастапқы есеп тексерілмеген; редакция жаңа дәлел қоспай деректі өзгертіп жібереді.

E) «Айырма бар болғандықтан есеп міндетті түрде жалған.» — Дөңгелектеу ықпалы тексерілмеген; белгісіздік кесімді айыптауға өзгерген.

Қайта орындауға ишара: Жарияланған алым мен бөлім дәл сан ба, әлде дөңгелектелген бе?

Ереже: Мәтіндегі ойлар мағыналық ретпен байланысады: мәселе қойылып, оған қатысты дерек талданады да, қорытынды жасалады. Жалғаулық пен сілтеу сөзінің қызметін контекст анықтайды. Сөйлемнің орнын өзгерткенде себеп, салдар және түсіндіру арасындағы байланыс сақталуы қажет.

Қолдану: Өнім көлемі мен қызметкерлер саны бөлек өлшем. Өнім өзгерісі құралға, жұмыс уақытына немесе басқа жағдайға байланысты болуы мүмкін. Қызметкер саны берілмегенде оның өзгерісін тікелей анықтай алмаймыз. Сұрақ деректе ашық айтылған өнім артуын емес, соған сүйеніп негізсіз шығарылған басқа көрсеткішті табуды талап етеді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Есеп екі бөлек өлшемді ажыратуға мүмкіндік береді деген қорытындыға.» — Өнім туралы дерек пен қызметкер санының жоқтығы осы айырманы анық көрсетеді.

B) «Қызметкер санының өзгерісін қосымша тексеру керек деген қорытындыға.» — Сан берілмегендіктен тексеру қажеттілігі негізді; жеткіліксіз қорытынды нақты өсімге қатысты.

C) «Қызметкерлер саны есепте көрсетілмеген деген қорытындыға.» — Бұл мәлімет шартта ашық берілген; оны тану үшін қосымша дерек қажет емес.

E) «Есеп өнім көлемінің артқанын хабарлайды деген қорытындыға.» — Өнімнің екі есе артқаны шартта тікелей берілген; осы хабарды тануға дерек бар.

Қайта орындауға ишара: Өнім көлемінің артуы қызметкерлер санының нақты өзгерісін өздігінен көрсете ме?