Еңбек нарығы

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Өкілдікке тән белгі — басқа тараптың атынан сөйлеу. Өз еңбегін орындау қызметкерге, жалдауды ұйымдастыру жұмыс берушіге қатысты. Бір адам бірнеше қызмет атқаруы мүмкін, бірақ сұрақ нақты әрекетті жіктейді. Бұл оқу моделі заңды өкілеттікті рәсімдеуге нұсқаулық емес; берілген ұғымдарды контекстте ажыратады.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Ортақ пікірге қарамай, тек жеке талғамын айтады.» — Тарап тапсырған пікір жеткізілмеген; жеке көзқарас өкілдік қызметпен тең емес.

C) «Өзіне тапсырылған бұйымды жалғыз жасап бітіреді.» — Өз еңбек әрекеті атқарылады; өкілдікке қажет басқа тарап атынан сөйлеу жоқ.

D) «Жаңа қызметкерді жұмысқа шақыруды ұйымдастырады.» — Оқу моделінде жалдауды ұйымдастыру жұмыс беруші қызметі; тарап атынан пікір жеткізу берілмеген.

E) «Жұмыс орнының атауын қағазға көшіріп жазады.» — Ақпарат көшіру басқа тараптың ұстанымын атынан жеткізуді көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Әрекет иесі өз ісін істеп отыр ма, әлде басқа тараптың пікірін жеткізе ме?

Ереже: Сөз дәлдігі ұғымның мағынасы мен контекстегі қатынасын анық сақтауды талап етеді. Заттың материалы, жасалу тәсілі, қолданылу орны және уақыты — әртүрлі белгілер. Сипаттамада оларды бір-бірімен алмастырмаймыз. Дерек жоқ болса, жорамалға белгі қоямыз; ықтимал түсіндіруді дәлелденген факт ретінде беруге болмайды.

Қолдану: Кеңістік, міндет пен кесте жұмыстың ұйымдастырылуына қатысты. Сома не төлем мөлшері бұл сөйлемде жоқ. Анықтамалар бір тақырыпқа жатса да, қызметі бөлек. Берілген модель бойынша белгі таңдау нақты контекстке сүйенеді; жақсы жағдай барлық төлем мәселесінің шешілгенін автоматты растамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Сома белгісіз болса, міндет пен уақыт та мүлде жоқ.» — Ақпараттың бір түрі белгісіз болуы екінші белгінің жоқтығын растамайды.

C) «Ақша сомасы бірдей болғандықтан, барлық жағдай бірдей.» — Бір көрсеткіш ұйымдастыру шарттарының толық сәйкестігін дәлелдемейді.

D) «Төлем жалпы есепте жеке бағанға жазылған.» — Есептегі сома рәсімделуі еңбек ортасының нақты күйіне тең емес.

E) «Еңбекке берілетін сома бұрынғыдан өсті.» — Бұл ақшалай төлем өзгерісін береді; кеңістік пен ұйымдастыру шарты көрсетілмеген.

Қайта орындауға ишара: Қай жауап сома емес, жұмыстың ұйымдастырылу ортасын береді?

Ереже: Рационалды сөйлеу мәнері ойды ретпен, дерек пен байыпты талдау арқылы ұсынады. Эмоциялық мәнерде бейнелі сөз бен сезімге ықпал ету басым. Синтетикалық мәнер екі тәсілді мақсатқа сай ұштастырады. Бұл түрлердің біреуі барлық жағдайда міндетті жақсы емес; таңдау аудиторияға, міндетке және жағдайға тәуелді. Әсерлі сөз деректің ақиқаттығын өздігінен дәлелдемейді. Бейтарап есепте өлшем айқын, ал үндеуде бейне орынды болуы мүмкін. Талдауда басым құрал мен оның қызметін бірге анықтаймыз.

Қолдану: Берілген белгілер тәртіпті салыстыру мен негізделген қорытындыны көрсетеді. Эмоцияның сирек болуы рационалды мәнерге сәйкес. Бұл сөйлеушіде сезім мүлде жоқ деген үкім емес; мәтіннің басым құралын анықтаймыз. Тақырыптың еңбек туралы болуы жалғыз өзі мәнерді анықтамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Тек тұрмыстық әзіл: еш қорытынды негізделмеген.» — Әр қорытындыға негіз бар; берілген құрылым терістелген.

B) «Эмоциялық: әр ой тек бейнелі үндеумен берілген.» — Шартта бейне сирек, дерек талдауы басым; негізгі құрал кері сипатталған.

D) «Тек көркем өлең: барлық сөз ұйқасқан.» — Ұйқас туралы дерек жоқ; байыпты көрсеткіш салыстыру басқа жанрмен ауыстырылған.

E) «Толық бейнесіздік барлық жағдайда сезімнің жоқтығын дәлелдейді.» — Басым құрал адам сезімінің толық мәртебесін анықтамайды; ауқым негізсіз кеңейген.

Қайта орындауға ишара: Тыңдаушыға ықпал ету негізі дерек талдауы ма, көркем эмоция ма?

Ереже: Рационалды сөйлеу мәнері ойды ретпен, дерек пен байыпты талдау арқылы ұсынады. Эмоциялық мәнерде бейнелі сөз бен сезімге ықпал ету басым. Синтетикалық мәнер екі тәсілді мақсатқа сай ұштастырады. Бұл түрлердің біреуі барлық жағдайда міндетті жақсы емес; таңдау аудиторияға, міндетке және жағдайға тәуелді. Әсерлі сөз деректің ақиқаттығын өздігінен дәлелдемейді. Бейтарап есепте өлшем айқын, ал үндеуде бейне орынды болуы мүмкін. Талдауда басым құрал мен оның қызметін бірге анықтаймыз.

Қолдану: Алғашқы бөлік сезімге ықпал ететін метафора, кейінгі бөлік көрсеткішпен негіздеу береді. Екі құрал бір мақсатқа қызмет еткенде синтетикалық мәнер жасалады. Бұл олардың араласуы әрдайым ретсіз дегенді білдірмейді. Деректің шынайылығын бөлек тексереміз; бейненің әсері оны автоматты растауға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Тек рационалды мәнер: ешбір бейне қолданылмаған.» — Көпір метафорасы ашық берілген; эмоциялық құрал терістелген.

B) «Тек эмоциялық мәнер: ешбір дерек берілмеген.» — Екі көрсеткішпен негіздеу еленбеген; мәтіннің бір құралы өшірілген.

C) «Құралдар ұштасса, барлық көрсеткіш міндетті ақиқат.» — Стильдік бірлік дерек дұрыстығына толық кепіл емес; растау бөлек міндет.

E) «Ресми бұйрық: барлық қатысушыға міндетті құқықтық талап қойылған.» — Үндеу құқықтық актке өзгерген; өкілеттік пен міндетті норма жоқ.

Қайта орындауға ишара: Бейнелі үндеуден кейін дәлелдік дерек қосылған ба?

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Мәтін ақшалай төлемнен басқа үш қырды атайды. Негізгі ой олардың бәрін жинақтап, бағалаудың көпөлшемділігін көрсетеді. Ол төлем мүлде маңызды емес дегенді білдірмейді. Осы сөйлем нақты мамандық не ұсынысты таңдауға кеңес бермейді; берілген мәтіндегі өлшемдердің қызметін талдайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Мәтін бір нақты қызметті міндетті таңдауды бұйырады.» — Нақты ұсыныс не бұйрық жоқ; өлшем талдауы жеке таңдау талабына өзгерген.

B) «Төлем жұмыс туралы жалғыз әрі толық өлшем.» — Мәтіндегі үш қосымша қыр жойылған; тек емес шектеуі терістелген.

C) «Ұжым қатынасы болса, барлық міндет автоматты жеңіл.» — Бір қыр басқа нәтижеге толық кепілдік ретінде таратылған; ондай дерек жоқ.

E) «Төлем ешбір жағдайда мүлде ескерілмейді.» — Қосымша өлшем айту төлемді толық жоққа шығармайды; ауқым негізсіз өзгерген.

Қайта орындауға ишара: Тек төлем емес деген тіркес қай қосымша өлшемдерді ашады?